Binûn

Enbiyâ (aleyhimussalâtü vesselâm) Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ}. قال : يُنصَرُون .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Ne de tarafımızdan korunurlar” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Yardım edilirler [yani yardım görmezler].”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قوله: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا} إلى قولِه: {يُصْحَبُونَ}. قال: يُنصَرُون . قال: قال مجاهدٌ: ولا هم يُحفَظون.

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: İbn Abbâs: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا} “Yoksa onların, kendilerini bize karşı koruyacak ilahları mı var?” ayetinden {يُصْحَبُونَ} “korunurlar” sözüne kadar olan kısım hakkında: “Yardım edilirler ” dedi. Dedi ki: Mücâhid ise: “Onlar muhafaza da edilmezler” demiştir.

حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ}: يُجارُون .

Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Ne de tarafımızdan korunurlar” buyruğu hakkında: “Himaye edilirler ” dediğini rivayet etti.

[ذِكرُ مَن قال ذلك]

[Bunu söyleyenlerin zikri]

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ}. يقولُ: ولا هم مِنَّا يُجارُون، وهو قولُه: {وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ} [المؤمنون: ٨٨]. يعني

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Ne de tarafımızdan korunurlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Tarafımızdan kendilerine eman da verilmez/himaye de edilmezler; nitekim bu, O'nun: {وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ} [el-Mü'minûn: 88] “O himaye eder, fakat O'na karşı kimse himaye edilemez” buyruğudur. Yani...

الصَّاحبَ، وهو الإنسانُ يكونُ له خَفِيرٌ ممَّا يخافُ، فهو قولُه: {يُصْحَبُونَ} .

Arkadaşı kastetmektedir; o da kişinin korktuğu şeye karşı bir koruyucusunun (hafîr) bulunmasıdır; işte O'nun: {يُصْحَبُونَ} “korunurlar” buyruğu budur.”

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال هذا القولَ الذي حَكَيناه عن ابن عباسٍ وأنّ {هُمْ} مِن قولِه: {وَلَا هُمْ}. من ذِكْرِ الكُفَّارِ، وأنَّ قولَه: {يُصْحَبُونَ}. بمعنى: يُجارُون؛ يُصْحَبون بالجِوارِ؛ لأنَّ العربَ مَحْكِيٌّ عنها: أنا لك جارٌ مِن فلانٍ وصاحبٌ. بمعنَى: أُجِيرُكَ وأَمْنَعُكَ. وهم إذا لم يُصْحَبوا بالجوارِ ولم يكنْ لهم مانِعٌ مِن عذاب اللهِ مع سَخَطِ اللهِ عليهم، فلم يُصْحَبوا بخيرٍ ولم يُنصَرُوا.

Ebû Ca'fer der ki: Bu husustaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı, İbn Abbâs'tan aktardığımız ve {وَلَا هُمْ} ifadesindeki {هُمْ} zamirinin kâfirlerin zikri olduğunu, {يُصْحَبُونَ} buyruğunun ise “himaye edilirler/eman verilirler, yani himaye ile arkadaşlık edilirler” manasına geldiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira Araplardan: “Ben filana karşı senin için bir komşu (câr) ve arkadaşım (sâhib)” sözü nakledilmiştir ki “Seni himaye ederim ve korurum” demektir. Onlar himaye ile arkadaşlık görmeyince ve Allah'ın onlara gazabıyla birlikte kendilerini Allah'ın azabından koruyacak bir engelleyici de bulunmayınca, ne bir hayra erdirilmiş ne de yardım görmüş olurlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ (٤٤)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ (٤٤)} “Hayır, biz onları da atalarını da ömürleri uzayıp gidinceye kadar geçindirdik. Görmüyorlar mı ki biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Galip gelenler onlar mı?”

يقولُ تعالى ذِكرُه: ما لهؤلاءِ المُشرِكين مِن آلهةٍ تَمنَعُهُم من دونِنا، ولا جارٌ يُجيرُهم من عذابِنا - إذا نحن أرَدْنا عذابَهم - فاتَّكَلوا على ذلك، وعَصَوا رُسُلَنا؛ اتِّكَالًا على ذلك، ولَكِنَّا متَّعْناهم بهذه الحياةِ الدُّنيا وآباءَهم مِن قَبلِهم حتى طال عليهم العُمُرُ، وهم على كُفْرِهم مُقِيمُون، لا تَأْتِيهم مِنَّا واعظةٌ مِن عذابٍ، ولا زاجرةٌ مِن عقابٍ على كُفْرِهم وخِلافِهم أمْرَنا، وعبادتِهم الأوثانَ والأصنامَ، فنَسُوا عَهدَنا وجَهِلُوا موقِعَ نِعْمَتِنا عليهم، ولم يعْرِفُوا موضِعَ الشُّكرِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu müşriklerin -kendilerine azap etmeyi dilediğimizde- ne kendilerini bizden koruyacak ilahları ne de onları azabımızdan himaye edecek bir sığınakları vardır ki buna güvenip buna dayanarak elçilerimize isyan etmiş olsunlar. Fakat biz onları ve onlardan önce atalarını bu dünya hayatında, küfürleri üzerinde ısrar edip dururlarken ömürleri uzayınca kadar yaşatıp nimetlendirdik. Küfürleri, emrimize muhalefetleri, putlara ve heykellere tapmaları sebebiyle kendilerine tarafımızdan ne azaptan bir ibret ne de cezadan caydırıcı bir ceza geldi; böylece ahdimizi unuttular, üzerlerindeki nimetimizin değerini bilmediler ve şükrün yerini kavramadılar.

وقولُه: {أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفلا يَرى هؤلاءِ المُشرِكون باللهِ السَّائلُون محمدًا ﷺ الآياتِ

Yüce Allah'ın: {أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmüyorlar mı ki biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'a ortak koşan, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den mucizeler isteyen şu kimseler görmüyorlar mı

المُسْتَعجِلوه بالعذابِ - أنَّا نأتى الأرضَ نُخَرِّبُها مِن نواحِيها بقَهْرِنا أَهْلَها، وغَلَبَتِناهم، وإجلائِهم عنها، وقَتْلِهم بالسيوفِ، فيَعْتَبِروا بذلك ويَتَّعِظُوا بهِ، ويَحْذَروا مِنَّا أن نُنْزِلَ من بأسِينا بهم نحوَ الذي قد أَنْزَلْنا بمَن فَعَلْنا ذلك بهِ مِن أهلِ الأطرافِ.

azabın çarçabuk gelmesini talep eden bu kimseler görmüyorlar mı ki; biz yeryüzüne gelip ahalisini kahretmekle, onlara galip gelmekle, onları yurtlarından sürüp kılıçlarla öldürmekle etrafından onu harap ediyoruz? Böylece bundan ibret alsınlar, öğüt alsınlar ve sınır bölgelerinin halkından bunu yaptıklarımızın başına indirdiğimiz gibi kendi başlarına da azabımızdan indirmemizden sakınsınlar!

وقد تقدَّم ذكرُ القائلين بقولِنا هذا ومخالِفيه، بالرِّواياتِ عنهم في سورةِ "الرَّعدِ" بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

Bizim bu sözümüzü söyleyenlerin ve buna muhalif olanların rivayetleriyle birlikte zikri Ra'd Suresi'nde geçmiş olup burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır .

وقولُه: {أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ}. يقولُ ﵎: أفهؤلاء المُشرِكون المُسْتَعجِلون محمدًا بالعذابِ الغَالِبُونا؟ وقد رأوا قَهْرَنَا مَن أَحْلَلَنا بِساحتِه بِأسَنا في أطرافِ الأَرْض، ليس ذلك كذلك، بل نحن الغالِبُون.

O'nun: {أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Galip gelenler onlar mı?” buyruğuna gelince: Allah (celle celâluh) buyuruyor ki: Muhammed'den azabın acele gelmesini isteyen bu müşrikler mi bize galip geleceklermiş? Oysa onlar, yeryüzünün etrafında azabımızı yurduna indirdiğimiz kimseleri kahrettiğimizi görmüşlerdir. Durum öyle değildir, bilakis galip gelenler biziz!

وإنَّما هذا تقريعٌ مِن اللهِ تعالى لهؤلاءِ المُشرِكين بهِ بجهلِهم، يقولُ: أفيظُنُّون أنَّهم يَغْلِبون محمدًا ويَقْهَرُونه، وقد قُهِر مَن ناوأه مِن أهلِ أطرافِ الأرضِ غيرُهم.

Bu, Yüce Allah'tan O'na ortak koşan bu kimselere cehaletleri sebebiyle bir azarlamadır; şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünün sınır boylarındaki halklardan kendileri dışındaki düşmanları kahredilmişken, onlar Muhammed'e galip gelip onu alt edeceklerini mi sanıyorlar?

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ}. يقولُ: ليسوا بغَالِبين، ولكِنَّ رسولَ اللهِ ﷺ هو الغالبُ .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Yoksa onlar mı galip gelecekler?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar galip gelecek değillerdir; bilakis galip gelecek olan Allah'ın Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir .”

القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥)} “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.' Fakat sağırlar uyarıldıkları zaman çağrıyı işitmezler.”

يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاءِ القائلين: {فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ} [الأنبياء: ٥]: إنما أُنذِرُكم أَيُّها القومُ بتَنزِيلِ اللَّهِ الذي يُوحِيه إليَّ مِن عندِه، وأُخَوِّفكم به بأسَه.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şöyle buyuruyor: Ey Muhammed, {فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ} “Önceki peygamberler gibi bize bir mucize getirsin” [el-Enbiyâ, 5] diyen bu kimselere de ki: Ey kavim! Ben sizi ancak Allah'ın katından bana vahyettiği indirdiği [kitap] ile uyarıyor ve onunla sizi O'nun azabından korkutuyorum.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتَادةَ قولَه: {قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ}. أي: بهذا القرآنِ.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü nakletti: {قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ} “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.'” Yani: Bu Kur'an ile.

وقولُه: {وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ} اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامة قرأةِ الأمصارِ: {يَسْمَعُ}. بمعنى أنَّه فِعْلٌ لـ"الصُّمِّ"، و "الصُّمُّ" حينئذٍ مَرْفُوعون.

O'nun: {وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ} “Fakat sağırlar çağrıyı işitmezler” buyruğuna gelince: Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kıraat imamlarının geneli bunu, “sağırlar” (الصُّمُّ) kelimesinin faili olan bir fiil anlamında {يَسْمَعُ} (işitir) şeklinde okumuşlardır; bu durumda “sağırlar” (الصُّمُّ) kelimesi merfûdur.

ورُوِى عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَمِيِّ أَنَّه كان يقرَأُ: (وَلا [يُسْمَعُ) بالياء] وضَمِّها، فـ"الصُّمُّ" على هذه القراءةِ مَرْفُوعَةٌ؛ لأنَّ قولَه: (وَلَا يُسْمَعُ) لم يُسَمَّ فاعلُه، ومعناه على هذه القراءةِ: ولا يُسمِعُ اللهُ الصمَّ الدُّعاءَ.

Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den ise bunu, ötreli ye ile: (وَلا [يُسْمَعُ)] şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bu kıraate göre “sağırlar” (الصُّمُّ) kelimesi merfûdur (naib-i faildir); zira (وَلَا يُسْمَعُ) fiilinin faili zikredilmemiştir (edilgendir). Bu kıraate göre ayetin manası: “Allah sağırlara çağrıyı işittirmez” demektir.

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القراءةِ عِندَنا في ذلك ما عليه قرَأَةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القرَأةِ عليه. ومعنى ذلك: ولا يُصْغِى الكافرُ باللَّهِ بسَمْعِ قلبِه إلى تَذَكُّرِ ما في وَحْيِ اللَّهِ مِنَ المواعظِ والذَّكْرِ، فيتذَكَّرَ به ويَعْتَبَرَ، فيتزجِرَ عمَّا هو عليه مُقيمٌ مِن ضلالِه إذا تُلِى عليه وأُريد به، ولكِنَّه يُعرِضُ عن الإعْتِبارِ به والتَّفكُّرِ فيه، فعلَ الأصمِّ الذي لا يَسْمَعُ ما يُقال له فيعملَ به.

Ebû Ca'fer der ki: Bize göre bu husustaki doğru kıraat, kıraat âlimlerinin hüccet kabul edilen icmaı sebebiyle şehirlerin kurrâsının üzerinde olduğu kıraattir. Bunun anlamı şudur: Allah'ı inkâr eden kimse, Allah'ın vahyindeki öğüt ve zikirleri düşünüp ondan ibret almak, kendisine okunduğunda ve onunla uyarıldığında üzerinde ısrar ettiği sapıklıktan vazgeçmek için kalp kulağıyla kulak vermez; bilakis kendisine söyleneni işitip onun gereğini yapmayan bir sağırın davranışı gibi, ondan ibret almaktan ve onu tefekkür etmekten yüz çevirir.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ}. يقولُ: إن الكافرَ قد صَمَّ عن كتابِ اللَّهِ لا يَسْمَعُه، ولا ينتَفِعُ به ولا يعقِلُه، كما يَسمَعُه المؤمنُ وأهلُ الإيمانِ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakletti; o,] {وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ} “Sağırlar ise uyarıldıkları zaman bu çağrıyı işitmezler” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Şüphesiz kâfir, Allah’ın Kitabı’na karşı sağırlaşmıştır; müminin ve iman ehlinin işittiği gibi onu işitmez, ondan yararlanmaz ve onu akletmez.”

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٤٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٤٦)} “Andolsun ki onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa, mutlaka: 'Vay halimize! Doğrusu biz gerçekten zalimlermişiz' diyeceklerdir.”

يقولُ تعالى ذِكرُه: ولئن مسَّت هؤلاءِ المُستَعجِلين بالعذابِ يا محمدُ {نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ}. يعنى بالنَّفْحَةِ النَّصيبَ والحظَّ، من قولهم: نفَح فلانٌ لفلانٍ من عطائِه، إذا أعْطاه قِسْمًا أو نصيبًا من المالِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Azabın çarçabuk gelmesini isteyen bu kimselere {نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ} “Rabbinin azabından bir esinti/azıcık bir pay” dokunsa... [Arapçada] bir kimse diğerine maldan bir pay veya hisse verdiğinde kullanılan: (نفَح فلانٌ لفلانٍ من عطائِه) “Filan kimse filana bağışından bir pay verdi” sözünden hareketle nefha (نَفْحَة), pay ve nasip demektir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ} الآية. يقولُ: لئن أصابَتْهم عقوبةٌ .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlara bir ceza isabet edecek olsa .”

وقولُه: {لَيَقُولُنَّ يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ}. يقولُ: لئن أصابَتْهم هذه النفحةُ من عقوبةِ ربِّك يا محمدُ بتكذيبِهم بك وكُفْرِهم، ليَعْلَمُنَّ حينئذٍ غِبَّ تَكْذيبِهم بك، وليَعْتَرِفُنَّ على أنفسِهم بنعمةِ اللهِ وإحسانِه إليهم، وكُفْرانِهم أياديَه عِندَهم، ولَيَقُولُنَّ: يا وَيْلنا إنا كُنَّا ظالمين في عبادتِنا الآلهةَ والأندادَ، وتَرْكِنا عبادةَ اللهِ الذي خلَقنا وأنعَم علينا، ووَضْعِنا العبادةَ غيرَ موضعِها.

O'nun: {لَيَقُولُنَّ يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ} “mutlaka: 'Vay halimize! Doğrusu biz gerçekten zalimlermişiz' diyeceklerdir” buyruğuna gelince: Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seni yalanlamaları ve küfürleri sebebiyle Rabbinin cezasından bu esinti/küçük pay onlara dokunacak olsa, o zaman seni yalanlamalarının acı sonucunu mutlaka anlayacaklar, Allah'ın kendilerine olan nimetini ve ihsanını, O'nun yanlarındaki iyiliklerine karşı nankörlük ettiklerini bizzat kendi aleyhlerine itiraf edecekler ve mutlaka şöyle diyeceklerdir: Vay halimize! Biz ilahlara ve putlara tapmakla, bizi yaratan ve bize nimet veren Allah'a ibadeti terk etmekle ve kulluğu layık olmayan yere koymakla gerçekten zalimlermişiz!

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ (٤٧)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ (٤٧)} “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz. Hesap görücü olarak biz yeteriz.”

يقولُ تعالى ذِكْرُه: ونضَعُ الموازين [العدلَ، وهو] القِسْطُ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Adaletli terazileri kurarız; buradaki el-kıst], adalet demektir.

وجعَل "القِسطَ"، وهو موحدٌ، من نعتِ "الموازين" وهي جمعٌ؛ لأنَّه في مذهبِ عدلٍ ورضًا ونظرٍ.

“Kıst” kelimesi tekil olduğu halde çoğul olan “el-mevâzîn”in (terazilerin) sıfatı yapılmıştır; çünkü o, adalet (adl), rıza (rızâ) ve nazar (nazar) kalıbı/anlamı doğrultusundadır [yani mastar olduğu için tekil-çoğul ayrımı olmaksızın sıfat olmuştur].

وقولُه: {لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: لأهلِ يوم القيامةِ، ومَن ورَد على اللَّهِ في ذلك اليومِ من خَلْقِه.

O'nun: {لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü için” buyruğuna gelince: Şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü ehli için ve o günde O'nun huzuruna varan kulları için [kurarız].

وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ يوجِّهُ معنَى ذلك إلى "في"، كأنَّ معناه عندَه: ونضَعُ الموازينَ القسطَ في يومِ القيامةِ

Bazı dilciler (Arap dili âlimleri) bunun anlamını “fî” (de/da/içinde) edatına yöneltmişlerdir; sanki onlara göre anlamı: “Kıyamet gününde adalet terazilerini kurarız” şeklindedir.

وقولُه: {فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا}. يقولُ: فلا يَظْلِمُ اللَّهُ نفسًا ممَّن ورَد عليه منهم شيئًا بأن يعاقبَه بذنبٍ لم يَعْمَلُه، أو يبخسَه ثوابَ عملٍ عمِلَه، أو طاعةٍ أَطاعه بها، ولكِن يُجازِى المحسنَ بإحسانِه، ولا يعاقبُ مسيئًا إلا بإساءتِه.

O'nun: {فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا} “Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez” buyruğuna gelince: Şöyle buyurmaktadır: Allah, huzuruna varan o kimselerden hiçbir nefse, işlemediği bir günahtan ötürü cezalandırmak veya yaptığı bir amelin yahut O'na itaat ettiği bir itaatin sevabını eksiltmek suretiyle hiçbir haksızlık yapmaz; bilakis iyilik yapana iyiliğinin karşılığını verir, kötülük yapanı da ancak yaptığı kötülük kadar cezalandırır.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ} إلى آخرِ الآيةِ: وهو كقولِه: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} [الأعراف: ٨]. يعنى بـ "الوزن" القِسطِ بينَهم": بالحقِّ في الأعمالِ، الحَسَناتِ والسَّيئاتِ؛ فمَن أحاطَت حسناتُه بسيئاتِه ثَقُلتْ موازينُه. يقولُ: أَذْهَبَت حسناتُه سيئاتِه، ومن أحاطتْ سيئاتُه بحسناتِه فقد خَفَّتْ موازينُه وأمُّهُ هاويةٌ. يقولُ: أَذْهَبتْ سيئاتُه حسناتِه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, O'nun: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} “O gün tartı haktır” [el-A'râf, 8] buyruğu gibidir. ‘Aralarında tartı adaletledir’ sözüyle, amellerde -iyiliklerde ve kötülüklerde- hak ile [muamele edilmesini] kastetmektedir. Dolayısıyla kimin iyilikleri kötülüklerini kuşatırsa onun tartıları ağır basmıştır. [Yani] iyilikleri kötülüklerini gidermiştir. Kimin de kötülükleri iyiliklerini kuşatırsa onun tartıları hafif gelmiştir ve onun anası Hâviye'dir. [Yani] kötülükleri iyiliklerini gidermiştir .”

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî haber verdi, [o da]

ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ}. قال: إنَّما هو مَثَلٌ، كما يجوزُ الوزنُ كذلك يجوزُ الحقُّ، قال الثوريُّ: قال ليثٌ عن مجاهدٍ: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ}. قال: العدلَ .

İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu ancak bir temsildir; vezin (tartı) geçerli olduğu gibi hak da öylece geçerli olur.” Sevrî dedi ki: Leys, Mücâhid'den {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ} hakkında: “Adalettir ” dediğini aktarmıştır.

وقولُه: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا}. يَقولُ: وإن كان الذي له من عمل الحسناتِ، أو عليه من السيئاتِ وزنَ حبةٍ من خَرْدَلٍ {أَتَيْنَا بِهَا}. يقولُ: جِئْنا بها فأَحْضَرْناها إِيَّاه.

O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا} “Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz” buyruğuna gelince: Şöyle buyurmaktadır: İster onun lehine olan iyilik amelinden olsun, ister aleyhine olan kötülüklerden olsun, bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile {أَتَيْنَا بِهَا} “onu getiririz”; yani onu getirip kendisine hazır ederiz.

كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا}. قال: [كتَبْناها وأحْصَيْناها له وعليه.

Nitekim bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا} “Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “[Onu onun lehine ve aleyhine yazıp kaydettik.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا}. قال] : يُؤْتَى بها لك أو عليك، ثم يَعْفو إنْ شاء أو يأخُذُ ، ويَجزِى بما عُمِل له مِن طاعةٍ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا} “Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz” buyruğu hakkında şöyle dedi] : “Senin lehine veya aleyhine olan şey getirilir, sonra dilerse bağışlar veya cezalandırır ve O'nun için yapılan itaatin karşılığını verir.”

وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا}. قال: جَازَيْنَا بها .

Mücâhid bu konuda bana Yûnus'un rivayet ettiği şu sözü söylerdi: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا} “Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: “Onunla karşılık veririz .”

حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ أنَّه كان

Bize Amr b. Abdilhamîd rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti ki o

يقولُ: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا}. قال: جَازَيْنا بها.

derdi: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا} “Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz”. Dedi ki: “Onunla karşılık veririz.”

وقال: {أَتَيْنَا بِهَا} فأخرَج قولَه: {بِهَا} مُخرَجَ كنايةِ المؤنثِ، وإن كان الذي تقدَّم ذلك قولَه: {مِثْقَالَ حَبَّةٍ}؛ لأنَّه عنى بقوله: {بِهَا} الحبةَ دونَ المِثْقالِ، ولو عنى به المثقالَ لَقِيل: "به".

[Allah] {أَتَيْنَا بِهَا} “onu getiririz” buyurmuştur. Kendisinden önce {مِثْقَالَ حَبَّةٍ} “hardal tanesi ağırlığınca” ifadesi geçmiş olmasına rağmen {بِهَا} “onu” sözünü müennes zamiri kalıbında getirmiştir; çünkü O {بِهَا} sözüyle 'ağırlığı' değil, 'taneyi' kastetmiştir. Şayet ağırlığı kastetmiş olsaydı “به” (müzekker) denilirdi.

وقد ذُكِر أنَّ مجاهدًا إنَّما تأوَّل قولَه: {أَتَيْنَا بِهَا} على ما ذكَرْنا عنه؛ لأنَّه كان يقرأُ ذلك (آتَيْنا بها) بمدِّ الألفِ.

Mücâhid'in {أَتَيْنَا بِهَا} “onu getiririz” buyruğunu kendisinden naklettiğimiz şekilde yorumlamasının sebebinin, burayı elifin meddiyle (آتَيْنا بها) şeklinde okuması olduğu zikredilmiştir.

وقوله: {وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ}. يقولُ: وحسْبُ مَن شَهِد ذلك الموقفَ بنا حاسبين؛ لأنه لا أحدَ أعلمُ بأعمالِهم، وما سَلَف في الدِّنيا من صالحٍ أو سيِّئً، مِنَّا.

O'nun: {وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} “Hesap görücüler olarak biz yeteriz” buyruğuna gelince: Şöyle buyurmaktadır: O duruşmaya tanık olanlara hesap görücü olarak biz yeteriz; çünkü onların amellerini, dünyada geçen iyi ve kötü işlerini bizden daha iyi bilen hiç kimse yoktur.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ (٤٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ (٤٨)} “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a takva sahipleri için bir furkan, bir aydınlık ve bir öğüt verdik” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه: ولقد آتَيْنا موسى بنَ عِمرانَ وأخاه هارونَ {الْفُرْقَانَ}. يعنى به الكتابَ الذي يَفْرُقُ بينَ الحقِّ والباطلِ. وذلك هو التوراةُ في قولِ بعضِهم.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki biz İmrân oğlu Mûsâ'ya ve kardeşi Hârûn'a {الْفُرْقَانَ} “Furkan'ı” verdik. Bununla, hak ile batılı ayıran kitabı kastetmektedir. Bazılarının görüşüne göre bu, Tevrat'tır.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْفُرْقَانَ}. قال: الكتابَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {الْفُرْقَانَ} “Furkan'ı” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kitaptır .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتَادةَ قولَه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ}: الفرقانُ التوراةُ، حلالُها وحرامُها، وما فرَق اللَّهُ بِينَ الحقِّ والباطل .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ} “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı verdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Furkan; Tevrat'tır, onun helali ve haramıdır ve Allah'ın hak ile batılın arasını ayırdığı şeydir .”

وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ}. قال: الفرقانُ الحقُّ، آتاه اللهُ موسى وهارونَ، فرَق بينَهما وبيَن فِرعونَ، قضَى بينَهم بالحقِّ. وقرَأ: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ} [الأنفال: ٤١]. قال: يومَ بدرٍ .

İbn Zeyd de bu konuda bana Yûnus'un rivayet ettiği şu sözü söylerdi: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ} “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı verdik” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Furkan, haktır; Allah onu Mûsâ ve Hârûn'a verdi, ikisi ile Firavun'un arasını ayırdı, aralarında hak ile hükmetti.” Ve: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ} “...Furkan gününde kulumuza indirdiğimiz...” [el-Enfâl, 41] ayetini okuyup: “[O gün] Bedir günüdür ” dedi.

قال أبو جعفرٍ ﵀: وهذا القولُ الذي قاله ابن زيدٍ في ذلك أشْبَهُ بظاهرِ التَّنزِيلِ، وذلك لدخولِ الواوِ في "الضياءِ"، ولو كان الفرقانُ هو التوراةَ كما قال مَن قال ذلك، لكان التنزيلُ: ولقد آتَيْنا موسى وهارونَ الفرقانَ ضياءً؛ لأن الضياءَ الذي آتَى اللهُ موسى وهارونَ هو التوراةُ التي أضاءت لهما ولمَن اتَّبَعَهما أمرَ دينِهم فبصَّرَهم الحلالَ والحرامَ، ولم يقصِدْ بذلك في هذا الموضعِ ضياءَ الإبْصَارِ. وفى دخولِ الواوِ في ذلك دليل على أن الفرقانَ غيرُ التوراةِ التي هي ضياءٌ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah ona rahmet etsin- der ki: İbn Zeyd'in bu husustaki bu sözü, indirilen lafzın zâhirine daha uygundur. Zira “ed-Diyâ” (aydınlık) kelimesine vâv harfi dâhil olmuştur. Şayet bunu söyleyenlerin dediği gibi Furkan bizzat Tevrat olsaydı, indirilen lafız [vav'sız olarak]: “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı bir aydınlık kıldık/verdik” şeklinde olurdu. Çünkü Allah'ın Mûsâ ve Hârûn'a verdiği aydınlık, kendilerine ve onlara tabi olanlara dinlerinin emrini aydınlatan ve onlara helali ve haramı gösteren Tevrat'tır; bu konumda gözün görme aydınlığı kastedilmemiştir. Dolayısıyla buraya vâv harfinin girmesi, Furkan'ın aydınlık olan Tevrat'tan başka bir şey olduğuna bir delildir.

فإن قال قائلٌ: وما ينكرُ أن يكونَ "الضياءُ" من نعتِ "الفُرْقانِ"، وإن كانت فيه واوٌ، فيكونَ معناه: وضياءً آتيْناه ذلك. كما قال: {بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ (٦) وَحِفْظًا}؟ [الصافات: ٦، ٧].

Eğer birisi: “İçinde vâv olsa bile 'ed-Diyâ' (aydınlık) kelimesinin 'el-Furkan'ın sıfatı olması ve anlamın: 'Ve onu bir aydınlık olarak kendilerine verdik' şeklinde olması niçin inkâr edilsin? Nitekim O: {بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ (٦) وَحِفْظًا} “...yıldızlar süsüyle [donattık], (7) ve koruduk” [es-Sâffât, 6-7] buyurmuştur?” derse:

قيل: إن ذلك وإن كان الكلامُ يحتَمِلُه، فإنَّ الأغلبَ مِن معانيه ما قُلنا، والواجبَ أن تُوجَّهَ معاني كلامِ اللهِ إلى الأغلبِ الأشهرِ من وجوهِها المعروفةِ عندَ العربِ ما لم يكنْ بخلافِ ذلك ما يجبُ التسليمُ له مِن حُجَّةِ خبرٍ أو عقلٍ.

[Ona şöyle] cevap verilir: Her ne kadar söz bu [anlamı] kaldırabilse de, anlamlarından baskın ve galip olanı bizim söylediğimizdir. Karşıtına dair teslim olunması zorunlu naklî (haber) veya aklî kesin bir delil bulunmadığı müddetçe, Allah'ın kelâmının anlamlarını, Araplar nezdinde bilinen vecihlerinin en galip ve en meşhur olanına hamletmek vaciptir.

وقولُه: {وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ}. يقولُ: وتَذكِيرًا لمَن اتَّقى الله بطاعتِه وأدَّى فرائضَه، واجتنبَ معاصيه، ذكَّرهم بما آتَى موسى وهارونَ من التوراةِ.

O'nun: {وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ} “Ve takva sahipleri için bir öğüt” buyruğuna gelince: Şöyle buyurmaktadır: İtaatiyle Allah'tan sakınan, O'nun farzlarını eda eden ve O'na isyandan kaçınan kimseler için bir hatırlatmadır; Mûsâ ve Hârûn'a Tevrat'tan verdiği şeylerle onlara öğüt vermiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩)}.

Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩)} “Onlar ki görmedikleri halde Rablerinden korkarlar ve onlar kıyamet vaktinden de ürperirler” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه: آتينا موسى وهارونَ : الذِّكْرَ الذي آتيناهما للمُتَّقين الذين يخافون ربَّهم {بِالْغَيْبِ}: يعنى في الدُّنيا أن يعاقِبَهم في الآخِرةِ إذا قَدِموا عليه بتَضْييعِهم ما ألزَمَهم مِن فرائضِه، فهم من خَشْيَتِه يحافِظُون على حدودِه وفرائضِه، وهم من الساعةِ التي تقوم فيها القيامةُ مُشْفِقُون حَذِرُون أن تقوم علَيهم، فَيرِدُوا على ربِّهم قد فرَّطوا في الواجبِ عليهم للهِ، فيعاقِبَهم من العقوبةِ بما لا قِبَل لهم به.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ ve Hârûn'a verdik ; kendilerine verdiğimiz öğüt, Rablerinden {بِالْغَيْبِ} “görmedikleri halde” korkan takva sahipleri içindir. Yani kendilerine yüklediği farzları zayi etmelerinden ötürü huzuruna vardıklarında ahirette kendilerini cezalandırmasından dünyada iken [korkanlardır]. Onlar O'nun korkusundan dolayı hudutlarını ve farzlarını gözetirler. Onlar kıyametin kopacağı o vakitten de korkup çekinirler; üzerlerine kıyamet koptuğunda Allah'a karşı üzerlerine düşen görevde kusur etmiş olarak Rablerinin huzuruna varmaktan ve O'nun kendilerine güç yetiremeyecekleri bir ceza vermesinden endişe ederler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)}.

Yüce Allah'ın: {وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)} “İşte bu, indirdiğimiz mübarek bir öğüttür. Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?” buyruğunun tefsiri.

يقولُ جلَّ ثناؤُه: وهذا القرآنُ الذي أنزَلْناه إلى محمدٍ ﷺ ذِكْرٌ لمَن تذَكَّر به، وعِظَةٌ لمن اتَّعظ به، مباركٌ، أنزَلْناه كما أنزَلْنا التوراةَ إلى موسى وهارونَ ذِكْرًا للمُتّقين - {أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ}. يقولُ تعالى ذِكْرُه: أفأنتم أيُّها القومُ لهذا الكتابِ الذي أَنْزَلْناه إلى محمدٍ مُنكِرون وتقولون هو {بَلْ قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ} [الأنبياء: ٥]. وإنَّما الذي آتيناه ذلك ذِكْرٌ للمُتَّقين؛ كالذى آتَيْنا موسى وهارونَ ذكرًا للمُتَّقين.

Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiğimiz bu Kur'an; onunla ibret alan için bir öğüt, onunla nasihatlenen için bir vaazdır, mübarektir; takva sahiplerine bir öğüt olsun diye Mûsâ ve Hârûn'a Tevrat'ı indirdiğimiz gibi onu indirdik. {أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} “Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Muhammed'e indirdiğimiz bu Kitab'ı inkâr edip onun hakkında: {بَلْ قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ} “'Hayır, bunlar karmakarışık düşlerdir; hayır, onu kendisi uydurdu; hayır, o bir şairdir! Öyleyse öncekilerin gönderildiği gibi bize bir mucize getirsin' dediler” [el-Enbiyâ, 5] mi diyorsunuz? Oysa kendisine verdiğimiz şey, tıpkı takva sahiplerine bir öğüt olsun diye Mûsâ ve Hârûn'a verdiğimiz şey gibi takva sahipleri için bir öğüttür.

وينحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil (tefsir) ehli de bu hususta bizim söylediğimiz yönde görüş belirtmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ} إلى قولهِ: {أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ}. أي: هذا القرآنُ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ} “İşte bu, indirdiğimiz mübarek bir öğüttür...” buyruğundan: {أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} “...Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Yani bu Kur'an'dır .”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ (٥١) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ (٥٢)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ (٥١) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ (٥٢)} “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüştünü (doğru yolu bulma yetisini) vermiştik; biz onu pek iyi biliyorduk. (51) Hani o, babasına ve kavmine: 'Karşısına geçip tapındığınız bu heykeller de nedir?' demişti (52)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه: ولقد أرشَدْنا إِبْرَاهِيمَ مِن قبلِ موسى وهارونَ، ووفَّقناه للحقِّ، وأنْقَذْناه من بين قومِه وأهلِ بيتِه من عبادةِ الأوثانِ، كما فَعَلْنا ذلك بمحمدٍ ﷺ وعلى إبرَاهيمَ - فأَنْقَذَناه من قومِه وعشيرتِه من عبادةِ الأوثانِ، وهَدَيْناه إلى سبيلِ الرَّشادِ توفيقًا مِنَّا له.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki Mûsâ ve Hârûn'dan önce İbrâhim'i doğru yola eriştirdik, onu hakka muvaffak kıldık ve tıpkı Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) -ve İbrâhim'e- yaptığımız gibi onu kavminin ve ev halkının arasından putlara ibadetten kurtardık; böylece onu kavminden ve aşiretinden putlara ibadetten kurtarıp tarafımızdan bir tevfik ile dosdoğru yola ilettik.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ}. قال: هَدَيْناه صغيرًا .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüştünü vermiştik” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: “Ona küçükken hidayet verdik .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da

مجاهد: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ}. قال: هَدَاهُ صغيرًا.

Mücâhid'den {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüştünü vermiştik” [buyruğu hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Ona küçükken hidayet verdi .”

حدَّثنا ابن بَشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن جريجٍ ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ}. قال: هَداه صغيرًا .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'ten , o da Mücâhid'den {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüştünü vermiştik” [buyruğu hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Ona küçükken hidayet verdi .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: آتَيْناه هُدَاهُ

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüştünü vermiştik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ona hidayetini verdik demektir.”

وقولُه: {وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ}. يقولُ: وكُنَّا عالمين به أنَّه ذو يَقينٍ وإيمانٍ باللَّهِ وتوحيدٍ له، لا يُشْرِكُ به شيئًا؟

O'nun: {وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ} “Biz onu pek iyi biliyorduk” buyruğuna gelince: Şöyle buyurmaktadır: O'nun kesin bir inanca, Allah'a imana ve O'nu tevhîd edip hiçbir şeyi O'na ortak koşmayacağına vâkıftık.

{إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ} {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ}. يعني: في وقتِ قِيلِه وحينِ قيلِه لهم: {مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ}. يقولُ: قال لهم: أيُّ شيءٍ هذه الصورُ التي أنتم عليها مُقِيمون؟ وكانت تلك التماثيلُ أصنامَهم التي كانوا يَعْبُدونها.

{إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ} {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ} “Hani o, babasına ve kavmine... demişti”; yani onlara: {مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ} “Karşısına geçip tapındığınız bu heykeller de nedir?” dediği vakit ve zamanda [demektir]. Şöyle buyurmaktadır: Onlara: “Karşısına geçip durduğunuz bu sûretler neyin nesidir?” dedi. Bu heykeller, tapınmakta oldukları putlarıydı.

كما حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثني عيسى، وحدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ}. قال: الأصنامُ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bana Îsâ rivayet etti; bize el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ} “Bu heykeller de nedir?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Putlardır .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

وقد بيَّنا فيما مضَى من كتابِنا هذا أن العاكفَ على الشيءِ: المُقيمُ عليه، بشواهدِ ذلك، وذكَرْنا الروايةَ عن أهلِ التأويلِ .

Bu kitabımızın geçen kısımlarında, bir şeye itikâf edenin (âkif), onun başında devamlı duran (mukîm) kimse olduğunu delilleriyle açıklamış ve tefsir ehlinden gelen rivayeti zikretmiştik .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ (٥٣) قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٥٤) قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ (٥٥)}.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ (٥٣) قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٥٤) قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ (٥٥)} “'Biz babalarımızı onlara tapar bulduk' dediler. (53) [İbrâhim]: 'Andolsun ki siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz' dedi. (54) 'Bize gerçeği mi getirdin, yoksa bizimle şaka yapanlardan mısın?' dediler (55)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه: قال أبو إبراهيمَ وقومُه لإبراهيمَ: وَجَدْنا آباءَنا لهذه الأوثانِ عابِدين، فنحنُ على مِلةِ آبائِنا نَعبُدُها كما كانوا يَعْبُدون.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'in babası ve kavmi İbrâhim'e: “Biz babalarımızı bu putlara tapar bulduk; biz de babalarımızın dini üzere olup onların taptığı gibi tapıyoruz” dediler.

{قَالَ} إبراهيمُ: {لَقَدْ كُنْتُمْ} أيُّها القومُ {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} بعبادتِكم إياها، {ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ: في ذَهابٍ عن سبيلِ الحقِّ، وجَوْرٍ عن قَصْدِ السبيلِ، {مُبِينٍ}. يقولُ: بيِّنٌ لمَن تأمَّلَه بعقلٍ أنكم كذلك في جَوْرٍ عن الحقِّ.

İbrâhim: {قَالَ} “dedi [ki]”: Ey kavim! {لَقَدْ كُنْتُمْ} {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “Andolsun ki siz de babalarınız da” onlara tapmanız sebebiyle {ضَلَالٍ مُبِينٍ} “[apaçık bir sapıklık içindesiniz]”. Şöyle buyurmaktadır: Hak yoldan sapma ve dosdoğru yoldan ayrılma içindesiniz. {مُبِينٍ} “apaçık”; yani aklıyla düşünen kimse için haktan böyle saptığınız açıktır .

{قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ}. يقولُ: قال أبوه وقومُه له: أجئتَنا بالحقِّ فيما تقولُ، أمْ أنت هازِلٌ لاعِبٌ من اللاعِبين.

{قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ} “'Bize gerçeği mi getirdin?...' dediler”. Şöyle buyurmaktadır: Babası ve kavmi ona: “Bu söylediklerinde bize gerçeği mi getirdin, yoksa bizimle şaka yapan, eğlenen kimselerden misin?” dediler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)} “[İbrâhim]: 'Hayır! Sizin Rabbiniz, onları yaratmış olan göklerin ve yerin Rabbidir ve ben de buna şahitlik edenlerdenim' dedi” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال إبراهيمُ لهم: بل جئتُكم بالحقِّ لا اللَّعِبِ؛ ربُّكم رَبُّ السَّماواتِ والأرضِ الذي خَلَقَهن، {وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ}، مِن أن ربَّكم هو ربُّ السَّماواتِ والأَرضِ الذي فَطَرَهنَّ، دونَ التماثيلِ التي أنتم لها عاكفون، ودونَ كلِّ أحدٍ سِواه، شاهدٌ {مِنَ الشَّاهِدِينَ}. يقولُ: فإياه فاعبُدوا، لا هذه التماثيلَ التي هي خَلْقُه، التي لا تضُرُّ ولا تنفعُ.

Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: İbrâhim onlara dedi ki: “Bilakis ben size oyun ve eğlenceyle değil, hak ile geldim. Sizin Rabbiniz, onları yaratan göklerin ve yerin Rabbidir. Sizin Rabbinizin, başında tapınıp durduğunuz heykeller ve O'ndan başka herhangi biri değil, bilakis onları yoktan var eden göklerin ve yerin Rabbi olduğuna dair {وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ} “ve ben de buna” {مِنَ الشَّاهِدِينَ} “şahitlik edenlerdenim” [diyerek] şahidim.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: “Öyleyse yalnızca O'na kulluk edin; O'nun yarattığı, ne zarar ne de fayda verebilen bu heykellere değil!”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨)} “'Allah'a yemin olsun ki siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!' (57) Nihayet belki ona başvururlar diye, onların büyük olanı hariç, putları parça parça etti (58)” buyruğunun tefsiri.

ذُكرِ أن إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه خَلَف بهذه اليمينِ في سِرٍّ مِن قومِه وخفاءٍ، وأنه لم يَسْمَعْ ذلك منه إلا الذي أفشاه عليه حينَ قالوا: {مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٥٩]. فقال: {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} [الأنبياء: ٦٠].

İbrâhim'in -Allah'ın salâtı onun üzerine olsun- bu yemini kavminden gizli ve saklı olarak ettiği, onlar: {مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Muhakkak o zalimlerdendir' dedikleri zaman” [el-Enbiyâ, 59] bunu açığa vurup: {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “'Kendisine İbrâhim denen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' diyen kimseden” [el-Enbiyâ, 60] başkasının bunu kendisinden işitmediği zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ}. قال: قولُ إبراهيمَ حينَ اسْتَتْبَعه قومُه إلى عيدٍ لهم فأبَى وقال: إنى سَقِيمٌ. فسَمِع منه وعيدَ أصنامِهم رجلٌ منهم اسْتأخَرَ، وهو الذي يقولُ: {قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ} “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kavmi İbrâhim'i bayramlarına peşlerinden götürmek istediğinde o reddedip: 'Ben hastayım' dediği zamanki sözüdür. Onlardan geride kalan bir adam, onun putlarına yönelik tehdidini işitmişti; işte o adam: {قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} 'Kendisine İbrâhim denen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik dediler' [ayetinde kastedilen kimsedir].”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ}. قال: نَرَى أنه قال ذلك حيثُ لا يَسْمَعون بعدَ أَن تَوَلُّوا مُدْبِرين .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ} “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Biz onun bunu, onlar aralarını dönüp gittikten sonra işitmeyecekleri bir yerde söylediği görüşündeyiz .”

وقولُه: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ}. اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ سوى يحيى بن وثَّابٍ والأعمشِ والكسائيِّ:

O'nun: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ} “Nihayet onları parça parça etti; ancak onların büyüğünü [bıraktı]” buyruğu[na gelince]; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Yahyâ b. Vessâb, el-A‘meş ve el-Kisâî hariç, beldelerin kurrâsının geneli bunu [şöyle] okumuştur:

{فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا}. [بمعنى: فجعلهم جذاذًا] ، بمعنى جمعٍ ، كأنهم أرادُوا به جمعَ جَذِيذٍ وجذاذٍ، كما يُجمَعُ الخَفِيفُ حِفافًا، والكريمُ كِرامًا.

{فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا} [“Onları parça parça etti” şeklinde cîm harfini ötre ile okumuşlardır. Diğerleri ise cîm harfini kesre ile “cizâzen” (جِذَاذًا)] çoğul anlamında [okumuşlardır]; sanki bununla, tıpkı hafîf (خَفِيف) kelimesinin hıfâf (حِفاف), kerîm (كريم) kelimesinin kirâm (كِرام) şeklinde çoğul yapılması gibi, cezîz (جَذِيذ) ve cüzâz (جذاذ) kelimesinin çoğulunu kastetmiş gibidirler.

وأولى القراءتَين في ذلك عندَنا بالصوابِ قراءةُ مَن قرأه: {جُذَاذًا}. بضَمِّ الجيمِ؛ لإجماعِ قرأةِ الأمصارِ عليه، وأن ما أجمَعت عليه فهو الصوابُ ، وهو إذا قُرِئ كذلك مصدرٌ مثلَ الرُّفاتِ والفُتاتِ والدُّقاقِ، لا واحدَ له. وأما مَن كَسَر الجيمَ، فإنه جمعٌ لـ "جَذيذِ" والجَذِيذُ هو فَعِيلٌ، صُرِف مِن مَجذوذٍ إليه، مثلَ كَسِيرٍ، وهَشِيمٍ. والمجذوذةُ المكسورةُ قِطَعًا.

Bu konuda bize göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı, cîm harfinin ötrelenmesiyle {جُذَاذًا} “parça parça” şeklinde okuyanın kıraatidir; çünkü şehirlerin kurrâsı bunda icma etmiştir ve onların üzerinde icma ettiği şey de doğrudur . Bu kelime bu şekilde okunduğunda, tekili olmayan rufât (ufantı), futât (kırıntı) ve dukâk (ufak kırıntı) gibi bir masdardır. Cîm harfini kesre ile okuyana gelince, bu [kelime] "cezîz" (جَذِيذ) kelimesinin çoğuludur. Cezîz ise kesîr (kırık) ve heşîm (ufalanmış) gibi, meczûz (kesilmiş/kırılmış) anlamından türetilmiş faîl (فَعِيل) veznindedir. Meczûze ise parça parça kırılmış olandır.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا}. يقولُ: حُطامًا .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا} “Onları parça parça etti” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kırıntı / enkaz haline getirdi demektir.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {جُذَاذًا}: كالصَّرِيمِ.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]: {جُذَاذًا} “Parça parça” [buyruğu]: “Biçilmiş ekin gibi [demektir].”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.