Binûn

"Hac" Suresinin Tefsiri — 13. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقولُ تعالى ذكرُه: كيف يُجعَلُ لى مثلٌ في العبادةِ، ويُشرَكُ فيها معى ما لا قدرةَ له على خلقِ ذبابٍ، وإن استذلَّه الذبابُ فسلَبه شيئًا عليهِ لم يَقْدِرُ أنْ يمتنِعَ منه

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: İbadette bana nasıl bir benzer kılınabilir ve bir sinek yaratmaya dahi gücü yetmeyen, sinek kendisini zelil düşürüp üzerindeki bir şeyi çekip aldığında ona engel olmaya güç yetiremeyen [aciz varlıklar] ibadette bana nasıl ortak koşulabilir?

ولا ينتصِرَ، وأنا الخالقُ ما فى السماواتِ والأرضِ، ومالكٌ جميعَ ذلك، والمحيى مَن أردتُ، والمُفْنِى ما أردتُ ومن أردتُ؟! إِنَّ فاعلَ ذلك لا شكَّ أنَّه في غايةِ الجهلِ.

ve [kendisini] savunamaz; üstelik göklerde ve yerde olanların yaratıcısı, bütün bunların maliki, dilediğimi dirilten, dilediğim şeyi ve dilediğim kimseyi yok eden ben iken?! Bunu yapan kimse şüphesiz cehaletin son noktasındadır.

وقولُه: {مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. يقولُ: ما عظَّم هؤلاءِ الذين جعَلوا الآلهةَ للهِ شريكًا فى العبادةِ حقَّ عظَمتِه حينَ أشرَكوا به غيرَه، فلم يُخلِصوا له العبادةَ، ولا عرَفوه حقَّ مَعرفتِه. من قولِهم: ما عرَفتَ لِفُلانٍ قدرَه. إذا خاطبوا بذلك من قصَّر بحقِّه، وهم يُريدون تعظيمَه.

O'nun: {مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Onlar Allah'ı O'nun kadrinin hakkıyla takdir edemediler” kavli; buyuruyor ki: İlahları ibadette Allah'a ortak koşan bu kimseler, O'na başkasını ortak koştuklarında ibadeti O'na halis kılmayarak ve O'nu layıkıyla tanımayarak O'nu büyüklüğünün hakkıyla tazim etmediler (yüceltmediler). Bu, insanların hakkını yerine getirmeyen birine hitap edip onun kadrini yüceltmek istediklerinde söyledikleri: "Sen falanın kadrini bilemedin" sözündendir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا} إلى آخرِ الآية. قال: هذا مثلٌ ضرَبه اللهُ لآلهتِهم. وقرَأ {ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. حينَ يَعبدون مع اللهِ ما لا يَنْتَصِفُ من الذبابِ ولا يَمتنعُ منه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا} “Sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa” kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Bu, Allah'ın onların ilahları için verdiği bir misaldir. Ve {ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “İsteyen de aciz kaldı, istenen de! (73) Onlar Allah'ı O'nun kadrinin hakkıyla takdir edemediler” [ayetini] okudu; Allah ile beraber, sinekten hakkını alamayan ve ona engel olamayan şeylere taptıkları zaman .

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ}. يقولُ: إن الله لقوىٌّ على خلقِ ما يشاءُ؛ من صغيرِ ما يشاءُ خَلْقَه، وكبيرِه. {عَزِيزٌ} يقولُ: منيعٌ في مُلكِه، لا يقدرُ شيءٌ دونَه أن يسلُبَه من مُلكِه شيئًا، وليس كآلهتِكم أيُّها المشركونَ الذين تدعونَ من دونِه، الذين لا يقدرونَ على خلقِ ذبابٍ، ولا على الامتناعِ من الذبابِ إذا استلَبها

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ} “Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir” kavli hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Şüphesiz Allah, yaratmayı dilediği şeylerin küçüğünü de büyüğünü de yaratmaya kâdirdir. {عَزِيزٌ} “Azîz'dir (mutlak galiptir)” kavli hakkında ise [şöyle] der: Mülkünde mutlak galiptir; O'ndan başka hiçbir varlık, O'nun mülkünden bir şeyi çekip almaya güç yetiremez. Ey müşrikler! [O,] sizin O'ndan başka taptığınız; ne bir sinek yaratmaya ne de sinek kendilerinden bir şey çekip aldığında sineğe karşı koymaya güç yetiremeyen ilahlarınız gibi değildir;

شيئًا، صعفًا ومَهانةً.

zayıflıkları ve aşağılıkları sebebiyle sineğe engel olamayan ilahlarınız gibi değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hususundaki söz: {اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥)} “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah Semî'dir (her şeyi işitendir), Basîr'dir (her şeyi görendir).”

يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ يختارُ من الملائكةِ رسلًا؛ كجبريلَ وميكائيلَ اللذَينِ كانا يُرسِلُهما إلى أنبيائِه ومَن شاء مِن عبادهِ {وَمِنَ النَّاسِ}؛ كأنبيائه الذين أرسلَهم إلى عبادِه من بنى آدمَ. ومعنى الكلامِ: اللهُ يصطفِى من الملائكةِ رسلًا، ومن الناس أيضًا رسلًا.

Yüce zikri buyuruyor ki: Allah meleklerden peygamberlerine ve kullarından dilediğine gönderdiği Cebrâil ve Mîkâil gibi elçiler seçer; {وَمِنَ النَّاسِ} “insanlardan da” kullarından olan Âdemoğluna gönderdiği peygamberleri gibi [elçiler seçer]. Sözün manası şudur: Allah meleklerden elçiler seçer, insanlardan da elçiler seçer.

وقد قِيل: إنَّما أُنزلتْ هذه الآيةُ لمَّا قال المشركونَ: أأُنزل عليه الذكرُ مِن بينِنا؟ فقال اللهُ لهم: ذلك إلىَّ وبيدى دونَ خلقِى، أختارُ من شئتُ منهم للرسالةِ.

Şöyle de denilmiştir: Bu ayet ancak müşriklerin: "Zikir aramızdan ona mı indirildi ?" dedikleri zaman indirildi. Bunun üzerine Allah onlara şöyle buyurdu: Bu, yaratılmışlarıma değil, bana aittir ve benim elimdedir; onlardan dilediğimi peygamberlik için seçerim.

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ}. يقولُ: إِنَّ اللهَ سميعٌ لمَا يقولُ المشركون في محمدٍ، وما جاء به مِن عندِ اللهِ، بصيرٌ بمن يختارُه لرسالتِه من خلقِه.

O'nun: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir” kavli; buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, müşriklerin Muhammed hakkında ve onun Allah katından getirdiği şeyler hakkında söylediklerini hakkıyla işitendir; yarattıklarından peygamberliği için kimi seçeceğini hakkıyla görendir.

القولُ فى تأويلِه قولِه تعالى: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hususundaki söz: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)} “Onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”

يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ يعلمُ ما كان بينَ أيدِى ملائكتِه ورُسِله من قبلِ أن يخلُقَهم، {وَمَا خَلْفَهُمْ} يقولُ: ويعلمُ ما هو كائنٌ بعدَ فنائِهم، {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}. يقولُ: إلى اللهِ في الآخرةِ تصيرُ أمورُ الدنيا، وإليه تعودُ كما كان منه البَدءُ.

Yüce zikri buyuruyor ki: Allah meleklerini ve elçilerini yaratmadan önce onların önlerinde olanları bilir; {وَمَا خَلْفَهُمْ} “arkalarındakini de”; buyuruyor ki: Onların yok olmalarından sonra olacak şeyleri de bilir. {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür”; buyuruyor ki: Ahirette dünya işleri Allah'a varır ve ilk başlangıç O'ndan olduğu gibi yine O'na döner.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hususundaki söz: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)} “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz.”

يقولُ تعالى ذكرُه: يأيُّها الذين صدَّقوا اللهَ ورسولَه، {ارْكَعُوا} للهِ في صلاتِكم، {وَاسْجُدُوا} له فيها، {وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ}. يقولُ: وذِلُّوا لربِّكم، واخضَعوا له بالطاعةِ، {وَافْعَلُوا الْخَيْرَ} الذى أمَركم ربُّكم بفعلِه؛ {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}. يقولُ: لِتُفلحوا بذلك، فتُدْرِكوا به طَلباتكم عندَ ربِّكم.

Yüce zikri buyuruyor ki: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! Namazınızda Allah için {ارْكَعُوا} “rükû edin”, O'nun için namazda {وَاسْجُدُوا} “secde edin”, {وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ} “Rabbinize kulluk edin”; buyuruyor ki: Rabbinize boyun eğin ve itaatle O'na tevazu gösterin; {وَافْعَلُوا الْخَيْرَ} “ve hayır işleyin”; Rabbinizin size yapmanızı emrettiği hayrı yapın; {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ki kurtuluşa eresiniz”; buyuruyor ki: Bununla kurtuluşa eresiniz ve böylece Rabbiniz katındaki isteklerinize kavuşasınız.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hususundaki söz: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “Allah uğrunda O'nun hakkıyla cihad edin. O, sizi seçti ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi; babanız İbrahim'in dinidir [bu]. Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız diye, daha önce de bunda da size Müslümanlar adını O verdi.”

واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ}؛ فقال بعضُهم: معناه: وجاهِدُوا المشركين فى سبيلِ اللهِ حقَّ [جهادِ اللهِ] .

Tevil ehli O'nun: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ} “Allah uğrunda O'nun hakkıyla cihad edin” kavlinin tevili hususunda ihtilaf etti; bazısı dedi ki: Bunun manası: Allah yolunda müşriklerle [Allah'a layık olan cihadın] hakkıyla cihad edin, demektir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني سليمانُ بنُ بلالٍ، عن ثورِ بنِ زيدٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ عباسٍ في قولِه: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ}: كما جاهَدتُم أَوَّلَ مرَّةٍ. فقال عمرُ: مَن أُمِر بالجهادِ؟ قال: قبيلتانِ من قُريشٍ؛ مخزومٌ وعبدُ شمسٍ. فقال عمرُ: صدَقتَ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Süleymân b. Bilâl, Sevr b. Zeyd'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan O'nun: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ} “Allah uğrunda O'nun hakkıyla cihad edin” kavli hakkında: "İlk defa cihad ettiğiniz gibi" dediğini haber verdi. Bunun üzerine Ömer: "Cihad ile kim emrolundu?" dedi. O da: "Kureyş'ten iki kabile; Mahzûm ve Abdüşems" dedi. Ömer de: "Doğru söyledin" dedi.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا تخافوا في اللهِ لومةَ لائمٍ. قالوا: وذلك هو حقُّ الجهادِ.

Başkaları ise dedi ki: Bilakis bunun manası: Allah uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayın, demektir. Dediler ki: İşte cihadın hakkı budur.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki:

قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ}: لا تخافوا في الله لومةَ لائمٍ .

İbn Abbâs O'nun: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ} “Allah uğrunda O'nun hakkıyla cihad edin” kavli hakkında: "Allah uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayın " dedi.

وقال آخرون: معنى ذلك: اعمَلوا بالحقِّ حقَّ عملِه. وهذا قولٌ ذكَره عن الضحاكِ بعضُ مَن في روايتِه نظرٌ.

Başkaları da dedi ki: Bunun manası: Hak ile onun amelinin hakkıyla amel edin, demektir. Bu, rivayetinde şüphe bulunan bir kimsenin Dahhâk'tan zikrettiği bir görüştür.

والصوابُ من القولِ في ذلك قولُ مَن قال: عُنِى به الجهادُ في سبيلِ الله. لأنَّ المعروفَ من الجهادِ ذلك، وهو الأغلبُ على قولِ القائلِ: جاهدتُ في اللهِ. وحقُّ الجهادِ هو استفراغُ الطاقةِ فيه.

Bu husustaki sözlerin doğrusu, "Bununla Allah yolunda cihad kastedilmiştir" diyen kimsenin sözüdür. Çünkü cihaddan bilinen şey budur ve bir kimsenin "Allah uğrunda cihad ettim" sözünden çoğunlukla anlaşılan da budur. Cihadın hakkı ise o uğurda bütün gücü sarf etmektir.

وقولُه: {هُوَ اجْتَبَاكُمْ}. يقولُ: هو اختارَكم لدينِه، واصطَفاكم لحربِ أعدائِه، والجهادِ في سبيلِه

O'nun: {هُوَ اجْتَبَاكُمْ} “O sizi seçti” kavli; buyuruyor ki: O sizi dini için seçti, düşmanlarıyla savaşmak ve kendi yolunda cihad etmek için sizi seçip üstün kıldı;

وقال ابنُ زيدٍ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {هُوَ اجْتَبَاكُمْ}. قال: هو هداكم.

İbn Zeyd ise bu hususta Yûnus'un bana anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {هُوَ اجْتَبَاكُمْ} “O sizi seçti” kavli hakkında: "O sizi doğru yola iletti" dedi.

وقولُه: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما جعَل عليكم ربُّكم في الدينِ الذى تعبَّدَكم به من ضيقٍ لا مخرجَ لكم ممَّا ابتُليتُم به فيه، بل وسَّع عليكم، فجعَل التوبةَ مِن بعضٍ مخرجًا، والكفارةَ من بعضٍ، والقِصاصَ من بعضٍ، فلا ذنبَ يُذنِبُ المؤمنُ إلَّا وله منه فى دينِ الإِسلامِ مَخرجٌ.

O'nun: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavli; Yüce zikri buyuruyor ki: Rabbiniz, sizi kullukla mükellef kıldığı dinde, içinde sınandığınız şeylerden kendisiyle çıkamayacağınız hiçbir darlık kılmadı; bilakis size genişlik sağladı; bazısı için tövbeyi bir çıkış yolu kıldı, bazısı için kefareti, bazısı için de kısası [çıkış yolu kıldı]. Dolayısıyla müminin işleyeceği hiçbir günah yoktur ki İslâm dininde onun için bir çıkış yolu bulunmasın.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ بن عبد الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنى

Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana haber verdi

[يونسُ بنُ يزيدَ] ، عن ابن شهابٍ، قال: سأل عبدُ الملكِ بنُ مَرْوانَ علىَّ بنَ عبدِ اللهِ بنِ عباسٍ عن هذه الآيةِ: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. فقال علىُّ بنُ عبدِ اللهِ: الحرجُ الضيقُ، فجعَل اللهُ الكفاراتِ مخرَجًا من ذلك، سمِعتُ ابنُ عباسٍ يقولُ ذلك .

[Yûnus b. Yezîd] , İbn Şihâb'dan [naklen]: Abdülmelik b. Mervân, Ali b. Abdillâh b. Abbâs'a şu ayet hakkında sordu: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi”. Ali b. Abdillâh dedi ki: Harec, darlıktır. Allah da kefaretleri bundan bir çıkış yolu kıldı; İbn Abbâs'ın böyle söylediğini işittim .

قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى سفيانُ بنُ عيينةَ، عن عبيدِ اللهِ بنِ أبى يزيدَ ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يُسأل عن: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. قال: ما هاهنا من هُذيلٍ أحدٌ؟ فقال رجلٌ: نعم. قال: ما تعدُّون الحرَجةَ فيكم؟ قال: الشيءُ الضيِّقُ. قال ابنُ عباسٍ: فهو كذلك .

Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Süfyân b. Uyeyne, Ubeydullâh b. Ebî Yezîd'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'a: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” ayeti sorulurken işittim. Dedi ki: "Burada Hüzeyl kabilesinden kimse var mı?" Bir adam: "Evet" dedi. [İbn Abbâs]: "Aranızda harece (الْحَرَجَة) kelimesini ne sayarsınız?" dedi. [Adam]: "Dar olan şey" dedi. İbn Abbâs: "İşte o böyledir " dedi.

حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، عن ابنِ عيينةَ، عن عبيدِ الله ابنِ أبي يزيدَ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ، وذكَر نحوَه، إِلَّا أَنَّه قال: فقال ابنُ عباسٍ: أهاهُنا أحدٌ من هُذيلٍ؟ فقال رجلٌ: أنا. فقال أيضًا: ما تعُدُّون الحرَجَ؟ وسائرُ الحديثِ مثلُه.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, İbn Uyeyne'den, Ubeydullâh b. Ebî Yezîd'den, dedi ki: İbn Abbâs'tan işittim... ve bunun benzerini zikretti; ancak o şöyle dedi: İbn Abbâs: "Burada Hüzeyl kabilesinden kimse var mı?" dedi. Bir adam: "Ben" dedi. Yine: "Harec kelimesini ne sayarsınız?" dedi. Hadisin kalanı bunun benzeridir.

حدَّثني عمرانُ بنُ بكارٍ الكَلاعِىُّ، قال: ثنا يحيى بنُ صالحٍ، قال: ثنا يحيى بنُ حمزةَ، عن الحكمِ بنِ عبدِ اللهِ، قال: سمِعتُ القاسمَ بنَ محمدٍ يحدِّثُ عن عائشةَ، قالتْ: سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ عن هذه الآيةِ: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. قال: "هو الضيقُ" .

Bana İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hamza, el-Hakem b. Abdillâh'tan anlattı, dedi ki: el-Kâsım b. Muhammed'i Âişe'den anlatırken işittim; [Âişe] dedi ki: Resûlullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” sordum. O: «O, darlıktır» buyurdu.

حدَّثنا حميدُ بنُ مسعدةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا أبو خَلْدَةَ، قال: قال لى أبو العالية: أتدرِى ما الحرجُ؟ قلتُ: لا أدرى. قال: الضيقُ. وقرَأ هذه الآيةَ: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}.

Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Halde anlattı, dedi ki: Ebü'l-Âliye bana dedi ki: "Harecin ne olduğunu bilir misin?" Ben: "Bilmiyorum" dedim. "Darlıktır" dedi ve şu ayeti okudu: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi”.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا حَمَّادُ بنُ مسعدةَ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. قال: من ضيقٍ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Mes'ade, Avf'tan, Hasen'in O'nun: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavli hakkındaki sözünü anlattı; [Hasen]: "Hiçbir darlıktan [yüklemedi]" dedi.

حدَّثنا عمرُو بنُ بَيْذَقَ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، عن أبي خَلدَةَ، قال: قال لي أبو العالية: هل تدرِى ما الحريجُ؟ قلتُ: لا. قال: الضيقُ، إنَّ اللهَ لم يُضيِّقْ عليكم، لم يجعَلْ عليكم في الدينِ من حرجٍ.

Bize Amr b. Beyzak anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Ebû Halde'den anlattı, dedi ki: Ebü'l-Âliye bana dedi ki: "Hariyc'in ne olduğunu bilir misin?" Ben: "Hayır" dedim. Şöyle dedi: "Darlıktır; şüphesiz Allah size daraltmadı, din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن ابنِ عونٍ، عن القاسمِ أنَّه تلا هذه الآيةَ: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. قال: تدرُونَ ما الحرجُ؟ قال: الضيقُ.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan, el-Kâsım'ın şu ayeti okuduğunu anlattı: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi”. Şöyle dedi: "Harecin ne olduğunu bilir misiniz?" Dedi ki: "Darlıktır."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن يونسَ بن أبى إسحاقَ، عن أبيه، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إذا [تعانيتم في] شيءٍ مِن القرآنِ فانظروا في الشعرِ، فإنَّ الشعرَ عربيٌّ. ثم دعا ابنُ عباسٍ أعرابيًّا، فقال: ما الحرجُ؟ قال: الضيقُ. قال: صدقتَ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Yûnus b. Ebî İshâk'tan, babasından, Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: "Kur'an'dan bir şey hakkında [güçlükle karşılaştığınızda] şiire bakın; çünkü şiir Arapçadır." Sonra İbn Abbâs bir bedeviyi çağırdı ve: "Harec nedir?" dedi. [Bedevi]: "Darlıktır" dedi. [İbn Abbâs]: "Doğru söyledin" dedi.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. قال: من ضيقٍ.

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, Katâde'nin: {فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “din hususunda hiçbir zorluk” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: "Hiçbir darlık [yüklemedi]."

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثله .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bunun benzerini haber verdi .

وقال آخرون: معنى ذلك: مَا جَعَلَ عليكم في الدِّينِ من ضيقٍ في أوقاتِ فروضِكم إذا التَبَستْ عليكم، ولكنَّه وسَّع ذلك عليكم حتى تتيقَّنوا مَحِلَّها.

Başkaları ise dedi ki: Bunun manası: Farzlarınızın vakitleri size belirsizleştiğinde dinde sizin üzerinize hiçbir darlık kılmadı; aksine onların vaktinden emin olasınız diye bunu size genişletti, demektir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرةَ، عن عثمانَ بنِ يَسَارٍ ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. قال: هذا في هلالِ شهرِ رمضانَ إذا شكَّ فيه الناسُ، وفى الحجِّ إذا شكُّوا في الهلالِ، وفي الفطرِ و الأضحَى؛ إذا التبَس عليهم، وأشباهِه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, Osmân b. Yesâr'dan , İbn Abbâs'ın O'nun: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu, insanlar hilalden şüpheye düştüklerinde ramazan ayı hilali hakkında, hilalden şüphelendiklerinde hac hakkında, kendilerine belirsizleştiğinde Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı hakkında ve benzeri konulardadır ."

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ما جعَل في الإسلامِ من ضيقٍ، بل وسَّعه.

Başkaları da dedi ki: Bilakis bunun manası: İslâm'da hiçbir darlık kılmadı , bilakis onu geniş kıldı, demektir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. يقولُ: ما جعَل عليكم في الإسلامِ من ضيقٍ، هو واسعٌ، وهو مثلُ قوله فى "الأنعامِ": {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} [الأنعام: ١٢٥]. يقولُ: مَن أراد أَنْ يُضِلَّه يُضَيِّق عليه صدرَه، حتى يَجْعَلَ عليه الإسلامَ ضيِّقًا، والإسلامُ واسعٌ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] O'nun: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "İslâm'da üzerinize hiçbir darlık kılmadı; o, geniştir. Bu, O'nun el-En‘âm [Suresi]'ndeki: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} [el-En‘âm: 125] “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar; kimi de saptırmak isterse onun göğsünü daraltır, sıkıştırır” kavli gibidir." Şöyle demektedir: "Kimi saptırmak isterse, İslâm [aslında] geniş olduğu halde, İslâm'ı ona dar kılıncaya kadar göğsünü ona daraltır."

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. يقولُ: مِن ضيقٍ. يقولُ: جعَل الدينَ واسعًا ولم يَجْعَلْه ضيقًا.

Bana el-Hüseyin'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavli hakkında şöyle derken işittim: "Hiçbir darlıktan [kılmadı]" diyor. Dini geniş kıldı ve onu dar kılmadı, demek istiyor.

وقولُه: {مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ}. نصبُ {مِلَّةَ} بمعنى: وما جعَل عليكم له في الدينِ من حرجٍ، بل وسَّعه، كملَّةِ أبيكم. فلمَّا لم يَجْعَلْ فيها الكافَ اتصَلتْ بالفعلِ الذي قبلَها فنُصِبتْ. وقد يَحتملُ نصبُها أنْ تكونَ على وجِه الأمرِ بها؛ لأنَّ الكلامَ قبلَه أمرٌ، فكأنَّه قِيل: اركَعوا، واسجُدوا، والزَموا ملةَ أبيكم إبراهيمَ.

O'nun: {مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ} “babanız İbrahim'in dini” kavlinde {مِلَّةَ} kelimesinin nasb olması; "O'nun için dinde üzerinize hiçbir darlık kılmadı, bilakis babanızın dini gibi onu geniş kıldı" manasındadır. Başına kâf harfi [teşbih edatı] konulmayınca kendisinden önceki fiile bitişti ve mensup oldu. Onun mensup olması, ona uyulmasını emretme tarzında olması ihtimalini de taşır; çünkü bundan önceki söz bir emirdir; dolayısıyla sanki: "Rükû edin, secde edin ve babanız İbrahim'in dinine sımsıkı bağlanın" denilmiş gibidir.

وقولُه: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ سمَّاكم يا معشرَ من آمَن بمحمدٍ ﷺ، المسلمين مِن قبلُ.

O'nun: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا} “O, daha önce de bunda da sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli; Yüce zikri buyuruyor ki: Ey Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden topluluk! Daha önce sizi Müslümanlar olarak isimlendiren Allah'tır .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قوله: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ}. يقولُ: اللهُ سمَّاكم.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: "Sizi Allah isimlendirdi."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبَرنى عطاءُ بنُ أبي رباحٍ أنه سمع ابنُ عباسٍ يقولُ: اللهُ سمَّاكم المسلمين مِن قبلُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Atâ b. Ebî Rebâh haber verdi; o İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işitmiş: "Daha önce sizi Müslümanlar olarak Allah isimlendirdi."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، وحدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، جميعًا عن معمرٍ، عن قتادةَ: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ}. قال: اللهُ سمَّاكم المسلمين مِن قبلُ .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr anlattı; ve bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, hepsi birden Ma'mer'den, Katâde'nin: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında: "Daha önce sizi Müslümanlar olarak Allah isimlendirdi " dediğini [anlattılar].

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ}. قال: اللهُ سمَّاكم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in O'nun: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında: "Sizi Allah isimlendirdi " dediğini [anlattılar].

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ فى قولِه: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: اللهُ سمَّاكم المسلمين .

Bana el-Hüseyin'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ} “O, daha önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında şöyle derken işittim: Sizi Müslümanlar olarak Allah isimlendirdi , demek istiyor.

وقال آخرون: بل معناه: إبراهيمُ سمَّاكم المسلمين. وقالوا: هو كنايةٌ من ذكرِ إبراهيمَ ﷺ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: "Sizi Müslümanlar olarak İbrâhim isimlendirdi" şeklindedir. Ve şöyle demişlerdir: [Âyetteki] "O" zamiri, İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrinden kinayedir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ}. قال: ألَا ترى قولَ إبراهيمَ: {وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} [البقرة: ١٢٨]. قال: هذا قولُ إبراهيمَ: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ}. ولم يذكُرِ اللهُ بالإسلامِ والإيمانِ غيرَ هذه الأمةِ، ذُكِرَتْ بالإيمانِ والإسلامِ جميعًا، ولم نسمَعْ بأمةٍ ذُكرت إلَّا بالإيمانِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında dedi ki: İbrahim'in: {وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} [البقرة: ١٢٨] “bizi sana teslim olmuş kimseler kıl” sözünü görmüyor musun? Dedi ki: Bu, İbrahim'in şu sözüdür: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi”. Allah bu ümmetten başkasını İslâm ve iman ile [birlikte] anmamıştır; o hem iman hem de İslâm ile anılmıştır. Başka hiçbir ümmetin sadece imandan başkasıyla anıldığını işitmedik .

ولا وجهَ لمَا قال ابنُ زيدٍ من ذلك؛ لأنَّه معلومٌ أنَّ إبراهيمَ لم يُسَمِّ أمةَ محمدٍ مسلمينَ فى القرآنِ؛ لأنَّ القرآنَ أُنزِل مِن بعده بدهرٍ طويلٍ. وقد قال اللهُ تعالى ذكرُه: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا}. ولكنَّ الذى سمَّانا مسلمينَ من قبلِ نزولِ القرآنِ وفى القرآنِ، اللهُ الذي لم يزَلْ ولا يزالُ.

İbn Zeyd'in bundan söylediği sözün bir geçerliliği yoktur; çünkü malumdur ki İbrahim, Kur'an'da Muhammed ümmetini Müslümanlar olarak isimlendirmiş değildir; zira Kur'an ondan çok uzun bir zaman sonra indirilmiştir. Yüce zikri olan Allah ise: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا} “O, daha önce de bunda da sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” buyurmuştur. Ancak Kur'an'ın inişinden önce de Kur'an'da da bizi Müslümanlar olarak isimlendiren, ezelî ve ebedî olan Allah'tır.

وأمَّا قوله: {مِنْ قَبْلُ}. فإن معناهُ: من قبلِ هذا القرآنِ، في الكتبِ التي نزلت قبلَه، {وَفِي هَذَا}. يقولُ: وفى هذا الكتابِ.

O'nun: {مِنْ قَبْلُ} “daha önce de” kavline gelince; bunun manası: Bu Kur'an'dan önce , ondan önce indirilen kitaplarda, {وَفِي هَذَا} “bunda da” [kavli ise]; buyuruyor ki: Ve bu Kitap'ta [isimlendirdi], demektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle dediğini rivayet ettiler]:

قولَه: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا}: القرآنِ .

O'nun: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا} “O, daha önce de bunda da sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında: "Kur'an'da " dediğini [anlattılar].

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ، قال مجاهدٌ: {مِنْ قَبْلُ}. قال: فى الكتبِ كلِّها والذِّكرِ، {وَفِي هَذَا}. يعني: القرآن.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: {مِنْ قَبْلُ} “daha önce” kavli hakkında: "Bütün kitaplarda ve Zikir'de", {وَفِي هَذَا} “ve bunda” [kavli hakkında ise]: "Yani Kur'an'da" dedi.

وقولُه: {لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: اجتباكم اللهُ وسمَّاكم أيُّها المؤمنون باللهِ وآياتهِ من أمةِ محمدٍ ﷺ مسلمينَ؛ ليكونَ محمدٌ رسولُ اللهِ شهيدًا عليكم يومَ القيامةِ بأنَّه قد بلَّغكم ما أُرسِل بِه إليكم، وتكونوا أنتم شهداءَ حينئذٍ على الرسلِ أجمعين أنَّهم قد بلَّغوا أُمَمهم ما أُرسِلُوا به إليهم.

O'nun: {لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “tâ ki Peygamber sizin üzerinize şahit olsun, siz de insanlar üzerine şahitler olasınız” kavli; Yüce zikri buyuruyor ki: Ey Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden Allah'a ve ayetlerine inananlar! Allah sizi seçti ve sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi; tâ ki Allah'ın elçisi Muhammed, kendisiyle size gönderilen şeyi size tebliğ ettiğine dair kıyamet gününde sizin üzerinize şahit olsun, siz de o vakit bütün elçilerin kendileriyle gönderildikleri şeyleri ümmetlerine tebliğ ettiklerine dair onların üzerine şahitler olasınız.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ}. قال: اللهُ سمَّاكم المسلمينَ من قبلُ. {وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ} أَنَّه بلَّغكم. {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} أنَّ رُسلَهم قد بلَّغتهم .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: İbn Sevr, Ma'mer'den, Katâde'nin: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ} “O, daha önce sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: "Daha önce sizi Müslümanlar olarak Allah isimlendirdi. {وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ} “ve bunda da, tâ ki Peygamber sizin üzerinize şahit olsun”; yani size tebliğ ettiğine [şahit olsun]. {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “ve siz de insanlar üzerine şahitler olasınız”; yani elçilerinin onlara tebliğ ettiğine [şahit olasınız]."

وبه عن قتادةَ، قال: أُعطيت هذه الأمةُ ما لم يُعطَه إلَّا نبيٌّ، كان يقالُ للنبيِّ:

Aynı isnadla Katâde'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle dedi: Bu ümmete, bir peygamberden başkasına verilmemiş olan şeyler verildi. Peygambere şöyle denilirdi:

اذهبْ فليس عليك حرجٌ. وقال اللهُ: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. وكان يقالُ للنبيِّ: أنت شهيدٌ على قومِك. وقال اللهُ: {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}. وكان يقالُ للنبيِّ: سلْ تُعطَه، وقال اللهُ: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠].

"Git, senin üzerine hiçbir güçlük yoktur." Allah da: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyurdu. Peygambere: "Sen kavmin üzerine şahitsin" denilirdi; Allah da: {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “ve siz de insanlar üzerine şahitler olasınız” buyurdu. Peygambere: "İste, sana verilsin" denilirdi; Allah da: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurdu.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: أُعطِيتْ هذه الأمةُ ثلاثًا لم يعطَها إلَّا نبىٌّ؛ كان يقالُ للنبيِّ: اذهبْ فليس عليك حرجٌ. فقال اللهُ: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}. قال: وكان يقالُ للنبىِّ: أنت شهيدٌ على قومِك. وقال الله: {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}. وكان يقالُ للنبىِّ: سلْ تُعْطَه. وقال اللهُ: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle dedi: Bu ümmete, bir peygamberden başkasına verilmemiş olan üç şey verildi: Peygambere: "Git, senin üzerine hiçbir güçlük yoktur" denilirdi; Allah da: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyurdu. Dedi ki: Peygambere: "Sen kavmin üzerine şahitsin" denilirdi; Allah da: {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “ve siz de insanlar üzerine şahitler olasınız” buyurdu. Peygambere: "İste, sana verilsin" denilirdi; Allah da: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurdu .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)} “Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a sımsıkı bağlanın. O sizin mevlanızdır. Ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır!”.

يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ}. يقولُ: فأدُّوا الصلاةَ المفروضةَ للهِ عليكم بحدودِها، وآتُوا الزكاةَ الواجبةَ عليكم في أموالِكم، {وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ}. يقولُ: وثِقُوا باللهِ، وتَوَكَّلوا عليه فى أمورِكم {فَنِعْمَ الْمَوْلَى}: فنِعمَ الولىُّ اللهُ لمَن فعَل ذلك منكم، فأقام الصلاةَ، وأتى الزكاةَ، وجاهَد في سبيلِه حقَّ جهادِه، واعتصَم به، {وَنِعْمَ النَّصِيرُ}. يقولُ: ونِعَم الناصرُ هو له على مَن بَغاه سوءًا.

Zikri yüce olan [Allah], {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah’ın üzerinize farz kıldığı namazı sınırlarına riayet ederek eda edin ve mallarınızda üzerinize vacip olan zekâtı verin. {وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ} “Ve Allah’a sımsıkı bağlanın” [ifadesiyle] de şöyle buyurmaktadır: Allah’a güvenin ve işlerinizde O’na tevekkül edin. {فَنِعْمَ الْمَوْلَى} “O ne güzel mevladır”: Sizden bunu yapan, yani namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, O’nun yolunda hakkıyla cihad eden ve O’na sımsıkı bağlanan kimse için Allah ne güzel bir dost ve koruyucudur! {وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “Ve ne güzel yardımcıdır”. Şöyle buyurmaktadır: O, kendisine kötülük yapmak isteyene karşı o kul için ne güzel bir yardımcıdır!