Binûn

Enbiyâ (aleyhimussalâtü vesselâm) Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا}. أي: قِطَعًا .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا} “Onları parça parça etti” buyruğu hakkında: “Yani parça parça [etti]” dediğini rivayet etti.

وكان سببَ فعلِ إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه بآلهةِ قومِه ذلك، كما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، أن إبراهيمَ قال له أبوه: يا إبراهيمُ، إن لنا عيدًا لو قد خَرَجتَ معنا إليه قد أعجَبَك دِينُنا؟ فلما كان يومُ العيدِ، فخَرجوا إليه، خَرَج معهم إبراهيمُ، فلما كان ببعضِ الطريقِ ألقَى نفسَه وقال: إنى سَقِيمٌ. يقولُ: أَشْتَكى رِجْلى. فتَوطَّئوا رِجْلَيه وهو صريعٌ، فلما مَضَوا نادَى في آخِرِهم، وقد بَقِيَ ضَعْفَى الناسِ: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ}. فسَمِعوها منه، ثم رَجَع إبراهيمُ إلى بيتِ الآلهةِ، فإذا هُنَّ في بَهْوٍ عظيمٍ، مُسْتقبِلَ بابِ البَهْوِ صنمٌ عظيمٌ، إلى جَنْبِه أصغرُ منه، بعضُها إلى بعضٍ، كلُّ صنمٍ يليه أصغرُ منه، حتى بَلَغوا بابَ البَهْوِ، وإذا هم قد جَعَلوا طعامًا، فوَضَعوه بينَ يَدَى الآلهةِ، قالوا: إذا كان حينَ نرجِعُ رَجَعْنا، وقد بارَكَتِ الآلهةُ في طعامِنا، فأكَلنا. فلما نَظَر إليهم إبراهيمُ، وإلى ما بينَ أيدِيهم مِن الطعامِ، {فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ}. فلما لم تُجِبْه، قال: {مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} [الصافات: ٩١ - ٩٣]. فأخَذَ حديدةً، فنَقَرَ كلَّ صنمٍ في حافَتَيه، ثم عَلَّق الفأسَ في عُنُقِ الصنمِ الأكبرِ، ثم خَرَجَ، فلما جاء القومُ إلى

İbrâhim —salavâtullâhi aleyh—'in kavminin ilahlarına bunu yapmasının sebebi şu idi: Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti ki: Babası İbrâhim'e: “Ey İbrâhim! Bizim bir bayramımız var; şayet bizimle beraber ona çıksaydın dinimiz mutlaka hoşuna giderdi” dedi. Bayram günü olup da [insanlar] bayrama çıktıklarında, İbrâhim de onlarla beraber çıktı. Yolun bir yerine vardığında kendini yere attı ve: “Ben hastayım” dedi; yani: “Ayağım ağrıyor” demek istiyordu. O yere yıkılmış vaziyetteyken ayaklarına bastılar. [İnsanlar] geçip gittiklerinde, geride halkın zayıf kimseleri kalmışken arkalarından seslendi: {وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} “Allah'a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!” Bunu ondan işittiler. Sonra İbrâhim ilahların tapınağına döndü. Bir de baktı ki ilahlar büyük bir salondadır; salon kapısının tam karşısında büyük bir put, onun yanında ondan daha küçük olanı, birbiri ardınca, her putun yanında salonun kapısına varıncaya kadar ondan daha küçüğü durmaktaydı. Meğer [kavmi] yemek hazırlayıp ilahların önüne koymuş ve: “Dönüş vaktimiz geldiğinde döneriz; ilahlar yemeğimizi bereketlendirmiş olur, biz de yeriz” demişlerdi. İbrâhim onlara ve önlerindeki yemeğe bakınca: {فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ} “[onlara]: 'Yemiyor musunuz?' dedi.” Ona cevap vermeyince de: {مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “'Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?' dedi. (92) Bunun üzerine sağ eliyle vurarak üzerlerine yürüdü [ve onları kırdı].” [Sâffât: 91-93]. Bunun üzerine demir bir alet aldı ve her bir putun iki yanına vurdu. Sonra da baltayı en büyük putun boynuna astı ve çıkıp gitti. Kavim...

طعامِهم نَظَروا إلى آلهتِهم، {قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} .

yemeklerine geldiklerinde ilahlarına baktılar ve: {قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Muhakkak o zalimlerdendir' dediler. (59) 'Kendisine İbrâhim denen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler (60)” .

وقوله: {إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ}. يقولُ: إلا عظيمًا للآلهةِ؛ فإنَّ إبراهيمَ لم يَكْسِرُه، ولكنَّه فيما ذُكِر عَلَّق الفأسَ في عُنُقِه.

Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ} “Onların büyük olanı hariç” buyruğu; ilahların en büyüğü hariç demektir. Zira İbrâhim onu kırmamış, fakat zikredildiğine göre baltayı onun boynuna asmıştır.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ}. قال: قال ابن عباسٍ: إلا عظيمًا لهم، عظيمَ آلهتِهم .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten nakletti: {إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ} “Onların büyük olanı hariç” hakkında İbn Abbâs'ın: “Onların büyük olanı, yani ilahlarının en büyüğü hariç ” dediğini rivayet etti.

قال ابن جريجٍ: وقال مجاهدٌ: وجَعَل إبراهيمُ الفأسَ التي أَهْلَك بها أصنامهم مُسْندةً إلى صدرِ كبيرِهم الذي تَرَكَ.

İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de şöyle demiştir: “İbrâhim putlarını helak ettiği baltayı, geride bıraktığı büyüklerinin göğsüne dayadı.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: جَعَل إبراهيمُ الفأسَ التي أهْلَك بها أصنامَهم مُسْندةً إلى صدرِ كبيرِهم الذي تَرَك .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etti: “İbrâhim putlarını helak ettiği baltayı, geride bıraktığı büyüklerinin göğsüne dayadı .”

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: أقبَل عليهنَّ كما قال اللهُ ﵎: {ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} [الصافات: ٩٣]. ثم جَعَل يكسِرُهنَّ بفأسٍ

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: [İbrâhim] tıpkı Allah Teâlâ'nın: {ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “Sağ eliyle kuvvetlice vurarak” [Sâffât: 93] buyurduğu gibi üzerlerine vardı. Sonra bir baltayla onları kırmaya başladı

في يَدِه، حتى إذا بَقِى أعظمُ صنمٍ منها رَبَط الفأسَ بيدِه، ثم تَرَكهنَّ، فلما رَجَع قومُه رَأَوا ما صُنِع بأصْنامِهم، فَراعَهم ذلك وأعْظَموه وقالوا: مَن فَعَل هذا بآلهتِنا؟ إنه لمِن الظالمين .

[balta] elindeydi, nihayet onların en büyük putu kalınca baltayı onun eline bağladı, sonra onları bıraktı. Kavmi geri dönüp putlarına yapılanı görünce bu durum onları dehşete düşürdü ve bunu çok vahim bulup: “İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak o zalimlerdendir” dediler .

وقولُه: {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ}. يقولُ: فَعَلَ ذلك إبراهيمُ بآلهتِهم؛ ليَعْتَبِرُوا ويَعْلَموا أنها إذا لم تَدْفَعْ عن نفسِها ما فعل بها إبراهيمُ، فهى مِن أن تدفَعَ عن غيرها مَن أرادَه بسُوءٍ أبعدُ، فيرجِعوا عما هم عليه مُقِيمون مِن عبادتِها إلى ما هو عليه من دينِه وتوحيدِ اللهِ والبراءةِ مِن الأوثانِ.

Allah Teâlâ'nın: {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ} “Belki ona başvururlar diye” buyruğu; İbrâhim, ibret alsınlar ve İbrâhim'in kendilerine yaptığını bizzat kendi nefislerinden savamayan bu putların, başkasına kötülük yapmak isteyeni savmaktan çok daha aciz olduğunu bilsinler de onların tapınmasında ısrar ettikleri bu halden, kendisinin üzerinde bulunduğu dine, Allah'ı birlemeye ve putlardan teberri etmeye dönsünler diye ilahlarına bunu yaptı demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ}. قال: كادَهم بذلك لعلهم يَتَذكَّرون أو يُبْصِرون .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ} “Belki ona başvururlar diye” buyruğu hakkında: “Belki ibret alırlar veya gerçeği görürler diye onlara bu tuzağı kurdu ” dediğini rivayet etti.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ (٦٠) قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١)}.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ (٦٠) قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١)} “'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Muhakkak o zalimlerdendir' dediler. (59) 'Kendisine İbrâhim denen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler. (60) 'O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler (61)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال قومُ إبراهيمَ لمَّا رَأَوا آلهتَهم قد جُذَّتْ، إلا الذي رَبَط به الفأْسَ إبراهيمُ: مَن فعَل هذا بآلهتِنا؟ إن الذي فعَل هذا بها لمِن الظالمين. أي: لمن الفاعلين بها ما لم يكنْ له فعلُه .

Allah Teâlâ buyuruyor ki: İbrâhim'in kavmi, İbrâhim'in baltayı bağladığı hariç ilahlarının parça parça edildiğini görünce: “İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak bunu onlara yapan zalimlerdendir” dediler. Yani: Yapmaya hakkı olmayan bir şeyi onlara yapanlardandır .

{قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ}.

{قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “[Onlardan bazıları:] 'Kendisine İbrâhim denen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler.”

يقولُ: قال الذين سَمِعوه يقولُ: {تَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ}: {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ} بِعَيْبٍ، {يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ}.

Şöyle buyurmaktadır: Onun: {تَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} “Allah'a yemin olsun ki siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!” dediğini işitenler: {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ} “bir gencin onları” ayıplayarak “diline doladığını işitmiştik”, {يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “kendisine İbrâhim denir” dediler.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ}. قال ابن جريجٍ: {يَذْكُرُهُمْ}: يَعِيبُهم.

Nitekim bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten nakletti: {قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ} “'Bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler” ayeti hakkında İbn Cüreyc: “{يَذْكُرُهُمْ} 'onları diline doladığını': Onları ayıpladığını [ifade eder]” dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ قولَه: {قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ}: سَمِعناه يَسُبُّها ويَعِيبُها ويَسْتَهْزِئُ بها، لم نسمَعْ أحدًا يقولُ ذلك غيرُه، وهو الذي نظُنُّ صَنَع هذا بها .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan O'nun: {قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “'Kendisine İbrâhim denen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Biz onu onlara söverken, onları ayıplarken ve onlarla alay ederken işittik; ondan başka hiç kimsenin bunu söylediğini işitmedik. Onlara bunu yaptığını zannettiğimiz kişi de odur .”

وقولُه: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال قومُ إبراهيمَ بعضُهم لبعضٍ: فَأْتُوا بالذي فَعَل هذا بآلهتنا، الذي سَمِعتُموه يذكُرُها بعَيْبٍ ويَسُبُّها ويَذُمُّها، على أعيُنِ الناسِ. فقيل: معنى ذلك: على رءوسِ الناسِ .

Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ} “'O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler” buyruğu; Allah Teâlâ buyuruyor ki: İbrâhim'in kavmi birbirlerine: “İlahlarımızı ayıplayarak andığını, onlara sövüp yerdiğini işittiğiniz, ilahlarımıza bunu yapan kişiyi insanların gözü önüne getirin” dediler. Denildi ki bunun anlamı: Herkesin gözü önünde, uluorta demektir.

وقال بعضُهم: معناه: بأعيُنِ الناسِ ومَرْأَى منهم. وقالوا: إنما أُريدَ بذلك: أظهروا الذي فعل ذلك للناس. كما تقولُ العربُ إذا أُظْهِرَ الأمرُ وشُهِر: كان ذلك على أعيِنُ الناسِ. يرادُ به: كان بأيْدِى الناسِ .

Bazıları da: “Bunun anlamı: İnsanların gözleri önünde ve onların göreceği yerdedir” demiştir. Onlar: “Bununla ancak, bunu yapan kişiyi insanlara aşikar edin kastedilmiştir. Nitekim Araplar bir iş aşikar edilip duyurulduğunda 'Bu, insanların gözü önündeydi' derler; bununla 'İnsanların elinin altındaydı / ortalıktaydı' manasını kastederler” dediler.

واختلَفَ أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ}؛ فقال بعضُهم: معناه: لعلَّ الناسَ يَشْهَدون عليه أنه الذي فعَل ذلك، فتكونَ شهادتُهم عليه حُجَّةً لنا عليه. وقالوا: إنما فعَلوا ذلك لأنهم كَرِهوا أن يأخُذوه بغيرِ بَيِّنَةٍ.

Tevil ehli, {لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ} “Belki şahitlik ederler” buyruğunun tevili hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: “Bunun anlamı: Belki insanlar bunu yapanın o olduğuna dair onun aleyhine şahitlik ederler de onların aleyhindeki şahitliği bizim için ona karşı bir hüccet (delil) olur [şeklindedir]” demiştir. [Yine] onlar: “Onlar bunu ancak, delilsiz olarak onu yakalamaktan hoşlanmadıkları için yaptılar” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ}: عليه أنه فعَل ذلك .

Bana Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ} “'O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler” hakkında: “Bunu yaptığına dair onun aleyhinde [şahitlik ederler] ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ}. [قال: كَرِهوا أن يأخُذوه بغيرِ بَيِّنةٍ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ} “'O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler” buyruğu hakkında: [Şöyle dediğini rivayet etti: Delilsiz olarak onu cezalandırmaktan hoşlanmadılar.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: لعلهم يَشْهَدون] ما يُعاقِبونه به، فيُعايِنونه ويَرَونه.

Başkaları ise: “Aksine bunun anlamı: Belki ona verecekleri cezaya şahit olurlar] , böylece bunu bizzat müşahede edip görürler demektir” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: بَلَغ ما فعلَ إبراهيمُ بآلهةِ قومِه نُمرُودَ وأشرافَ قومِه، فقالوا: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ}. أي: ما يُصْنعُ به .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: İbrâhim'in kavminin ilahlarına yaptığı şey Nemrûd'a ve kavminin ileri gelenlerine ulaştı, bunun üzerine: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ} “'O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler”; yani: Ona yapılacak muameleye [şahit olsunlar] .

وأظهرُ معنى ذلك أنهم قالوا: فَأْتُوا به على أعيُنِ الناسِ لعلهم يَشْهَدون عُقُوبَتَنا إياه؛ لأنه لو أُريد بذلك ليَشْهَدوا عليه بفعلِه كان يقالُ: انظُروا مَن شَهِده يفعلُ ذلك. ولم يقلْ: أحْضِروه بمَجْمعٍ مِن الناسِ.

Bunun en açık anlamı şudur: Onlar “Onu insanların gözü önüne getirin, belki ona vereceğimiz cezayı görürler / şahit olurlar” demişlerdir; çünkü eğer bununla onun eylemine dair aleyhinde şahitlik etmeleri kastedilseydi, “Bunu yaparken onu kimin gördüğüne bakın” denilirdi, “Onu insanların toplandığı bir yere getirin” denilmezdi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَاإِبْرَاهِيمُ (٦٢) قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَاإِبْرَاهِيمُ (٦٢) قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)} “[Onlar:] 'Ey İbrâhim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?' dediler. [İbrâhim:] 'Hayır, bunu onların şu büyüğü yapmıştır; şayet konuşabiliyorlarsa kendilerine sorun!' dedi” buyruğunun tefsirine dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: فَأْتُوا بإبراهيمَ، فلما أَتَوا به قالوا له: أأنتَ فعلتَ هذا الذي بآلهتِنا مِن الكسرِ بها يا إبراهيمُ؟ فأجابَهم إبراهيمُ، فقال: بل فَعَله كبيرُهم هذا وعظيمُهم، فاسْأَلُوا الآلهةَ مَن فَعَل بها ذلك وكَسَرها إن كانت تَنْطِقُ أو تُعَبِّرُ عن نفسِها.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: İbrâhim'i getirdiler. Onu getirdiklerinde ona: “Ey İbrâhim! İlahlarımızı kırmak suretiyle başlarına bu geleni sen mi yaptın?” dediler. İbrâhim de onlara cevap verip: “Aksine, bunu onların şu büyüğü ve ulusu yapmıştır; eğer konuşabiliyor veya kendilerini ifade edebiliyorlarsa, bunu kendilerine kimin yaptığını ve onları kimin kırdığını ilahlara sorun!” dedi.

وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bunun tefsiri hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لمَّا أُتِى به واجتَمع له قومُه عندَ ملكِهم نُمْرُودَ، {قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَاإِبْرَاهِيمُ (٦٢) قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ}: غَضِبَ مِن أن تَعْبُدوا معه هذه الصِّغارَ وهو أكبرُ منها، فكَسَرَهن .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: İbrâhim getirilip kavmi kralları Nemrûd'un yanında onun için toplandığında: {قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَاإِبْرَاهِيمُ (٦٢) قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ} “'Ey İbrâhim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?' dediler. (62) [İbrâhim:] 'Aksine, bu işi şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!' dedi (63)”; [yani İbrâhim şöyle dedi:] “O, kendisi bunlardan daha büyük olduğu halde onunla birlikte bu küçük [put]lara tapmanıza öfkelendi ve onları kırdı .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} الآية: وهى هذه الخَصلةُ التي كادَهم بها .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Aksine, bu işi şu büyükleri yapmıştır” ayeti hakkında: “İşte onlara tuzak kurduğu haslet / yöntem budur ” dediğini rivayet etti.

وقد زَعَم بعضُ مَن لا يُصَدِّقُ بالآثارِ، ولا يقبلُ مِن الأخبارِ إلا ما اسْتفاضَ به النقلُ مِن العَوامِّ، أن معنى قولِه: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا}. إنما هو: بل فَعَله كبيرُهم هذا إن كانوا يَنْطِقون، فاسْأَلُوهم. أي: إن كانت الآلهةُ المكسورةُ تَنْطِقُ؛ فإن كبيرَهم هو الذي كَسَرهم.

Rivayetleri doğrulamayan ve haberlerden yalnızca avam tabakasından yaygın nakille gelenleri kabul eden bazı kimseler, O'nun: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Aksine, bu işi şu büyükleri yapmıştır” buyruğunun anlamının ancak şu olduğunu iddia etmişlerdir: “Aksine, eğer konuşabiliyorlarsa bunu şu büyükleri yapmıştır, onlara sorun. Yani: Eğer kırılan ilahlar konuşabiliyorsa, onları kıran kesinlikle büyükleridir.”

وهذا قولٌ خلافُ ما تَظاهَرَت به الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ، أن إبراهيمَ لم يكذِبْ إلا ثلاثَ كَذَبَاتٍ كلُّها في اللهِ، قولُه: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا}.

Bu ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen ve İbrâhim'in, hepsi de Allah uğrunda olmak üzere sadece üç yalan söylediğini bildiren mütevâtir / yaygın rivayetlere aykırı bir sözdür; [bu üç yalandan biri] O'nun: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Aksine, bu işi şu büyükleri yapmıştır” sözüdür.

وقولُه: {إِنِّي سَقِيمٌ} [الصافات: ٨٩]. وقولُه لسارةَ: هي أختى. وغيرُ مستحيلٍ أن يكونَ اللهُ تعالى ذكرُه أذِن لخليلِه في ذلك ليُقَرِّعَ قومَه به، ويَحْتَجَّ به عليهم، ويُعَرِّفَهم موضعَ خَطَئهم وسُوءَ نَظَرِهم لأنفسِهم، كما قال مؤذِّنُ يوسف لإخوتِه: {أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} [يوسف: ٧٠]. ولم يكونوا سَرَقوا شيئًا.

[Diğeri] O'nun: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” [es-Sâffât, 89] sözü, [üçüncüsü de] Sâre'ye: “O benim kız kardeşimdir” demesidir. Yüce Allah'ın, kavmini bununla paylaması, onlara karşı bununla delil getirmesi , hatalarını ve kendileri hakkındaki basiretsizliklerini onlara göstermesi için dostuna (Halîl'e) buna izin vermiş olması imkansız değildir; nitekim Yûsuf'un münadisi de hiçbir şey çalmadıkları halde kardeşlerine: {أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} “Ey kafile! Siz gerçekten hırsızlarsınız” [Yûsuf, 70] demiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥)}.

Yüce Allah'ın: {فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥)} “Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: 'Gerçekten siz, asıl zalimler sizsiniz!' dediler. (64) Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler [ve:] 'Sen de gayet iyi bilirsin ki bunlar konuşmazlar' [dediler] (65)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فذَكَروا حينَ قال لهم إبراهيمُ صلوات الله عليه: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ}. في أنفسِهم، ورَجَعوا إلى عُقُولِهم، ونظَر بعضُهم إلى بعضٍ، فقالوا: إنكم معشرَ القومِ الظالمون هذا الرجلَ في مسألتِكم إياه، وقيلِكم له: مَن فعَل هذا بآلهتِنا يا إبراهيمُ؟ وهذه آلهتُكم التي فُعِلَ بها ما فُعِلَ حاضِرتُكم فاسْألوها.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim -Allah'ın salâtı üzerine olsun- onlara: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ} “Aksine, bu işi şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!” dediği zaman kendi içlerinde [durumu] düşündüler, akıllarını başlarına aldılar ve birbirlerine bakıp şöyle dediler: “Ey kavim topluluğu! Siz bu adama soru sormakla ve ona: 'İlahlarımıza bunu kim yaptı ey İbrâhim?' demekle kesinlikle bu adama haksızlık edenlersiniz. İşte kendilerine yapılan yapılmış olan ilahlarınız karşınızdadır, onlara sorun!”

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ}. قال: ارعَوَوْا ورجَعوا عنه - يعنى: عن إبراهيمَ فيما ادَّعوا عليه مِن كَسْرِهن - إلى أنفسِهم فيما بينَهم، فقالوا: لقد ظَلَمْناه وما نَراه إلا كما قال .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan O'nun: {فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} “Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: 'Gerçekten siz, asıl zalimler sizsiniz!' dediler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Vazgeçip -yani onları kırdığına dair İbrâhim'e yönelttikleri iddiadan vazgeçip- kendi aralarında nefislerine döndüler ve: 'Biz ona haksızlık ettik, durumu onun dediğinden başka türlü görmüyoruz' dediler .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ:

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [şöyle rivayet etti]:

{فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ}. قال: نظَر بعضُهم إلى بعضٍ، فقالوا: {إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} .

{فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ} “Bunun üzerine kendi vicdanlarına döndüler” [ayeti hakkında] dedi ki: Birbirlerine bakıp: {إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} “'Gerçekten siz, asıl zalimler sizsiniz!'” dediler .

وقولُه: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ}. يقولُ جل ثناؤُه: ثم غُلِبوا في الحُجَّةِ، فاحْتَجُّوا على إبراهيمَ بما هو حُجةٌ لإبراهيمَ عليهم، فقالوا: لقد علمتَ ما هؤلاء الأصنامُ يَنْطِقون.

O'nun: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} “Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler / baş aşağı edildiler” buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra delil getirmede yenilgiye uğradılar ve İbrâhim'e karşı, aslında İbrâhim'in onların aleyhine bir delili olan bir şeyle delil getirmeye kalkışıp: “Sen de gayet iyi bilirsin ki bu putlar konuşmazlar” dediler.

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقٍ، قال: ثم قالوا - يعنى قومَ إبراهيم - وعَرَفوا أنها، يعنى آلهتَهم لا تضُرُّ ولا تنفَعُ ولا تَبْطِشُ: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ}. أي: لا تتكلَّمُ فتُخْبِرَنا مَن صَنَع هذا بها، وما تَبْطِشُ بالأيدِى فنُصَدِّقَك. يقولُ اللَّهُ: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ}. في الحُجَّةِ عليهم لإبراهيم حينَ جادَلهم، فقال عندَ ذلك إبراهيمُ حينَ ظَهَرت الحُجَّةُ عليهم بقولِهم: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} .

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Sonra -yani İbrâhim'in kavmi- ilahlarının zarar vermediğini, fayda sağlamadığını ve güç yetirip yakalayamayacağını anlayarak: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} “'Sen de gayet iyi bilirsin ki bunlar konuşmazlar'” dediler. Yani: “Bunlar konuşup da kendilerine bunu kimin yaptığını bize haber veremezler, elleriyle de yakalayıp güç yetiremezler ki seni doğrulayalım.” Allah Teâlâ: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} “Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler / baş aşağı edildiler” buyurmaktadır; [yani] onlarla tartıştığı zaman İbrâhim'in lehine, onların aleyhine delil konusunda [baş aşağı edildiler]. Bunun üzerine İbrâhim, onların: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} “'Sen de gayet iyi bilirsin ki bunlar konuşmazlar'” sözleriyle delil onların aleyhine açıkça ortaya çıkınca [şöyle] dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال اللهُ: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ}. أَدْرَكَتِ الناسَ حيرةٌ؛ حيرةُ سَوْءٍ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: “Allah Teâlâ: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} ‘Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler’ buyurmuştur. İnsanları bir şaşkınlık, kötü bir şaşkınlık kapladı ” dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: معنى ذلك: ثم نُكِسوا في الفتنةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; “Sonra fitneye [tekrar] baş aşağı daldırıldılar” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} قال: نُكِسوا في الفتنة على رءوسِهم، فقالوا: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ}.

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} “Sonra yine baş aşağı edildiler” [ayeti hakkında] rivayet etti; [es-Süddî] şöyle dedi: Fitneye baş aşağı daldırıldılar ve: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} “Sen de gayet iyi bilirsin ki bunlar konuşmazlar” dediler.

وقال بعضُ أهلِ العربيةِ : معنى ذلك: ثم رَجَعوا عما عَرَفوا مِن حُجَّةِ إبراهيمَ، فقالوا: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ}.

Arap dili âlimlerinden bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; “Sonra İbrâhim'in delilinden kavradıkları şeyden geri döndüler ve: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} ‘Sen de gayet iyi bilirsin ki bunlar konuşmazlar’ dediler” demektir.

وإِنَّما اختَرْنا القولَ الذي قُلنا في معنى ذلك؛ لأن نَكْسَ الشيءِ على رأسِه، قَلْبُه على رأسِه، وتصْيِيرُ أعْلاه أسفلَه، ومعلومٌ أن القومَ لم يُقْلَبوا على رءوسِ أنفسِهم، وأنهم إنما نُكِست حُجَّتُهم، فأُقِيمَ الخبرُ عنهم مُقامَ الخبرِ عن حُجَّتِهم. وإذ كان ذلك كذلك، فنَكْسُ الحُجَّةِ - لا شكَّ - إنما هو احتجاجُ المُحْتَجِّ على خَصْمِه بما هو حُجَّةٌ لخَصْمِه.

Bunun anlamı hakkında bizim söylediğimiz görüşü tercih edişimizin sebebi şudur: Bir şeyin baş aşağı edilmesi (neks), onun tepetaklak çevrilmesi ve üstünün altına getirilmesidir. O kavmin bizzat kendi bedenleri üzerine baş aşağı çevrilmediği, aksine onların delillerinin baş aşağı edildiği ve onlar hakkındaki ifadenin, delilleri hakkındaki ifadenin yerine konduğu bilinmektedir. Durum böyle olunca, delilin baş aşağı edilmesi -şüphesiz ki- delil getiren kimsenin, hasmına karşı hasmının lehine olan bir delili öne sürmesinden ibarettir.

وأما قولُ السديِّ: ثم نُكِسوا في الفتنةِ. فإنهم لم يكونوا خَرَجوا مِن الفتنةِ قبلَ ذلك فنُكِسوا فيها.

es-Süddî'nin: “Sonra fitneye baş aşağı daldırıldılar” sözüne gelince; onlar bundan önce zaten fitneden çıkmış değillerdi ki içine [tekrar] baş aşağı daldırılsınlar.

وأما قولُ مَن قال مِن أهلِ العربيةِ ما ذكرنا عنه، فقولٌ بعيدٌ مِن المفهومِ؛ لأنهم لو كانوا رَجَعوا عما عَرَفوا مِن حُجَّةِ إبراهيمَ، ما احْتَجُّوا عليه بما هو حُجَّةٌ له، بل كانوا يقولون: لا نَسْأَلُهم، ولكن نَسْأَلُك، فأخبِرْنا مَن فعَل ذلك بها، وقد سَمِعنا أنك فعلتَ ذلك؟ ولكن صَدَقوه القولَ فقالوا: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ}. وليس ذلك رجوعًا عمَّا كانوا عَرَفوا، بل هو إقرارٌ به.

Arap dili âlimlerinden kendisinden aktardığımız kimsenin sözüne gelince, bu da anlaşılandan uzak bir sözdür; zira şayet onlar İbrâhim'in delilinden anladıkları şeyden geri dönmüş olsalardı, ona karşı onun lehine olan bir delille karşı çıkmazlardı; bilakis: “Biz onlara sormuyoruz, sana soruyoruz; öyleyse onlara bunu kimin yaptığını bize haber ver, nitekim senin bunu yaptığını duymuştuk” derlerdi. Fakat ona doğruyu söyleyerek: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} “Sen de gayet iyi bilirsin ki bunlar konuşmazlar” dediler. Bu ise kavradıkları şeyden geri dönmek değil, aksine onu ikrar etmektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٧)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٧)} “[İbrâhim] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir şekilde fayda vermeyen ve zarar da dokunduramayan şeylere mi tapıyorsunuz? (66) Yuh olsun size de Allah'tan başka taptıklarınıza da! Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?' (67)” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكرُه: قال إبراهيمُ لقومِه: أفتعبدون أيُّها القومُ ما لا ينفعُكم شيئًا ولا

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İbrâhim kavmine şöyle dedi: Ey kavim! [Allah'ı bırakıp da] size hiçbir şekilde fayda vermeyen ve

يضُرُّكم، وأنتم قد علمتُم أنها لم تمنَعُ نفسَها ممن أرادَها بسُوءٍ، ولا هي تقدِرُ أن تَنْطِقَ إن سُئِلَت عمن يأتِيها بسُوءٍ فَتُخْبِرَ به، أفلا تَسْتَحْيون مِن عبادةِ ما كان هكذا؟.

zarar da dokunduramayan şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa siz onların, kendilerine kötülük etmek isteyene engel olamadıklarını ve kendilerine kötülük yapan kimse sorulduğunda konuşup da bunu haber vermeye güç yetiremediklerini bilmektesiniz. Böyle olan bir şeye tapmaktan utanmıyor musunuz?

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ} الآية: يقولُ يرحمُه اللهُ: ألَا تَرَون أنهم لم يَدْفَعوا عن أنفسِهم الضُّرَّ الذي أصابَهم، وأنهم لا يَنْطِقون فيُخْبِرونكم مَن صنَع ذلك بهم، فكيف يَنْفَعونكم أو يَضُرُّون .

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan O'nun: {قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ} “[İbrâhim] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir şekilde fayda vermeyen ve zarar da dokunduramayan şeylere mi tapıyorsunuz?'” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [İbn İshâk] -Allah ona rahmet etsin- der ki: “Görmüyor musunuz ki onlar başlarına gelen zararı kendilerinden savamadılar ve kendilerine bunu kimin yaptığını size haber vermek üzere konuşamıyorlar; öyleyse size nasıl fayda veya zarar verebilirler? ”

وقولُه: {أُفٍّ لَكُمْ}. يقولُ: قُبْحًا لكم وللآلهةِ التي تَعْبُدون مِن دونِ اللَّهِ. أفلا تَعْقِلُون قُبْحَ ما تَفْعَلون مِن عبادتِكم ما لا يضُرُّ ولا ينفعُ، فتَتْرُكوا عبادتَه، وتَعْبُدوا الله الذي فَطَر السماواتِ والأرضَ، والذي بيدِه النفعُ والضَّرُّ.

O'nun: {أُفٍّ لَكُمْ} “Yuh olsun size!” buyruğu hakkında der ki: Size de Allah'tan başka taptığınız ilahlara da yazıklar olsun! Zarar ve fayda vermeyen şeylere tapmak şeklindeki bu yaptığınızın çirkinliğini akıl edip de ona tapmayı bırakarak gökleri ve yeri yaratan, fayda ve zarar elinde olan Allah'a kulluk etmez misiniz?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٦٨) قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ (٦٩) وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ}.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٦٨) قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ (٦٩) وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ} “[Kavmi:] 'Eğer bir şey yapacaksanız onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler. (68) Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!' dedik. (69) Ona bir tuzak kurmak istediler, fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال بعضُ قوم إبراهيمَ لبعض: حَرِّقوا إبراهيمَ بالنار: {وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ}. يقولُ: إن كنتم ناصِرِيها، ولم تُرِيدوا تَرْكَ عبادتِها.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'in kavminden bazıları diğerlerine: “İbrâhim'i ateşte yakın: {وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} ‘ve eğer bir şey yapacaksanız ilahlarınıza yardım edin’” dediler. Şöyle demek ister: “Eğer onlara yardım edecekseniz ve onlara tapmayı bırakmak istemiyorsanız [bunu yapın].”

وقيل: إن الذي قال ذلك رجلٌ مِن أكرادِ فارسَ.

Bunu söyleyen kimsenin Fars Kürtlerinden bir adam olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه:

Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o da Mücâhid'den naklen O'nun şu sözü hakkında rivayet etti:

{حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ}. قال: قالَها رجلٌ مِن أعرابِ فارسَ، يعنى الأكراد .

{حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ} “'Onu yakın da ilahlarınıza yardım edin'” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunu Fars bedevilerinden biri, yani Kürtler söyledi .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قال: أخبَرني وهبُ بنُ سليمانَ، عن شعيبٍ الجَبائيِّ، قال: إن الذي قال: {حَرِّقُوهُ} هيزنُ، فَخَسَف اللهُ به الأرضَ، فهو يَتَجَلْجَلُ فيها إلى يومِ القيامةِ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Bana Vehb b. Süleyman, Şuayb el-Cebâî'den naklen haber verdi, o şöyle demiştir: “{حَرِّقُوهُ} ‘Onu yakın’ diyen kişi Heyzen idi. Allah onu yere batırdı; o, kıyamet gününe kadar yerin dibine doğru batıp gitmektedir .”

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: أجمعَ نُمْرودُ وقومُه في إبراهيمَ فقالوا: {حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ}. أي: لا تَنْصُروها منه إلا بالتَّحْريقِ بالنارِ إِن كُنتُم ناصِرِيها .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, o şöyle dedi: “Nemrûd ve kavmi İbrâhim hakkında görüş birliğine varıp: {حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} ‘Eğer bir şey yapacaksanız onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!’ dediler. Yani: Eğer onlara yardım edecekseniz, ateşle yakmaktan başka bir yolla ona karşı ilahlarınıza yardım edemezsiniz .”

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن الحسنِ بن دينارٍ، عن ليثِ بن أبى سُلَيمٍ، عن مجاهدٍ، قال: تَلُوتُ هذه الآيةَ على عبدِ اللهِ بن عمرَ، فقال: أتدرى يا مجاهدُ من الذي أشارَ بتحْريقِ إبراهيمَ بالنارِ؟ قال: قلتُ لا. قال: رجلٌ مِن أعرابِ فارسَ. قلتُ: يا أبا عبدِ الرحمنِ، وهَلْ للفُرْسِ أعرابٌ؟ قال: نعم، [الكُرْدُ هم] أعرابُ فارسَ؛ فرجلٌ منهم هو الذي أشارَ بتَحْريقِ إبراهيمَ بالنارِ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, el-Hasen b. Dînâr'dan, o Leys b. Ebî Süleym'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bu ayeti Abdullah b. Ömer'e [radıyallâhu anhümâ] okudum, bunun üzerine o: “Ey Mücâhid! İbrâhim'in ateşle yakılmasını kimin teklif ettiğini biliyor musun?” dedi. [Mücâhid] dedi ki: Ben de “Hayır” dedim. O: “Fars bedevilerinden bir adamdır” dedi. Ben: “Ey Ebû Abdirrahmân! Farslıların da bedevisi olur mu?” dedim. O: “Evet, [Kürtler,] Farsların bedevileridir; işte İbrâhim'in ateşle yakılmasını teklif eden kişi onlardan bir adamdı” dedi.

وقولُه: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ}. وفى الكلامِ متروكٌ اجتُزِئ بدلالةِ ما ذُكِر عليه منه، وهو: فأوْقَدُوا له نارًا ليُحَرِّقوه، ثم أَلْقَوه فيها، فقلنا للنارِ: يا نارُ كوني بردًا وسلامًا على إبراهيمَ.

O'nun: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!' dedik” buyruğu [hakkında]: Sözde, zikredilenin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş (atılmış) bir kısım vardır; o da şudur: “Onu yakmak için bir ateş tutuşturdular, sonra onu içine attılar; biz de ateşe: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!' dedik.”

وذُكِر أنهم لمَّا أرادوا إحْراقَه بَنَوا له بُنْيانًا، كما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: {قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} [الصافات: ٩٧]. قال: فحَبَسُوه في بيتٍ، وجَمَعوا له حَطَبًا، حتى إن كانتِ المرأةُ لتَمْرَضُ فتقولُ: لئن عافانى اللهُ لأجمْعنَّ حَطَبًا لإبراهيمَ. فلما جَمَعوا له، وأكثَروا مِن الحطبِ، حتى إن الطيرَ لتَمُرُّ بها فتحترقُ مِن شِدَّةِ وَهَجِها، فعَمَدوا إليه فرَفَعوه على رأسِ البنيانِ، فرفَع إبراهيمُ ﷺ رأسَه إلى السماءِ، فقالت السماءُ والأرضُ والجبالُ والملائكةُ: ربَّنا، إبراهيمُ يُحْرَقُ فيك. فقال: أنا أعلمُ به، وإنْ دَعاكم فأَغِيثوه. وقال إبراهيمُ حينَ رَفَع رأسه إلى السماءِ: اللهمِّ أنت الواحدُ في السماءِ، وأنا الواحدُ في الأرضِ، ليس في الأرضِ أحدٌ يعبدُك غيرى، حَسْبي اللهُ ونعمَ الوكيلُ. فقَذَفوه في النارِ، فناداها فقال: {يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ}. فكان جبريلُ ﵇ هو الذي ناداها - وقال ابن عباسٍ: لو لم يُتبَعْ بَرْدُها "سلاما" لماتَ إبراهيمُ مِن شدَّةِ بَرْدِها، فلم يَبْقَ يومَئِذٍ نَارٌ في الأرضِ إِلا طُفِئتْ، ظَنَّتْ أنها هي تُعْنى - فلما طُفِئَتِ النارُ نَظَروا إلى إبراهيمَ، فإذا هو ورجلٌ آخَرُ معه، وإذا رأسُ إبراهيمَ في جُرِه يمسَحُ عن وَجْهِهِ العَرَقَ، وذُكِر أن ذلك الرجلَ هو مَلَكُ الظَّلِّ، وأنزلَ اللهُ نارًا فانتفَعَ بها بنو آدمَ، وأخْرَجوا إبراهيمَ، فأدخَلوه على المَلِكِ، ولم يكنْ قبلَ ذلك دخَل عليه.

Zikredildiğine göre onlar [İbrâhim'i] yakmak istediklerinde onun için bir yapı inşa ettiler; nitekim bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] rivayet etti: {قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} [es-Sâffât: 97] “'Onun için bir bina yapın da kendisini o alevli ateşin içine atın!' dediler.” [Süddî] dedi ki: Onu bir eve hapsettiler ve onun için odun topladılar; öyle ki kadın hastalandığında: “Eğer Allah bana şifa verirse mutlaka İbrâhim için odun toplayacağım” derdi. Onun için [odun] toplayıp odunu o kadar çoğalttılar ki, üzerinden kuş geçse [ateşin] alevinin şiddetinden yanardı. Bunun üzerine ona yönelip onu yapının tepesine çıkardılar. İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem başını semaya kaldırdı; sema, yer, dağlar ve melekler: “Rabbimiz! İbrâhim senin uğrunda yakılıyor” dediler. [Allah] buyurdu ki: “Ben onu en iyi bilenim; şayet size dua eder [yardım ister]se ona yardım edin.” İbrâhim başını semaya kaldırdığında şöyle dedi: “Allahım! Sen semada teksin, ben de yeryüzünde tekim; yeryüzünde benden başka sana ibadet eden hiç kimse yoktur. Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir).” Onu ateşe fırlattılar; [bunun üzerine melek] ateşe seslenip: {يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!” dedi. Ateşe seslenen Cebrâîl aleyhisselâm idi. -İbn Abbâs dedi ki: Şayet ateşin serinliğinin ardına “esenlik” [ifadesi] eklenmeseydi, İbrâhim onun soğuğunun şiddetinden ölürdü; o gün yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı, zira [her ateş] kendisinin kastedildiğini sandı.- Ateş söndüğünde İbrâhim'e baktılar; bir de gördüler ki o ve yanında başka bir adam var; İbrâhim'in başı onun kucağında, [o adam da] yüzünden teri siliyor. Zikredildiğine göre o adam gölge meleğiydi. Allah [daha sonra] bir ateş indirdi de Âdemoğulları ondan faydalandı. [Sonra] İbrâhim'i çıkardılar ve hükümdarın huzuruna soktular; bundan önce onun huzuruna girmemişti.

حدَّثني أحمدُ بنُ المقدامِ أبو الأشْعثِ، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمعتُ أبي، قال: ثنا قتادةُ، عن أبي سليمانَ، عن كعبٍ، قال: ما أحْرقَت النارُ مِن إبراهيم إلا وَثاقَه .

Bana Ahmed b. el-Mikdâm Ebü'l-Eş'as rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir rivayet etti, dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Bize Katâde, Ebû Süleymân'dan, [o da] Ka'b'dan rivayet etti: “Ateş, İbrâhim'in yalnızca bağlarını yaktı .”

حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتَادَة قولَه: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ}. قال: ذُكِر لنا أن كَعْبًا كان يقولُ: ما انتفَعَ بها يومَئذٍ أحدٌ مِن الناسِ. وكان كعبٌ يقولُ: ما أحرقَت النارُ يومَئِذٍ إلا وَثاقَه.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!' dedik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize anlatıldığına göre Ka'b şöyle derdi: “O gün insanlardan hiç kimse o [ateş]ten faydalanamadı.” Ka'b yine şöyle derdi: “Ateş o gün sadece onun bağlarını yaktı.”

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن شيخٍ، عن عليِّ بن أبي طالبٍ ﵁ في قولِه: {يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} قال: بَرَدَتْ عليه حتى كادت تقتُلُه، حتى قيل: {وَسَلَامًا}. قال: لا تَضُرِّيه .

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, [o] bir şeyhten, [o da] Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] O'nun: {يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!'” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ona karşı o kadar soğudu ki neredeyse onu öldürecekti; ta ki {وَسَلَامًا} 've esenlik [ol]' denilinceye kadar. [Yani:] Ona zarar verme .”

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: أخبرَنا إسماعيلُ، عن المِنْهالِ بن عمرٍو، قال: قال إبراهيمُ خليلُ اللهِ: ما كنتُ أيامًا قَطُّ أَنْعَمَ مِنِّي مِن الأيامِ التي كنتُ فيها في النارِ.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Câbir b. Nûh rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil, el-Minhâl b. Amr'dan haber verdi, o şöyle dedi: Allah'ın dostu İbrâhim şöyle dedi: «Ateşin içinde bulunduğum günlerden daha nimet ve esenlik içinde olduğum hiçbir gün olmamıştır.»

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: لمَّا أُلْقِى إبراهيمُ خليلُ اللهِ ﷺ في النارِ، قال الملَكُ خازنُ المطرِ: ربِّ، خليلُك إبراهيمُ! رَجا أن يُؤذَنَ له [فيُمطِرَ عليه] ، قال: فكان أمرُ اللهِ أسرعَ مِن ذلك فقال: {يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ}. فلم يَبْقَ في الأرضِ نارٌ إلا طُفِئَت .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, [o da] Saîd'den rivayet etti, o şöyle dedi: Allah'ın dostu İbrâhim [sallallâhu aleyhi ve sellem] ateşe atıldığında, yağmurdan sorumlu melek: “Rabbim! Dostun İbrâhim!” dedi; kendisine izin verilmesini [ve üzerine yağmur yağdırmayı] umdu. Saîd dedi ki: Allah'ın emri bundan daha hızlı geldi ve: {يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!” buyurdu. Yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرةَ، عن الحارثِ، عن أبي زُرْعَةَ، عن أبي هريرةَ، قال: إن أحسنَ شيءٍ قاله أبو إبراهيمَ لمَّا رَفَع عنه الطَّبَقَ وهو في النارِ، وجَدَه يرشَحُ جبينُه، فقال عندَ ذلك: نِعْمَ الربُّ ربُّك يا إبراهيمُ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, [o] el-Hâris'ten, [o] Ebû Zür'a'dan, [o da] Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle demiştir: İbrâhim'in babasının söylediği en güzel söz, İbrâhim ateşte iken üzerinden örtüyü kaldırdığında onun alnının terlediğini görüp o esnada: “Rabbin ne güzel Rabdir ey İbrâhim!” demesidir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال أخبرَني وهبُ بن سليمانَ، عن شعيبٍ الجَبَائيِّ، قال: أُلْقِى إبراهيمُ في النارِ وهو ابن ستَّ عَشْرةَ سنةً، وذُبِح إسحاقُ وهو ابن سبعِ سنينَ، ووَلَدَته سارةُ وهي ابنةُ تسعين سنةً، وكان مذبحُه مِن بيتِ إيلياءَ على ميلَين، ولما عَلِمت سارةُ بما أراد بإسحاقَ بُطِنت يومين، وماتَت اليومَ الثالثَ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Bana Vehb b. Süleyman, Şuayb el-Cebâî'den naklen haber verdi, o şöyle demiştir: “İbrâhim ateşe atıldığında on altı yaşındaydı. İshâk kurban edilmek istendiğinde yedi yaşındaydı. Sâre onu doğurduğunda doksan yaşındaydı. Kurban yeri Beyt-i İlyâ'dan iki mil mesafedeydi. Sâre, İshâk'a yapılmak istenen şeyi öğrenince iki gün karın sancısı çekti ve üçüncü gün vefat etti .”

قال ابن جريج: قال كعبُ الأحبارِ: ما أحرقَتِ النارُ مِن إبراهيمَ شيئًا غيرَ وَثاقِه الذي أوثَقوه به.

İbn Cüreyc dedi ki: Ka‘b el-Ahbâr şöyle demiştir: Ateş, İbrâhim'in kendisiyle bağlandığı bağları dışında hiçbir şeyini yakmamıştır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا معتمرُ بنُ سليمانَ التَّيْمِيُّ، عن بعضِ أصحابهِ، قال: جاء جبريلُ إلى إبراهيمَ ﵉ وهو يُوثَقُ، أو يُقَمَّطُ، لِيُلقَى في النارِ، قال: يا إبراهيمُ ألك حاجةٌ؟ قال: أمَّا إليك فلا .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân et-Teymî, bazı arkadaşlarından rivayet etti, o şöyle dedi: Cibrîl, ateşe atılmak üzere bağlanırken veya kundağa sarılır gibi sarılırken İbrâhim'e -Allah'ın selamı ikisinin üzerine olsun- gelip: “Ey İbrâhim, bir ihtiyacın var mı?” dedi. O da: “Sana gelince, hayır!” dedi .

قال: ثنا معتمرٌ، قال: ثنا ابن كعبٍ، عن أرقمَ، أن إبراهيمَ قال حينَ جَعَلوا يُوثِقونه ليُلْقُوه في النارِ: لا إلهَ إلا أنت سبحانَك ربُّ العالمين، لك الحمدُ، ولك الملكُ لا شريكَ لك .

Dedi ki: Bize Mu'temir rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ka'b, Erkam'dan rivayet etti; ateşe atmak için kendisini bağlamaya başladıklarında İbrâhim şöyle dedi: “Senden başka ilah yoktur, sen her türlü eksiklikten münezzehsin ey Âlemlerin Rabbi! Hamd sanadır, mülk senindir, senin hiçbir ortağın yoktur .”

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا}. قال: السلامُ لا يُؤْذِيه بَرْدُها، ولولا أنه قال: {وَسَلَامًا} لكان البَرْدُ أشدَّ عليه [من الحرِّ] .

Dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, [o] er-Rebî' b. Enes'ten, [o da] Ebü'l-Âliye'den O'nun: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا} “Biz de: 'Ey ateş! Serin ve esenlik ol!' dedik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Esenlik, [ateşin] soğuğunun ona zarar vermemesidir; şayet O: {وَسَلَامًا} ‘ve esenlik [ol]’ demeseydi soğuk ona [sıcaktan] daha şiddetli gelirdi .”

قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه: {بَرْدًا}. قال: فبَرَدَتْ عليه، {وَسَلَامًا} لا يُؤذيه.

Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {بَرْدًا} “serin” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ona karşı soğudu; {وَسَلَامًا} ‘ve esenlik’ [buyruğu ise] ona zarar vermemesidir.”

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ}. قال: قال كعبٌ: ما انتفَعَ أحدٌ مِن أهلِ الأرضِ يومَئذٍ بنارٍ، ولا أحرقَتِ النارُ يومَئِذٍ شيئًا إلا وَثاقَ إبراهيمُ.

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den O'nun: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol!' dedik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ka'b dedi ki: “O gün yeryüzü halkından hiç kimse bir ateşten faydalanamadı; ateş o gün İbrâhim'in bağları dışında hiçbir şeyi yakmadı.”

وقال قتادةُ: لم تأتِ يومَئِذٍ دابةٌ إلا أطفأتْ عنه النارَ، إِلا الوَزَغَ.

Katâde dedi ki: “O gün keler (kertenkele) müstesna, ateşi ondan söndürmeye çalışmayan hiçbir canlı gelmedi.”

وقال الزهريُّ: أَمَر النبيُّ ﷺ بقَتْلِه، وسَمَّاه فُوَيسِقًا .

ez-Zührî dedi ki: “Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun öldürülmesini emretti ve onu 'fuveysik' (küçük fasık/zararlı) olarak isimlendirdi .”

وقوله: {وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأرادوا بإبراهيمَ كَيْدًا، {فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ}. يعنى: الهالِكين.

O'nun: {وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} “Ona bir tuzak kurmak istediler” buyruğu [hakkında]: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'e bir tuzak kurmak istediler, {فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ} “fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık”; yani helak olanlar [kıldık].

وقد حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ}. قال: أَلْقَوا شيخًا منهم في النارِ؛ لأَنْ يُصِيبوا نَجاتَه، كما نجَا إبراهيمُ ﵇، فاحْتَرَق .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ} “Ona bir tuzak kurmak istediler, fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İbrâhim [aleyhisselâm] kurtulduğu gibi onun kurtuluşuna da erişsinler diye içlerinden yaşlı bir adamı ateşe attılar, fakat adam yandı .”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ (٧١)}.

Yüce Allah'ın: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ (٧١)} “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: ونَجَّينا إبراهيمَ ولوطًا مِن أعدائِهما؛ نُمْرودَ وقومِه، مِن أرضِ العراقِ {إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} وهى أرضُ الشامِ، فارَق صلواتُ اللهِ عليه قومَه ودينَهم وهاجَر إلى الشامِ.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'i ve Lût'u düşmanları Nemrud ve kavminden, Irak topraklarından {إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “âlemler için bereketli kıldığımız yere” -ki orası Şam topraklarıdır- kurtardık. Allah'ın salâtları onun üzerine olsun, kavminden ve onların dininden ayrılıp Şam'a hicret etti.

وهذه القصةُ التي قَصَّ اللهُ مِن نَبَأِ إبراهيمُ وقومه، تذكيرٌ منه بها قومَ محمدٍ ﷺ مِن قريشٍ أنهم قد سَلَكوا في عبادتِهم الأوثانَ وأَذَاهم محمدًا على نَهْيِه عن عبادتِها، ودُعائِهم إلى عبادةِ اللهِ مُخْلِصين له الدينَ - مَسْلكَ [أعداءِ أبيهم إبراهيمَ]، ومُخالفتَهم دينَه، وأن محمدًا في براءتِه مِن عبادتِها،

Allah'ın İbrâhim ve kavminin haberinden anlattığı bu kıssa; Kureyş'ten Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavmine, putlara tapmaları, putlara tapmayı yasaklaması ve dini yalnızca Allah'a has kılarak O'na kulluğa davet etmesi sebebiyle Muhammed'e eziyet etmeleri hususunda [ataları İbrâhim'in düşmanlarının] yolunu tuttuklarını, onun dinine muhalefet ettiklerini ve Muhammed'in [ise] putlara tapmaktan uzak durmasında,

وإخْلاصِه العبادةَ للهِ، وفى دُعائِهم إلى البراءةِ من الأصنامِ، وفي الصَّبْرِ على ما يَلْقَى منهم في ذلك - سالكٌ مِنْهاجَ أبيه إبراهيمَ، وأنه مُخْرِجُه مِن بين أَظْهُرِهم، كما أخرجَ إبراهيمَ مِن بين أظْهُرِ قومِه، حينَ تَمادوا في غَيِّهِم، إِلى مُهَاجَرِهِ مِن أَرضِ الشامِ، ومُسَلٍّ بذلك نبيَّه محمدًا ﷺ عما يَلْقى مِن قومِه من المَكْروهِ والأذَى، ومُعْلِمُه أَنه مُنَجِّيه منهم، كما نَجَّى أباه إِبراهيمَ مِن كَفَرَةِ قومِه.

kulluğu Allah'a ihlasla yapmasında , onları putlardan uzaklaşmaya çağırmasında ve bu uğurda onlardan gördüğü sıkıntılara sabretmesinde atası İbrâhim'in yolunu tuttuğunu bir hatırlatmadır. Nitekim kavmi azgınlıklarında ileri gittiği zaman İbrâhim'i kavminin arasından çıkarıp hicret edeceği yer olan Şam toprağına ulaştırdığı gibi onu da kavminin arasından çıkaracaktır. [Yüce Allah] bununla Peygamberi Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] kavminden gördüğü hoşnutsuzluk ve eziyetten ötürü teselli etmekte; atası İbrâhim'i kavminin kâfirlerinden kurtardığı gibi onu da onlardan kurtaracağını bildirmektedir.

وقد اختلفَ أهلُ التأويلِ في الأرضِ التي ذَكَر اللهُ أنه نَجَّى إبراهيمَ ولوطًا إليها، ووَصْفه أنه بارَك فيها للعالمين؛ فقال بعضُهم بنحوِ الذي قُلنا في ذلك.

Tefsir ehli, Allah'ın İbrâhim ve Lût'u kurtarıp ulaştırdığını zikrettiği ve âlemler için bereketli kıldığını nitelediği yer konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا الحسينُ بن حُرَيثٍ المَرْوَزِيُّ أبو عمارٍ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن الحسينِ بن واقدٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن أُبيِّ بن كعبٍ: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}. قال: الشامُ، وما مِن ماءٍ عَذْبٍ إلا خَرَج مِن تلك الصخرةِ التي ببيتِ المقدسِ .

Bize el-Huseyn b. Hureys el-Mervezî Ebû Ammâr rivayet edip dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, el-Huseyn b. Vâkıd'dan, [o] er-Rebî' b. Enes'ten, [o] Ebü'l-Âliye'den, [o da] Übey b. Ka'b'dan O'nun: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Şam'dır. Tatlı olan her su mutlaka Beytülmakdis'teki o kayadan çıkmıştır .”

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن قُراتِ القَزَّازِ، عن الحسنِ في قولِه: {إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا}. قال: الشامُ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Kurrât el-Kazzâz'dan, [o da] el-Hasan'dan O'nun: {إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız yere” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Şam'dır.”

حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}: كانا بأرضِ العراقِ، فأُنْجِيا إلى أرضِ الشامِ، وكان يقالُ للشامِ: عمادُ دارِ الهجرةِ، وما نَقَص مِن الأرضِ زِيد في الشامِ، وما نَقَص مِن الشامِ زِيد في فِلَسْطينَ، وكان يقالُ: هي أرضُ المحشرِ والمَنْشَرِ، وبها مَجْمَعُ الناسِ، وبها ينزلُ عيسى ابن مريمَ، وبها يُهْلِكُ اللهُ مسيحَ الضلالةِ الكذَّابَ الدَّجَّالَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar Irak toprağındaydılar, sonra Şam toprağına ulaştırılarak kurtarıldılar. Şam için: Hicret yurdunun direği denilirdi. Yeryüzünden ne eksilirse Şam'a eklenir, Şam'dan ne eksilirse Filistin'e eklenir. Yine denilirdi ki: Orası mahşer ve menşer (toplanma ve dirilme) yeridir, insanların toplanma yeri orasıdır, Meryem oğlu Îsâ oraya inecektir ve Allah dalâlet mesihi olan yalancı Deccâl'i orada helak edecektir .”

وحدثنا أبو قِلَابةَ أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "رأيتُ فيما يَرَى النائمُ كأن الملائكةَ حَمَلَت عَمُودَ الكتابِ فوَضَعَته بالشامِ، فأَوَّلْتُه أَن الفِتَنَ إِذا وَقَعَت فإن الإيمانَ بالشامِ" .

Bize Ebû Kılâbe rivayet etti ki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Uyuyanın gördüğü rüya gibi gördüm ki melekler Kitab'ın direğini taşıyıp Şam'a koydular. Ben de bunu, fitneler vuku bulduğunda imanın Şam'da olacağı şeklinde tevil ettim .”