وذُكِر لنا أن رسولَ - اللهِ ﷺ قال ذاتَ يومٍ في خُطْبَتِه: "إِنَّه كائِنٌ بالشامِ جُنْدٌ، وبالعراقِ جُنْدٌ، وباليمنِ جندٌ". فقال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، خِرْ لى. فقال: "عليك بالشامِ، فإنَّ الله قد تَكَفَّلَ لى بالشامِ وأهْلِه، فمَنْ أَتَى فَلْيَلْحَقْ بيمنِه وَلْيَسْتَقِ بغُدُرِه ".
Bize zikredildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Şam'da bir ordu, Irak'ta bir ordu ve Yemen'de bir ordu olacaktır.» Bunun üzerine bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim için [en hayırlı olanı] seç” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de] şöyle buyurdu: «Sana Şam'ı tavsiye ederim; zira Allah benim için Şam'a ve halkına kefil olmuştur. [Oraya gitmeye] yanaşmayan kimse ise Yemen'ine katılsın ve su havuzlarından sulansın.»
وذُكِر لنا أن عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ قال: يا كعبُ، ألا تَتَحوَّلُ إلى المدينةِ؛ فإنها مُهاجَرُ رسولِ اللهِ ﷺ وموضعُ قبرِه؟ فقال له كعبٌ: يا أميرَ المؤمنين، إني أجِدُ في كتاب اللهِ المُنَزَّلِ، أن الشامَ كَنْزُ اللهِ مِن أرضِه، وبها كنزُه مِن عبادِه .
Bize zikredildiğine göre Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: “Ey Ka'b, Medine'ye taşınmaz mısın? Zira orası Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] hicret yurdu ve kabrinin bulunduğu yerdir.” Ka'b ona şöyle dedi: “Ey Müminlerin Emiri! Ben indirilmiş olan Allah'ın kitabında bulmaktayım ki Şam, yeryüzünde Allah'ın hazinesidir ve O'nun kullarından olan hazinesi de oradadır .”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قَتَادةَ: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}. قال: هاجَرا جميعًا من كُوثَى إلى الشامِ .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den O'nun: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: “İkisi birlikte Kûsâ'dan Şam'a hicret ettiler .”
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: انطَلَق إبراهيمُ ولوطٌ قِبَلَ الشامِ، فلَقِيَ إبراهيمُ سارةَ، وهى بنتُ ملكِ حَرَّانَ، وقد طَعَنَت على قومها في دينهم، فتَزَوَّجها على أَلَّا يُغَيِّرَها .
Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: “İbrâhim ve Lût Şam tarafına doğru gittiler. İbrâhim, Harran kralının kızı olan ve kavminin dinini ayıplayıp kınayan Sâre ile karşılaştı ve onu [inancından] değiştirmemek üzere onunla evlendi .”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: خَرَج إبراهيمُ مُهاجِرًا إلى ربِّه، وخَرَج معه لوطٌ مُهاجِرًا، وتَزوَّج سارَةَ ابنة عمِّه، فخَرج بها يَلْتَمِسُ الفِرارَ بدينِه والأمانَ على عبادةِ ربِّه، حتى نَزَلَ حَرَّانَ، فمكَث فيها ما شاء اللهُ أن يَمْكُثَ، ثم خَرَج منها مُهاجِرًا حتى قَدِمَ مصرَ، ثم خَرَجَ مِن مصر إلى الشامِ، فنَزَل السَّبْعَ مِن أرضِ فِلَسطينَ، وهي بَريَّةُ الشامِ، ونَزل لوطٌ
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: İbrâhim Rabbine hicret ederek çıktı; Lût da onunla birlikte hicret ederek çıktı. [İbrâhim] amcasının kızı Sâre ile evlendi ve diniyle [baskılardan] kaçıp kurtulmayı ve Rabbine ibadette güvende olmayı arayarak onunla birlikte [yola] çıktı. Nihayet Harran'a indi ve orada Allah'ın kalmasını dilediği kadar kaldı. Sonra oradan hicret ederek çıktı ve Mısır'a vardı. Daha sonra Mısır'dan Şam'a çıktı ve Filistin topraklarından es-Seb'e yerleşti -ki orası Şam kırıdır/çölüdür-. Lût ise...
بالمؤتفكةِ، وهى مِن السَّبْعِ على مسيرةِ يومٍ وليلةٍ، أو أقرب من ذلك، فبَعَثَه اللهُ نبيًّا ﷺ .
Mü'tefike'ye yerleşti. Orası es-Seb'den bir gün bir gecelik mesafede yahut bundan daha yakındır. Allah da onu bir peygamber [aleyhisselâm] olarak gönderdi .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}. قال: نَجَّاه مِن أرضِ العراقِ إلى أرضِ الشامِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onu Irak toprağından Şam toprağına kurtardı.”
قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ أنه قال في هذه الآيةِ: {بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}. قال: ليس ماءٌ عذبٌ إلا يَهْبِطُ إلى الصخرةِ التي ببيتِ المقدسِ. قال: ثم يَتَفَرَّقُ في الأرضِ .
Dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, [o] er-Rebî'den, [o da] Ebü'l-Âliye'den rivayet etti ki o bu ayet {بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “âlemler için bereketli kıldığımız” hakkında şöyle demiştir: “Tatlı olan her su mutlaka Beytülmakdis'teki kayaya iner.” Dedi ki: “Sonra da yeryüzüne dağılır .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}. قال: إلى الشامِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık” buyruğu hakkında: “Şam'a [kurtardık].” dedi.
وقال آخرون: بل يعنى مكةَ، وهى الأرضُ التي قال اللهُ تعالى: {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Mekke'yi kastetmektedir; Allah Teâlâ'nın: {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “âlemler için bereketli kıldığımız” buyurduğu yer orasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ}: يعنى مكةَ، ونُزُولَ إسماعيلَ البيتَ، ألَا تَرى أنه يقولُ: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} [آل عمران: ٩٦].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [nakille] onun şu sözünü anlattı: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: [Bununla] Mekke'yi ve İsmâil'in Beyt'e (Kâbe'ye) yerleşmesini kastetmektedir. Görmez misin O şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev (mâbet), Mekke'de bulunan, âlemler için bereket ve hidayet kaynağı olan [evdir].” [Âl-i İmrân: 96].
قال أبو جعفرٍ: وإنما اختَرنا ما اختَرنا مِن القولِ في ذلك لأنه لا خلافَ بينَ جميعِ أهلِ العلمِ أن هجرةَ إبراهيمَ مِن العراقِ كانت إلى الشامِ، وبها كان مُقامه أيامَ حياتِه، وإن كان قد كان قدِم مكةَ، وبَنَى بها البيتَ، وأسْكَنَها إسماعيلَ ابنَه مع أمِّه هاجرَ، غيرَ أنه لم يُقِمْ بها، ولم يَتَّخِذْها وَطَنًا لنفسِه، ولا لوطٌ، واللهُ إنما أخبَر عن إبراهيمَ ولوطٍ أنهما أُنجيا إلى الأرضِ التي بارك فيها للعالمين.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu konuda benimsediğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: İlim ehlinin tamamı arasında İbrâhim'in Irak'tan hicretinin Şam'a olduğu ve hayatı boyunca ikametgâhının orası olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Her ne kadar Mekke'ye gelmiş, orada Beyt'i inşa etmiş ve oğlu İsmâil'i annesi Hâcer ile birlikte oraya yerleştirmiş olsa da kendisi orada ikamet etmemiş ve orayı kendisine vatan edinmemiştir; Lût da öyle. Allah ise İbrâhim ve Lût'un âlemler için bereketli kıldığı yere ulaştırılarak kurtarıldıklarını haber vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (٧٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (٧٣)} “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Ya'kūb'u bağışladık; her birini salih kimseler kıldık. Onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler yaptık; onlara hayırlı işler yapmayı, namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize kulluk ediyorlardı” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ووَهَبْنا لإبراهيمَ إسحاق ولدًا، ويعقوبَ ولدَ ولدِه، نافلةً له .
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'e çocuk olarak İshak'ı, ona fazladan bir lütuf olarak da torun olarak Ya'kūb'u bağışladık .
واختلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {نَافِلَةً}؛ فقال بعضُهم: عَنَى به يعقوبَ خاصةً.
Tefsir ehli O'nun: {نَافِلَةً} “fazladan bir lütuf olarak” buyruğu ile ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: “Bununla özellikle Ya'kūb kastedilmiştir.” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً}. يقولُ: وَوَهَبْنا
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [naklettiğine göre], o, {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Ya'kūb'u bağışladık” buyruğu hakkında şöyle demektedir: “[Yani] Biz bağışladık
له إسحاقَ ولدًا، ويعقوبَ ابنَ ابنٍ، نافلةً .
çocuk olarak İshak'ı, fazladan bir lütuf olarak da torun olan Ya'kūb'u bağışladık demektir.”
حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً}: والنافلةُ ابن ابنِه يعقوبُ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Ya'kūb'u bağışladık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Nâfile (fazladan lütuf), onun torunu olan Ya'kūb'dur .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً}. قال: سأل واحدًا فقال: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} [الصافات: ١٠٠]. فأعْطاه واحدًا، وزادَه يعقوبَ، ويعقوبُ ولدُ ولدِه.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Ya'kūb'u bağışladık” buyruğu hakkında şöyle dedi: “[İbrâhim] bir tane istemiş ve: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} ‘Rabbim! Bana salihlerden [bir çocuk] bağışla’ [es-Sâffât: 100] demişti. [Allah da] ona bir tane verdi ve fazladan Ya'kūb'u da ekledi. Ya'kūb ise onun torunudur.”
وقال آخرون: بل عنَى بذلك إسحاق ويعقوب. قالوا: وإنما معنى النافلةِ: العَطِيَّةُ، وهما جميعًا من عطاءِ اللهِ أعْطاهما إياه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla İshak ve Ya'kūb'u kastetmiştir. Onlar: “Nâfilenin anlamı yalnızca ihsan ve bağıştır; her ikisi de Allah'ın ona verdiği bağışındandır.” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ في قولِه: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً}. قال: عَطِيَّةً .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, [o da] Atâ'dan O'nun: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Ya'kūb'u bağışladık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bir bağış olarak [verilmiştir] .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً}. قال: عطاء.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Diğer bir tarikle] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden Verkā'dan, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Ya'kūb'u bağışladık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Buradaki nâfile] bir bağıştır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
قال أبو جعفرٍ ﵀: وقد بَيَّنا فيما مضَى قبلُ، أن النافلةَ: الفضلُ مِن الشيءِ، يصيرُ إلى الرجلِ مِن أيِّ شيءٍ كان ذلك ، وكِلَا وَلدَيه إسحاقَ ويعقوبَ كان فضلًا مِن اللَّهِ تَفَضَّل به على إبراهيمَ، وهِبةً منه له. وجائزٌ أن يكونَ عنَى به أنه آتاهما إياه جميعًا نافلةً منه له، وأن يكونَ عنَى أنه آتاه نافلةً يعقوبَ. ولا برهانَ يَدُلُّ على أيِّ ذلك المرادُ مِن الكلامِ، فلا شيءَ أَوْلَى أن يقالَ في ذلك مما قال اللهُ: ووَهَب اللهُ لإبراهيمَ إسحاقَ ويعقوبَ نافلةً.
Ebû Ca'fer [rahimehullâh] dedi ki: Daha önce geçtiği üzere nâfilenin; ne şekilde olursa olsun bir kimseye ulaşan fazlalık/ekstra lütuf olduğunu açıklamıştık . İbrâhim'in iki çocuğu İshak ve Ya'kūb'un her ikisi de Allah'ın İbrâhim'e lütfettiği bir fazlalık ve O'ndan bir bağıştı. [Ayetin] her ikisini de O'ndan bir nâfile (fazladan bağış) olarak verdiğini kastetmiş olması câiz olduğu gibi, ona fazladan Ya'kūb'u verdiğini kastetmiş olması da câizdir. Sözden hangisinin kastedildiğine delalet eden kesin bir delil bulunmadığına göre, bu konuda Allah'ın buyurduğundan daha uygun söylenecek bir şey yoktur: Allah İbrâhim'e İshak'ı ve fazladan Ya'kūb'u bağışlamıştır.
وقولُه: {وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ}. [يقولُ: وكلُّهم جعَلنا صالحين] . يعني: عاملين بطاعة الله، مُجْتَنِبين محارمَه.
O'nun: {وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ} “her birini salih kimseler kıldık” buyruğu [hakkında]: [Şöyle buyurmaktadır: Onların hepsini salihler kıldık] ; yani Allah'a itaat doğrultusunda amel eden, O'nun haram kıldıklarından kaçınan kimseler [kıldık].
وعنَى بقولِه: {وَكُلًّا}: إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ.
O'nun: {وَكُلًّا} “her birini” buyruğuyla İbrâhim, İshak ve Ya'kūb kastedilmiştir.
وقولُه: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَلنا إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ أئمةً يُؤتَمُّ بهم في الخيرِ في طاعةِ اللهِ في اتِّباعِ أمْرِه ونَهْيِه، ويُقتدى بهم ويُتَّبَعون عليه.
O'nun: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “Onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler yaptık” buyruğu [hakkında]: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'i, İshak'ı ve Ya'kūb'u hayırda, Allah'a itaatte, O'nun emir ve yasağına uymada kendilerine uyulan, örnek alınan ve izinden gidilen önderler kıldık.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا}: جَعَلهم اللهُ أئمةً يُقتدَى بهم في أمرِ اللَّهِ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “Onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler yaptık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah onları, Allah'ın emri konusunda kendilerine uyulan önderler kıldı .”
وقولُه: {يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا}. يقولُ: يَهْدُون الناسَ بأمرِ اللَّهِ إِيَّاهم بذلك، ويَدْعُونهم إلى اللَّهِ وإلى عبادتِه.
O'nun: {يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “Emrimizle doğru yolu gösterirler” buyruğu [hakkında]: Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine bunu emretmesiyle insanlara doğru yolu gösterirler ve onları Allah'a ve O'na kulluk etmeye çağırırlar.
وقولُه: {وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأَوْحَينا فيما أوحَينا: أن افْعَلوا الخيراتِ، وأقِيموا الصلاةَ بأمْرِنا بذلك. {وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ}. يقولُ: كانوا لنا خاشِعِين، لا يَسْتَكْبِرون عن طاعتِنا وعبادتِنا.
O'nun: {وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ} “onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik” buyruğu [hakkında]: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Vahyettiklerimiz arasında, bunu onlara emretmemizle hayırları işlemelerini ve namazı dosdoğru kılmalarını vahyettik. {وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ} “Onlar sadece bize kulluk ediyorlardı” buyruğu [hakkında]: Bize karşı huşu içindeydiler; bize itaatten ve kulluk etmekten büyüklenip kaçınmazlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ (٧٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ (٧٤)} “Lût'a da hüküm ve ilim verdik. Onu çirkin işler yapan o şehirden kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وآتَينا لوطًا حُكْمًا، وهو فَضْلُ القضاءِ بينَ الخصومِ. {وَعِلْمًا}. يقولُ: وآتَيناه أيضًا عِلْمًا بأمْرِ دينِه، وما يجبُ عليه للَّهِ مِن فرائضِه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Lût'a hüküm -ki o, hasımlar arasında isabetli hüküm vermektir- verdik. {وَعِلْمًا} “ve ilim [verdik]” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Ona dininin işine ve Allah'a karşı yerine getirmesi gereken farzlara dair bir ilim de verdik.
وفى نَصْبِ "لوط" وجهان؛ أن يُنْصَبَ لتعلُّقِ الواوِ بالفعلِ، كما قلنا: وآتَينا لوطًا. والآخرُ، بمضمرٍ بمعنى: واذكُرْ لوطًا.
“Lût” kelimesinin nasb (üstün) okunmasında iki vecih (ihtimal) vardır: Birincisi, bizim: 'Lût'a da verdik' dediğimiz gibi vav'ın fiile taalluk etmesi sebebiyle mensub olmasıdır. Diğeri ise takdiri: 'Lût'u da an' anlamında gizli bir fiil ile [mensub olmasıdır].
وقولُه: {وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ}. يقولُ: ونَجَّيناه مِن عذابِنا الذي أحْلَلْناه بأهلِ القريةِ التي كانت تعملُ الخبائثَ، وهي قريةُ سَدُومَ التي كان لوطٌ بُعِث إلى أهلِها، وكانت الخبائث التي يَعْمَلُونها؛ إتيانَ الذُّكران في أدْبارهم، وحَذْفَهم الناسَ، وتَضارُطَهم في أنديَتِهم، مع أشياءَ أُخَرَ كانوا يَعْمَلُونَها مِن المُنكرِ، فأخرَجَه اللهُ حينَ أراد إهلاكَهم إلى الشامِ.
O'nun: {وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ} “Onu çirkin işler yapan o şehirden kurtardık” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Onu, çirkin işler yapan o belde halkına indirdiğimiz azabımızdan kurtardık. Orası Lût'un halkına gönderildiği Sedûm kasabasıdır. Yaptıkları çirkin işler ise erkeklere arkalarından yaklaşmaları, insanlara çakıl taşı atmaları , meclislerinde sesli yellenmeleri ve yaptıkları diğer münker işlerdi. Allah onları helak etmek istediğinde Lût'u Şam'a çıkardı.
كما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: أخرَجهم اللهُ - يعنى لوطًا وابنتَيه ريثا وزغرتا - إلى الشامِ حينَ أرادَ إهلاكَ قومِه .
Nitekim bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: “Allah kavmini helak etmek istediğinde onları -yani Lût'u ve iki kızı Rîsâ ile Zağretâ'yı - Şam'a çıkardı .”
وقولُه: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ}. مُخالِفين أمرَ اللَّهِ، خارِجين عن طاعتِه وما يَرْضَى من العملِ.
O'nun: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ} “Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavim idiler” buyruğu [hakkında şöyle buyurmaktadır]: [Onlar] Allah'ın emrine muhalefet eden, O'na itaatten ve razı olduğu amelden dışarı çıkan [kimselerdi].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)} “Onu rahmetimize kabul ettik. Gerçekten o, salihlerdendi” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره: وأَدْخَلْنا لوطًا في رحمتِنا بانجائِنا إياه مما أحْلَلْنا بقومِه مِن العذابِ والبلاءِ، وإنقاذِناه {إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ}. يقولُ: إن لوطًا مِن الذين كانوا يَعْمَلون بطاعتِنا، ويَنْتَهُون إلى أمرِنا ونَهْيِنا، ولا يَعْصُونَنا.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Lût'u, kavmine indirdiğimiz azap ve beladan kurtarmak ve selamete erdirmek suretiyle rahmetimize dâhil ettik. {إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Gerçekten o, salihlerdendi” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Lût, bize itaatle amel eden, emir ve yasaklarımıza riayet eden ve bize isyan etmeyen kimselerdendi.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في معنى قولِه: {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا} ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا}. قال: في الإسلام.
İbn Zeyd, O'nun: {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا} “Onu rahmetimize kabul ettik” buyruğunun anlamı hakkında, bana Yûnus'un rivayet ettiği şu görüşü söylerdi: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا} “Onu rahmetimize kabul ettik” buyruğu hakkında: “İslam'a [kabul ettik]” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)} “Daha önce Nûh da yakarmıştı da onun duasını kabul etmiştik; kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini suda boğduk” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واذكُرْ يا محمدُ نوحًا إذ نادَى ربَّه مِن قبلِك، ومِن قبلِ إبراهيمَ ولوطٍ، وسألَنا أن نُهلِكَ قومَه الذين كذَّبوا الله فيما تَوَعَّدَهم به مِن وَعيدِه، وكذَّبوا نوحًا فيما أتاهم به من الحقِّ مِن عندِ ربِّه وقال: {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} [نوح: ٢٦]. فاسْتَجَبنا له دعاءَه. {فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ}. يعني بـ "أهلِه" أهلَ الإيمانِ به من ولدِه وحَلائلِهم، {مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ}. يعنى بـ"الكَرْبِ العظيمِ": العذابَ الذي حَلَّ بالمكُذِّبين مِن الطوفانِ والغَرَقِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senden önce, İbrahim ve Lût'tan da önce, Rabbine yakaran ve kendilerini tehdit ettiği azap hususunda Allah'ı yalanlayan, Nûh'un da Rabbinin katından kendilerine getirdiği hak hususunda onu yalanlayan kavmini helak etmemizi isteyip: {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh: 26] diyen Nûh'u da an. Biz de onun duasını kabul ettik. {فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ} “kendisini ve ailesini kurtarmıştık” buyruğunda “ailesi” ile, çocuklarından ve onların hanımlarından ona iman eden kimseleri kastetmektedir. {مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “o büyük sıkıntıdan” buyruğunda ise “büyük sıkıntı” ile, yalanlayanların başına gelen tufan ve boğulma azabını kastetmektedir.
والكَرْبُ شدَّةُ الغَمِّ، يقالُ منه: قد كَرَبَنى هذا الأمرُ، فهو يَكْرُبُنِي كَرْبًا.
Kerb (الْكَرْب), şiddetli keder demektir. Nitekim bu kökten [Arapçada]: Kad kerabenî hâze'l-emru fehüve yekrubunî kerben (Bu iş beni çok kederlendirdi/bunalttı) denilir.
وقولُه: {وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}. يقولُ: وَنَصَرْنا نوحًا
Yüce Allah'ın: {وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik” buyruğu hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle demektedir: Nûh'a yardım ettik
على القومِ الذين كذَّبوا بحُجَجِنا وأدلتِنا، فأنْجَيناه منهم، فأَغْرَقْنَاهم أجمعين {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن قومَ نوحٍ الذين كذَّبوا بآياتِنا كانوا قومَ سَوْءٍ، يُسِيئُون الأعمالَ، فيُعْصُون الله، ويُخالفون أمرَه.
Delillerimizi ve hüccetlerimizi yalanlayan kavme karşı [yardım ettik], onu onlardan kurtardık ve onların hepsini suda boğduk. {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ} “Gerçekten onlar kötü bir kavimdi” buyruğu [hakkında] Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Âyetlerimizi yalanlayan Nûh kavmi kötü bir kavimdi; kötü işler yaparlar, Allah'a isyan eder ve O'nun emrine karşı gelirlerdi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ (٧٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ (٧٩)} “Dâvûd ve Süleyman'ı da [an]. Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların hükmüne şahittik. Biz hükmü hemen Süleyman'a bellettik. Her birine de hüküm ve ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapan bizdik” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرْ داودَ وسليمانَ يا محمدُ إذ يَحْكُمان في الحرْثِ.
Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Dâvûd ile Süleyman'ı, ekin hakkında hüküm verdikleri vakti de an.
واختلف أهلُ التأويلِ في ذلك الحرْثِ، ما كان؟ فقال بعضُهم: كان نَبْتًا.
Tefsir ehli bu harsın (ekinin) ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, nebat (ekin) idi” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، إسحاق، عن [أبي إسحاقَ] مُرَّةَ في قولِه: {إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ}. قال: كان الحرثُ نَبْتًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İshak'tan, [Ebû İshak'tan] o da Mürre'den, O'nun: {إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} “ekin hakkında hüküm veriyorlardı” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Hars, nebat (ekin) idi .”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن غَنَمَ القومِ وَقَعَت في زَرْعٍ لَيْلًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: “Bize anlatıldığına göre, bir kavmin koyunları geceleyin bir ekine girmişti .”
وقال آخرون: بل كان ذلك الحرْثُ كَرْمًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o hars, bir üzüm bağı idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن أشعثَ، عن أبي إسحاقَ، عن مرَّةَ، عن ابن مسعودٍ في قولِه: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ}. قال: كَرْمٌ قد أنبتَتْ عناقيدُه .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Eş'as'tan, o Ebû İshak'tan, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan O'nun: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} “Dâvûd ve Süleyman'ı da [an]. Hani onlar ekin hakkında hüküm veriyorlardı” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Salkımları bitmiş bir üzüm bağı idi .”
حدَّثنا تميمُ بنُ المنتصرِ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن شَريكٍ، عن أبي إسحاقَ، عن مسروقٍ، عن شُريحٍ، قال: كان الحرثُ كَرْمًا .
Bize Temîm b. el-Müntasır rivayet edip dedi ki: Bize İshak, Şerîk'ten, o Ebû İshak'tan, o Mesrûk'tan, o da Şüreyh'ten haber verdi, dedi ki: “Hars, bir üzüm bağı idi .”
قال أبو جعفرٍ: وأولَى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ ما قال اللهُ ﵎: {إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ}. والحرْثُ إنما هو حَرْثُ الأرضِ، وجائزٌ أن يكونَ ذلك كان زَرْعًا، وجائزٌ أن يكونَ كان غَرْسًا، وغيرُ ضائرٍ الجهلُ بأيِّ ذلك كان.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda gerçeğe en uygun söz, Allah celle celâlühû'nün: {إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} “ekin hakkında hüküm veriyorlardı” buyurduğu sözdür. Hars ise toprağın ekilip işlenmesidir; bunun ekin olması da caizdir, dikili ağaç/fidan olması da caizdir. Bunlardan hangisi olduğunu bilmemek bir zarar vermez.
وقولُه: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. يقولُ: حينَ دخلَتْ في هذا الحرْثِ عْنَمُ القومِ الآخرين من غيرِ أهلِ الحرْثِ ليلًا، فرَعَتْه و أَفْسَدْته. {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ}. يقولُ: وكنا لحكْمِ داودَ وسليمانَ والقومِ الذين حكَم بينَهم فيما أفسَدتْ غنَمُ أهلِ الغنَمِ من حرْثٍ أهل الحرثِ - شاهدِين لا يخفَى علينا منه شيءٌ، ولا يغيبُ عنا علْمُه.
O'nun: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Tarla sahibinden başkalarına ait olan koyunlar geceleyin bu ekine girip onu otlayarak ifsat ettiği zaman. {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ} “Biz de onların hükmüne şahittik” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Dâvûd'un, Süleyman'ın ve koyun sahiplerinin koyunlarının ekin sahiplerinin ekinine verdiği zarar hususunda aralarında hüküm verilen o kavmin hükmüne şahittik; bize ondan hiçbir şey gizli kalmaz ve onun bilgisi bizden kaybolmazdı.
وقولُه: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ}. يقولُ: ففهَّمنا القضيةَ في ذلك سُلَيْمانَ دونَ
O'nun: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Biz onu hemen Süleyman'a kavrattık” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Bu husustaki hükmü Süleyman'a kavrattık, [başkasına] değil,
داودَ، {وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا}. يقولُ: وَكلَّهم من داودَ وسليمانَ والرسلِ الذين ذكَرهم في أوّلِ هذه السورةِ {آتَيْنَا حُكْمًا}، وهو النبوَّةُ، {وَعِلْمًا}. يعنى: وعلْمًا بأحكامِ اللهِ.
Dâvûd'a değil. {وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} “Her birine de hüküm ve ilim verdik” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Dâvûd'a, Süleyman'a ve bu surenin başında zikrettiği peygamberlerin her birine {آتَيْنَا حُكْمًا} “hüküm verdik” ki o nübüvvettir, {وَعِلْمًا} “ve ilim [verdik]” yani Allah'ın hükümlerine dair ilim [verdik].
وبنحوِ الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu âyetin tefsirinde bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا أبو كريبٍ وهارونُ بنُ إدريسَ الأصمُّ، قالا: ثنا المحاربيُّ، عن أشعثَ، عن أبي إسحاقَ، عن مرَّةَ، عن ابن مسعود في قولِه: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}، قال: كَرْمٌ قد أنبتَت عناقيدُه فأفسَدته. قال: فقضَى داودُ بالغنمِ لصاحبِ الكرْمِ، فقال سليمانُ: غير هذا يا نبيَّ اللهِ. قال: وما ذاكَ؟ قال: يُدفَعُ الكرْمُ إلى صاحبِ الغنمِ، فيقومُ عليه حتى يعودَ كما كان، وتُدفَعُ الغنمُ إلى صاحبِ الكرْمِ فيُصيبُ منها، حتى إذا كان الكرْمُ كما كان، دفَعتَ الكرمَ إلى صاحبِه، ودفَعتَ الغنمَ إلى صاحبِها. فذلك قولُه: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} .
Bize Ebû Küreyb ve Hârûn b. İdrîs el-Esamm rivayet edip dediler ki: Bize el-Muhâribî, Eş'as'tan, o Ebû İshak'tan, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan O'nun: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Dâvûd ve Süleyman'ı da [an]. Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği ekin hakkında hüküm veriyorlardı” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Salkımları bitmiş bir üzüm bağı idi, koyunlar onu harap etti. Dâvûd koyunların bağ sahibine verilmesine hükmetti. Bunun üzerine Süleyman: 'Bundan başkası [olsun] ey Allah'ın nebisi!' dedi. [Dâvûd]: 'O nedir?' diye sordu. [Süleyman]: 'Bağ, koyun sahibine verilir; o da bağ eski haline dönünceye kadar onun bakımını üstlenir. Koyunlar da bağ sahibine verilir, o da onlardan yararlanır. Nihayet bağ eski haline döndüğünde bağı sahibine, koyunları da sahibine verirsin' dedi. İşte Allah'ın: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Biz hükmü hemen Süleyman'a bellettik” buyruğu budur .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} إلى قولِه: {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ}. يقولُ: كنا لما حكَما شاهدين؛ وذلك أن رجُلين دخَلا على داودَ، أحدُهما صاحبُ حرْثٍ، والآخرُ صاحبُ غنَمٍ، فقال صاحبُ الحرْثِ: إن هذا أرسَل غنَمَه في حَرْثِى، فلم يُبْقِ من حَرْثى شيئًا. فقال له داودُ: اذهَبْ فإن الغنَمَ كلَّها لك. فقضَى بذلك داودُ، ومَرَّ صاحبُ الغنَمِ بسليمانَ فأخبرَه بالذي قضَى به داودُ، فدخلَ سليمانُ على داودَ، فقال: يا نبيَّ اللهِ، إن القضاءَ سِوى الذي قضَيْتَ. فقال: كيف؟ قال سليمانُ: إِن الحَرْثَ لا يَخْفَى
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} “Dâvûd ve Süleyman'ı da [an]. Hani onlar, ekin hakkında hüküm veriyorlardı” buyruğundan {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ} “Ve biz onların hükmüne şahit idik” buyruğuna kadar olan ayetler hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Yüce Allah], onların ikisinin verdiği hükme biz şahittik, buyurmaktadır. Bu da şöyle olmuştur: İki adam Dâvûd'un huzuruna girdi; bunlardan biri ekin sahibi, diğeri ise koyun sahibi idi. Ekin sahibi: ‘Bu adam koyunlarını ekinime saldı ve ekinimden hiçbir şey bırakmadı’ dedi. Bunun üzerine Dâvûd ona: ‘Git, şüphesiz koyunların tamamı senindir’ dedi. Dâvûd bu şekilde hükmetti. Koyun sahibi Süleyman'ın yanına uğrayıp Dâvûd'un verdiği hükmü ona haber verdi. Bunun üzerine Süleyman, Dâvûd'un yanına girip: ‘Ey Allah'ın nebisi! Hüküm, senin verdiğin hükümden başkadır’ dedi. Dâvûd: ‘Nasıl?’ diye sordu. Süleyman: ‘Şüphesiz ekinin...’ dedi.
على صاحبِه ما يخرُجُ منه في كُلِّ عامٍ، فله من صاحبِ الغنَمِ أن يبيعَ من أولادِها وأصوافِها وأشعارِها حتى يستوفِيَ ثمنَ الحرْثِ، فإن الغنَمَ لَها نَسْلٌ في كلِّ عامٍ. فقال داودُ: قد أَصَبْتَ، القضاءُ كما قضيْتَ. ففهَّمَها اللهُ سليمانَ .
sahibine her yıl ondan ne çıkacağı gizli kalmaz. Dolayısıyla tarla sahibi, ekinin bedelini tam olarak alıncaya kadar koyun sahibinin yavrularından, yünlerinden ve kıllarından satma hakkına sahiptir; zira koyunların her yıl yavrusu olur.' Bunun üzerine Dâvûd: 'İsabet ettin, hüküm senin hükmettiğin gibidir' dedi. İşte Allah bunu Süleyman'a belletmiştir .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عليّ بن زيدٍ، قال: ثنى خليفةُ، عن ابن عباسٍ، قال: قضَي داودُ بالغنَمِ لأصحابِ الحرْثِ، فخرَج الرِّعاءُ الكلابُ، فقال سليمانُ: كيف قضَى بينكم ؟ فأخبرَوه، فقال: لو وافيْتُ أمرَكم لقضَيْتُ بغيرِ هذا. فأُخبِر بذلك داودُ، فدعاه فقال: كيف تقضِى بينَهم؟ قال: أَدْفَعُ الغنَمَ إلى أصحابِ الحرْثِ، فيكونُ لهم أولادُها وألبانُها وسِلاؤُها ومنافعُها، ويَبذُرُ أصحابُ الغنَمِ لأهلِ الحرْثِ مثلَ حرْثِهم، فإذا بلَغ الحرْثُ الذي كان عليه، أخَذ أصحابُ الحرْثِ الحرْثَ، وردُّوا الغنم إلى أصحابِها .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Ali b. Zeyd'den rivayet etti, dedi ki: Bana Halîfe, İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: “Dâvûd koyunların tarla sahiplerine verilmesine hükmetti. Bunun üzerine çobanlar ve köpekler çıktı. Süleyman: 'Aranızda nasıl hükmetti ?' diye sordu. Onlar da haber verdiler. Süleyman: 'Eğer işinizi ben üstlenseydim bundan başka türlü hükmederdim' dedi. Bu durum Dâvûd'a haber verilince onu çağırdı ve: 'Aralarında nasıl hükmedersin?' dedi. [Süleyman]: 'Koyunları tarla sahiplerine veririm; yavruları, sütleri, yağları ve menfaatleri onların olur. Koyun sahipleri de tarla sahipleri için ekinlerinin benzerini ekerler. Ekin eski seviyesine ulaştığında, tarla sahipleri ekini alır ve koyunları sahiplerine geri verirler' dedi .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسَى، قال: ثنا ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. قال: أَعْطاهم داودُ رِقابَ الغنمِ بالحرْثِ، وحكَم سليمانُ بجِزَّةِ الغنمِ وألبانِها لأهلِ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den Allah'ın: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Hani bir topluluğun koyunları orada yayılıp [ekine] zarar vermişti” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: “Dâvûd ekine karşılık koyunların bizzat kendilerini onlara verdi. Süleyman ise koyunların kırkımını (yününü) ve sütlerini [ekin] sahiplerine...
الحرْثِ، وعليهم رِعايتُها على أهلِ الحرْثِ، ويحرُثُ لهم أهلُ الغنمِ حتى يكونَ الحرْثُ كهيئتِه يومَ أُكِلَ، ثم يدفَعونَه إلى أهلِه، ويأْخُذونَ غنمَهم .
sahiplerine hükmetti; onların güdülmesi de ekin sahiplerinin üzerinedir. Koyun sahipleri de ekin yenildiği günkü haline gelinceye kadar onlar için ekerler, sonra onu sahibine teslim ederler ve koyunlarını geri alırlar .”
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنى ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bana Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ بنحوِه، إلا أنه قال: وعليهم رَعْيُها .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc benzerini rivayet etti; ancak o: “ve onları otlatmak onların üzerinedir ” dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةَ في قولِه: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. قال: كان الحرْثُ نبْتًا، فنفَشَتْ فيه ليلًا، فاختَصَموا فيه إلى داودَ، فقضَى بالغنَمِ لأصحابِ الحرْثِ، فمرُّوا على سليمانَ، فذكَروا ذلك له، فقال: لا، تُدفَعُ الغنم فيُصيبونَ منها - يعنى أصحابَ الحرْثِ - ويقومُ هؤلاءِ على حَرْثِهم، فإذا كان كما كان، رَدُّوا عليهم. فنزلَت: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshak'tan , o da Mürre'den O'nun: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Ekin bir nebat idi, geceleyin koyunlar ona yayıldı. Bu hususta Dâvûd'un huzurunda davalaştılar; o da koyunların ekin sahiplerine verilmesine hükmetti. Süleyman'a uğrayıp bunu ona anlattılar. Süleyman: 'Hayır, koyunlar verilir, onlardan yararlanırlar -yani ekin sahipleri- bunlar da onların ekininin bakımını yaparlar; ekin eski haline gelince [koyunları] onlara geri verirler' dedi. Bunun üzerine: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Biz hükmü hemen Süleyman'a bellettik” [ayeti] indi .”
حدَّثنا تميمُ بنُ المنتصرِ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن شَريكٍ، عن أبي إسحاقَ، عن مَسروقٍ، عن شُريحٍ في قولِه: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. قال: كان النفْشُ ليلًا، وكان الحرْثُ كَرْمًا. قال: فجعَل داودُ الغنمَ لصاحبِ الكَرْمِ. قال: فقال سليمانُ: إن صاحبَ الكرْمِ قد بَقِى له أَصْلُ أَرْضِه، وأَصْلُ كَرْمِهِ، فَاجْعَلْ له أصوافَها وألبانَها. قال: فهو قولُ اللهِ: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ}.
Bize Temîm b. el-Muntasır rivayet edip dedi ki: Bize İshak haber verdi, Şerîk'ten, o Ebû İshak'tan, o Mesrûk'tan, o da Şüreyh'ten O'nun: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Nefş (zarar verme) geceleyin olmuştu ve ekin de bir üzüm bağı idi.” Dedi ki: “Bunun üzerine Dâvûd koyunları bağ sahibine verdi.” Dedi ki: “Süleyman ise şöyle dedi: Şüphesiz bağ sahibinin elinde toprağının aslı ve bağının aslı kalmıştır; o hâlde ona [koyunların mülkiyetini değil] onların yünlerini ve sütlerini ver!” Dedi ki: İşte bu, Allah'ın: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Biz onu hemen Süleyman'a kavrattık” buyruğudur.
حدَّثنا ابن أبي زيادٍ، قال: ثنا يزيدُ بن هارونَ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ، عن عامرٍ، قال: جاءَ رجُلانِ إلى شُرَيحٍ، فقال أحدُهما: إن شاةَ هذا قطعتْ غَزْلًا لي. فقال شُريحٌ: نهارًا أم ليلًا ؟ قال: فإن كان نهارًا فقد برِئ صاحبُ الشاةِ، وإن كان ليلًا فقد ضَمِنَ. ثم قرأ: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. قال: كان النفْشُ ليلًا .
Bize İbn Ebî Ziyâd rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil, Âmir'den haber verdi, dedi ki: “Şüreyh'e iki adam geldi. Biri: 'Bunun koyunu benim ipliğimi kopardı/zarar verdi' dedi. Şüreyh: 'Gündüzün mü, geceleyin mi ?' dedi ve ekledi: 'Eğer gündüzün ise koyun sahibi beridir (sorumlu değildir); eğer geceleyin ise tazmin eder.' Sonra: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Dâvûd ve Süleyman'ı da [an]. Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği ekin hakkında hüküm veriyorlardı” ayetini okudu ve: 'Nefş geceleyin olur' dedi .”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا إسماعيلُ بن أبي خالدٍ، عن عامرٍ، عن شُريحٍ بنحوِه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Âmir'den, o da Şüreyh'ten benzerini rivayet etti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن الشعبيِّ، عن شُريحٍ مثلَه.
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, eş-Şa'bî'den, o da Şüreyh'ten aynısını haber verdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتَادةَ قولَه: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} الآية: النفْشُ بالليلِ، والهَمَلُ بالنهارِ. وذُكِر لنا أن غنَمَ القومِ وقَعتْ في زَرْعٍ ليلًا، فرُفِع ذلك إلى داودَ، فقضَى بالغنمِ لأصحابِ الزرعِ، فقال سليمانُ: ليس كذلك، ولكن له نَسْلُها ورَسَلُها وعوارضُها وجِزاؤُها، حتى إذا كان من العامِ المقبلِ كهيئتِه يومَ أُكِلَ، دُفِعت الغنمُ إِلى رَبِّها، وقبَض صاحبُ الزرعِ زَرْعَه، فقال اللهُ: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} “Hani Dâvûd ve Süleymân da o ekin hakkında hüküm veriyorlardı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Nefş (otlama) geceleyin, hemel (başıboş otlama) ise gündüzün olur. Bize anlatıldığına göre bir kavmin koyunları geceleyin bir ekine girdi. Bu mesele Dâvûd'a intikal ettirildi ve o, koyunların ekin sahiplerine verilmesine hükmetti. Süleymân ise: 'Öyle değil, bilakis [ekin sahibinin] gelecek yıla kadar onların yavrusundan, sütünden/sürüsünden, genç keçilerinden ve kırkımından [faydalanma hakkı] vardır. Gelecek yıl [ekin] yenildiği günkü haline gelince koyunlar sahibine geri verilir, ekin sahibi de [eski haline gelen] ekinini teslim alır' dedi. Bunun üzerine Allah: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Biz onu hemen Süleymân'a kavrattık” buyurdu.”
حدثَّنا ابن عبدِ الأعلَى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ والزُّهْريِّ: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. قال: نفشَت غنَمٌ فِي حَرْثِ قومٍ، قال الزُّهْريُّ: والنفْشُ لا يكونُ إلا ليلًا. فقضَى داودُ أن يأخُذَوا الغنمَ، ففهَّمَها اللهُ سليمانَ. قال: فلما أُخبِر بقضاءِ داودَ، قال: لا، ولكن خُذوا الغنَمَ، فلكم ما خرَج مِن رَسَلِها وأولادِها وأصوافِها إلى الحولِ .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde ve ez-Zührî'den: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Koyunlar bir topluluğun ekinine yayıldı. ez-Zührî dedi ki: Nefş ancak geceleyin olur. Dâvûd koyunları [ekin sahiplerinin] almalarına hükmetti. Allah da bunu Süleyman'a kavrattı. Dâvûd'un hükmü Süleyman'a haber verilince şöyle dedi: 'Hayır, bilakis koyunları alın; bir yıla kadar sütünden, yavrularından ve yünlerinden çıkanlar sizin olsun .'”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. قال: في حَرْثِ قومٍ. قال معمرٌ: قال الزُّهْريُّ: النفْشُ لا يكونُ إلا بالليلِ، والهمَلُ بالنهار. قال قَتادةُ: فقضَى أَن يأْخُذوا الغنمَ، ففهَّمها اللهُ سليمانَ. ثم ذكَر باقىَ الحديثِ نحو حديثِ ابن عبدِ الأعلَى .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği” buyruğu hakkında haber verdi, dedi ki: “Bir kavmin ekininde [yayıldı]. Ma'mer dedi ki: ez-Zührî: 'Nefş ancak geceleyin olur, hemel ise gündüzün olur' dedi. Katâde dedi ki: Dâvûd koyunları almalarına hükmetti, Allah da bunu Süleyman'a kavrattı. Sonra hadisin devamını İbnü'l-A'lâ'nın rivayeti gibi zikretti .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} الآيتَيْن. قال: انفلَتَتْ غنمُ رجلٍ على حرْثِ رجلٍ فأكلَتْه، فجاءَ إلى داودَ، فقضَى فيها بالغنمِ لصاحبِ الحرْثِ بما أكَلَتْ، وكأنه رأَى أنه وجْهُ ذاك، فمرُّوا بسليمانَ، فقال: ما قضَى بينَكم نبيُّ اللهِ؟ فأخبَروه، فقال: ألا أَقضى بينَكما بقضاءٍ عسى أن تَرضيا به؟ فقالا: ". فقال: أما أنتَ يا صاحبَ الحَرْثِ، فخُذْ غنمَ هذا الرجلِ فكنْ فيها كما كان صاحبُها، أَصِبْ من بينها وعارضَتِها وكذا وكذا ما كان يُصيبُ، واحْرُثْ أنت يا صاحبَ الغنمِ حَرْثَ هذا الرجلِ، حتى إذا كان حَرْثُه مثلَه ليلةَ نفَشَت فيه عَنَمُك، فأعطِهْ حَرْثَه، وخُذْ غنَمَك. فذلك قولُ اللهِ ﵎: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. وقرَأ حتى بلَغ قولَه: {وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا}.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Dâvûd ile Süleyman’ı da [an]. Hani bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği bir ekin hakkında hüküm veriyorlardı” [şeklindeki] iki ayeti hakkında dedi ki: “Bir adamın koyunları kaçıp bir adamın ekinine girdi ve onu yedi. [Ekin sahibi] Dâvûd'a geldi. [Dâvûd], koyunların yediğine karşılık koyunların ekin sahibine verilmesine hükmetti; zira doğru olanın bu olduğunu düşünmüştü. Derken Süleyman'ın yanından geçtiler. O: 'Allah'ın peygamberi aranızda ne hüküm verdi?' diye sordu. Ona haber verdiler. Bunun üzerine: 'İkinizin de razı olabileceği bir hükümle aranızda hükmedeyim mi?' dedi. Onlar da: 'Evet' dediler. O da dedi ki: 'Sen ey ekin sahibi! Bu adamın koyunlarını al ve sahibi nasıl bakıyorsa öylece onların başında dur; sahibinin yararlandığı gibi onların sütünden, yününden ve şunundan bunundan yararlan. Sen de ey koyun sahibi! Bu adamın ekinini ek ve bakımını yap; ta ki ekini, koyunlarının geceleyin içine girip zarar verdiği gecedeki haline gelinceye kadar. [O hale gelince] ona ekinini ver, koyunlarını da geri al.' İşte Allah celle celâluhu'nun şu buyruğu budur: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Dâvûd ile Süleyman’ı da [an]. Hani bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği bir ekin hakkında hüküm veriyorlardı”. Ve: {وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} “Her birine bir hüküm ve bir ilim verdik” buyruğuna varıncaya kadar okudu.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. قال: رعَتْ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Otladı .”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: النفْشُ الرَّعيةُ تحتَ الليلِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan rivayet etti, dedi ki: “Nefş, gece vakti otlamaktır.”
قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن حرامِ بن مُحَيِّصةَ بن مسعودٍ، قال: دخلت ناقةٌ للبراء بن عازبٍ حائطًا لبعضِ الأنصارِ فأفسَدتْه، فرُفِع ذلك إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فقال: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ}. فقضَى على البراءِ بما أفسَدتِ الناقةُ، وقال: "علَى أصحابِ الماشيةِ حِفْظُ الماشيةِ باللَّيْلِ، وعلى أصحابِ الحوائطِ حِفْظُ حيطانِهم بالنَّهارِ".
Dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o ez-Zührî'den, o da Harâm b. Muhayyısa b. Mes'ûd'dan rivayet etti, dedi ki: “Berâ b. Âzib'in devesi Ensâr'dan birinin bahçesine girip orayı harap etti. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iletildi. O: {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “bir topluluğun koyunlarının geceleyin yayılıp zarar verdiği” [ayetini okudu]. Devenin harap ettiği şeyi Berâ'nın tazmin etmesine hükmetti ve şöyle buyurdu: 'Geceleyin hayvanları korumak hayvan sahiplerinin üzerinedir; gündüzün ise bahçeleri korumak bahçe sahiplerinin üzerinedir.'”
قال الزهريُّ: وكان قضاءُ داودَ وسليمانَ في ذلك أن رجلًا دخَلت ماشيتُه زَرْعًا لرجلٍ فأفسَدتْه - ولا يكونُ النُّفُوسُ إلا بالليلِ - فارتفَعا إلى داودَ، فقضَى بغنمِ صاحبِ الغنمِ لصاحبِ الزرْعِ، فانصرَفا، فمرّا بسليمانَ، فقال: بماذا قضَى بينَكما نبيُّ اللهِ؟ فقالا: قضَى بالغنمِ لصاحبِ الزرعِ. فقال: إن الحُكمَ لعلى غيرِ هذا، انصَرِفا معى. فأَتى أباه داودَ فقال: يا نبيَّ اللهِ، قضَيْتَ على هذا بغنَمِه لصاحبِ الزرْعِ؟ قال: نعَم. قال: يا نبيَّ اللهِ، إِنَّ الحَكْمَ لعلَى غيرِ هذا. قال: وكيف يا بُنَيَّ؟ قال: تدفَعُ الغنمَ إلى صاحبِ الزرْعِ، فيُصيبُ من ألبانِها
ez-Zührî dedi ki: “Dâvûd ve Süleyman’ın bu konudaki hükmü şöyleydi: Bir adamın hayvanları başka bir adamın ekinine girip orayı harap etti —ki nefş (zarar vererek yayılma) ancak geceleyin olur—. Bunun üzerine Dâvûd’a başvurdular. [Dâvûd], koyun sahibinin koyunlarının ekin sahibine verilmesine hükmetti. Oradan ayrıldılar ve Süleyman’ın yanından geçtiler. [Süleyman]: ‘Allah’ın peygamberi aranızda neye hükmetti?’ diye sordu. ‘Koyunların ekin sahibine verilmesine hükmetti’ dediler. Bunun üzerine: ‘Doğrusu hüküm bundan başkadır, benimle birlikte geri dönün’ dedi. Babası Dâvûd’a gelip: ‘Ey Allah’ın peygamberi! Bunun aleyhine koyunlarını ekin sahibine vermesine mi hükmettin?’ dedi. [Dâvûd]: ‘Evet’ dedi. [Süleyman]: ‘Ey Allah’ın peygamberi! Doğrusu hüküm bundan başkadır’ dedi. [Dâvûd]: ‘O nasıl olur ey oğulcuğum?’ diye sordu. [Süleyman] dedi ki: ‘Koyunları ekin sahibine verirsin; o bunların sütlerinden...”
وسمونِها وأصوافِها، وتدفَعُ الزرْعَ إلى صاحبِ الغنمِ يقومُ عليه، فإذا عادَ الزرْعُ إلى حالِه التي أصابتْه الغنمُ عليها، رُدَّتِ الغنمُ على صاحبِ الغنمِ، ورُدَّ الزرْعُ على صاحبِ الزرْعِ. فقال داودُ: لا يقطَعُ اللهُ فَمَكَ. فقضَى بما قضَى سليمانُ. قال الزهريُّ: فذلك قولُه: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} إلى قولِه: {حُكْمًا وَعِلْمًا} .
yağlarından ve yünlerinden faydalanır. Ekini de koyun sahibine verirsin, o da bakımını üstlenir. Ekin koyunların zarar verdiği önceki haline dönünce, koyunlar koyun sahibine, ekin de ekin sahibine geri verilir.' Dâvûd: 'Allah ağzını dert görmesin' dedi ve Süleyman'ın hükmettiği şekilde hükmetti. ez-Zührî dedi ki: İşte bu, O'nun: {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} buyruğundan: {حُكْمًا وَعِلْمًا} buyruğuna kadar olan ayetleridir .”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ وعليُّ بنُ مجاهدٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: فحدَّثني من سمِع الحسنَ يقولُ: كان الحكْمُ بما قضَى به سليمانُ، ولم يُعنِّفِ اللهُ داودَ في حُكْمِه .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme ve Ali b. Mücâhid, Muhammed b. İshak'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Hasan'ın şöyle dediğini işiten biri rivayet etti: “Hüküm Süleyman'ın hükmettiği gibiydi; Allah Dâvûd'u da hükmünden dolayı kınamadı .”
وقولُه: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ}. يقولُ تعالَى ذكرُه: وسخَّرْنا مع داودَ الجبالَ والطيرَ يُسبِّحْنَ معه إذا هو سَبَّح.
O'nun: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ} “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik” buyruğu [hakkında] Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dâvûd tesbih ettiğinde onunla birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları Dâvûd'un emrine verdik/boyun eğdirdik.
وكان قَتادةُ يقولُ في معنَى قولِه: {يُسَبِّحْنَ} في هذا الموضِعِ ما حدَّثنا به بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ}. أي: يُصلِّينَ مع داودَ إِذا صَلَّى .
Katâde bu yerdeki: {يُسَبِّحْنَ} “tesbih etsinler diye” buyruğunun anlamı hakkında, bize Bişr'in rivayet ettiği şu görüşü söylerdi: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ} “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Yani Dâvûd namaz kıldığı vakit onunla birlikte namaz kılarlardı .”
وقولُه: {وَكُنَّا فَاعِلِينَ}. يقولُ: وكنا قد قَضْينا أنَّا فاعِلُو ذلك، ومُسَخِّرو الجبالِ والطيرِ في أُمِّ الكتاب مع داودَ ﵊.
O'nun: {وَكُنَّا فَاعِلِينَ} “Biz [bunu] yapanlardık” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Biz Ümmü'l-Kitâb'da (Ana Kitap'ta / Levh-i Mahfûz'da) bunu yapacağımızı ve Dâvûd aleyhisselâm ile birlikte dağları ve kuşları boyun eğdireceğimizi takdir edip hükme bağlamıştık.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠)} “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükredenler misiniz?” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وعلَّمْنا داودَ صنعةَ لبوسٍ لكم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sizin için Dâvûd'a zırh yapma sanatını öğrettik.
واللَّبوسُ عندَ العربِ السِّلاحُ كُلُّه؛ دِرْعًا كان أو جَوْشَنًا أَو سَيْفًا أو رُمْحًا.
Arapçada 'lebûs' (لَبُوس); zırh, göğüslük (cevşen) , kılıç veya mızrak olsun silahın tamamıdır.
يدُلُّ عَلَى ذلك قولُ الهُذَليِّ :
Huzelî'nin şu sözü buna delalet etmektedir :
ومعِي لَبُوسٌ للبَئيسِ كأنَّهُ … رَوْقٌ بِجَبْهَةِ ذِي نِعَاجٍ مُجْفِلِ
“Yanımda zorlu savaş için öyle bir silah (lebûs) var ki , sanki / Ürkmüş dağ keçisinin alnındaki boynuz gibidir.”
وإنما يصِفُ بذلك رُمْحًا. وأما في هذا الموضِعِ فإن أهلَ التأويلِ قالوا: عنَى الدُّرُوعَ.
Bununla sadece bir mızrağı tavsif etmektedir. Bu ayette ise tefsir ehli şöyle demiştir: [Allah] zırhları kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ} الآية. قال: كانت قبلَ داود صفائحَ. قال: وكان أوّلَ من صنَع هذا الحلَقَ وسَرَد داودُ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ} “Ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Zırhlar] Dâvûd'dan önce levhalar halindeydi. Bu halkaları yapan ve birbirine ören/geçiren ilk kişi Dâvûd olmuştur.”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلَى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ}. قال: كانت صفائحَ، فأوّلُ من سَرَدَهَا وحَلَّقها داودُ ﵇.
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ} “Ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik”. Dedi ki: “[Zırhlar önceden] levhalar halindeydi. Onları [halka halka] ören ve halkalı hale getiren ilk kişi Dâvûd aleyhisselâm olmuştur.”
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: (لِيُحْصِنَكُم). فقرأَ ذلك أكثرُ قرأةِ الأمصارِ: (لِيُحْصِنَكُمْ). بالياءِ ، بمعنى: ليُحصِنَكم اللَّبوسُ من بأْسِكم. ذَكَّروه لتذكيرِ "اللَّبوسِ". وقرأ ذلك أبو جعفرٍ يزيدُ بنُ القعقاعِ: {لِتُحْصِنَكُمْ} بالتاءِ ، بمعنَى: لتُحصِنَكم الصنعَةُ. فأَنَّث لتأْنيثِ الصنعَةِ. وقرأ شيبةُ بنُ نِصَاحٍ وعاصمُ بنُ أبي النَّجودِ: (لِنُحْصِنَكُمْ) بالنونِ ، بمعنى: لنُحصِنَكم نحنُ من بأْسِكم.
Kıraat âlimleri (لِيُحْصِنَكُمْ) ifadesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kıraat âlimlerinin çoğu bunu, 'zırh (lebûs) sizi savaşınızdan korusun' anlamında yâ harfi ile (لِيُحْصِنَكُمْ) şeklinde okumuşlardır . 'Lebûs' müzekker (eril) olduğu için fiili de müzekker yapmışlardır. Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ' ise 'sanat sizi korusun' anlamında tâ harfi ile {لِتُحْصِنَكُمْ} şeklinde okumuştur . 'Sanat' (san'at) müennes (dişil) olduğu için fiili de müennes kılmıştır. Şeybe b. Nisâh ve Âsım b. Ebi'n-Necûd ise 'sizi savaşınızdan Biz koruyalım' anlamında nûn harfi ile (لِنُحْصِنَكُمْ) şeklinde okumuşlardır .
قال أبو جعفرٍ: وأولَى القراءاتِ في ذلك بالصوابِ عندى قراءةُ من قرأَه بالياءِ؛ لأنها القراءةُ التي عليها الحجةُ مِن قرأةِ الأمصارِ، وإن كانت القراءاتُ الثلاثُ التي ذكَرناها متقارباتِ المعانى، وذلك أن الصَّنعَةَ هي اللَّبوسُ، واللَّبوسَ هي الصنعةُ، واللهُ هو المحصِنُ به من البأْسِ ، وهو المحصِنُ بتصييرِ اللهِ إياه كذلك. ومعنَى قولِه (لِيُحْصنَكُمْ): ليُحرِزَكم. وهو من قولِه: قد أحصَن فلانٌ جاريتَه. وقد بيَّنا معنَى ذلك بشواهدِه فيما مضَى قبلُ .
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta bana göre doğruya en yakın kıraat, onu yâ harfi ile okuyanların kıraatidir; zira şehirlerin kıraat âlimlerinden oluşan hüccetin üzerinde birleştiği kıraat budur. Zikrettiğimiz üç kıraatin anlamları birbirine yakın olsa da böyledir. Çünkü sanat lebûstur, lebûs da sanattır; savaştan koruyan [hakikatte] Allah'tır , lebûs da Allah'ın onu bu hale getirmesiyle koruyucudur. (لِيُحْصِنَكُمْ) sözünün anlamı ise 'sizi korusun/muhafaza etsin' demektir. Bu, 'Falanca cariyesini ihsan etti (koruma altına aldı)' sözünden gelir. Daha önce bunun anlamını şahitleriyle açıklamıştık .