القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)} “[Allah] onları hoşnut kalacakları bir yere mutlaka girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir).”
يقولُ تعالى ذكرُه: ليُدخِلَنَّ اللهُ المقتولَ فى سبيلِه من المهاجرين والميتَ منهم {مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ}. وذلك المُدخَلُ هو الجنةُ، {وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ} بمن يهاجرُ في سبيلِه ممن يخرُجُ من دارِه طلبَ الغنيمةِ، أو عَرَضٍ من عرضِ الدنيا، {حَلِيمٌ} عن عُصاةِ خلقِه، بتركِه معاجلتَهم بالعقوبةِ والعذابِ.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Allah, muhacirlerden Kendi yolunda öldürülenleri de ölenleri de {مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ} “hoşnut kalacakları bir yere” mutlaka girdirecektir. Bu yer cennettir. {وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah, hakkıyla bilendir”; Kendi yolunda hicret eden ile evinden ganimet veya dünya metaından bir meta elde etmek amacıyla çıkan kimseyi [hakkıyla bilir]. {حَلِيمٌ} “halîmdir”; yaratıklarından isyankâr olanları cezalandırmakta ve azap etmekte acele etmemekle [onlara hilm ile muamele eder].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)} “İşte böyle; kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine haksızlık ve taşkınlık edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ}: لهذا، لهؤلاء الذين هاجَروا في سبيلِ اللهِ ثم قُتلوا أو ماتوا، ولهم مع ذلك، أيضًا، أن الله يعِدُهم النصرَ على المشركين الذين بغَوا عليهم فأخرَجوهم من ديارِهم.
Yüce Allah'ın zikri: {ذَلِكَ} “İşte böyle” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölen bu kimseler içindir ve bununla birlikte, Allah onlara kendilerine saldırıp yurtlarından çıkaran müşriklere karşı zafer vadetmektedir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ في قولِه: {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ}. قال: هم المشركون بغَوا على النبيِّ ﷺ ، فوعَده اللهُ أن ينصُرَه، وقال في القِصاصِ أيضًا .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ} “İşte böyle; kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de...” kavli hakkında aktardı; dedi ki: Onlar Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) saldıran müşriklerdir ; Allah ona yardım edeceğini vadetti; ayrıca kısas hakkında da söyledi.
وكان بعضُهم يزعُمُ أن هذه الآيةَ نزَلت في قومٍ من المشركين لقُوا قومًا من المسلمين لليلتين بقيتا من المحرمِ، وكان المسلمون يكرَهون القتالَ يومئذٍ في الأشهرِ الحرمِ، فسأل المسلمون المشركين أن يكفُّوا عن قتالِهم من أجلِ حرمةِ الشهرِ، فأبَى المشركون ذلك، وقاتَلوهم فبغَوا عليهم، وثبَت المسلمون لهم، فنُصروا عليهم،
Onlardan bazıları, bu ayetin Muharrem ayından geriye iki gece kaldığı sırada bir grup Müslümanla karşılaşan bir grup müşrik hakkında indiğini ileri sürmekteydi. Müslümanlar o günlerde haram aylarda savaşmayı hoş görmüyorlardı. Bu yüzden Müslümanlar, ayın hürmetinden ötürü müşriklerden kendileriyle savaşmayı bırakmalarını istediler; ancak müşrikler bunu kabul etmeyip onlarla savaştılar ve onlara haksızca saldırdılar. Müslümanlar ise onlara karşı sebat gösterdiler ve onlara karşı üstün kılınıp yardım edildiler,
فأنزل الله هذه الآيةَ: {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ}. بأن بُدئ بالقتال، وهو له كارهٌ، {لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ}.
Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ} “İşte böyle; kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine haksızlık ve taşkınlık edilirse” -kendisi hoşlanmadığı halde savaşa ilk onunla başlanması suretiyle-, {لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ} “Allah ona mutlaka yardım edecektir”.
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللهَ لذو عفوٍ وصفحٍ لمن انتصر ممَّن ظلَمه -من بعدِ ما ظلَمه الظالمُ- بحقٍّ، {غَفُورٌ} لِما فعل ببادئِه بالظلمِ، مثلَ الذي فُعل به، غيرُ معاقبِه عليه.
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” kavli; Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, zalimin zulmetmesinden sonra kendisine zulmedenden hak üzere intikamını alan kimseye karşı çok affedici ve bağışlayıcıdır. Kendisine zulümle başlayana, kendisine yapılanın mislini yaptığı için {غَفُورٌ} “bağışlayıcıdır”, bundan dolayı onu cezalandırmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١)} “İşte böyle; çünkü Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ}: هذا النصرُ الذي أنصرُه من بُغى عليه على الباغي؛ بأنى القادرُ على ما أشاءُ، فمن قُدرتِه أن {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ}. يقولُ: يُدخِلُ ما ينقُصُ من ساعاتِ الليلِ في ساعاتِ النهارِ، فما نقَص من هذا زاد فى هذا، {وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ}: ويُدخِلُ ما انتقص من ساعاتِ النهارِ فى ساعاتِ الليلِ، فما نقَص من طولِ هذا، زاد في طولِ هذا، وبالقُدرةِ التي تفعل ذلك ينصُرُ محمدًا ﷺ وأصحابَه على الذين بغَوا عليهم فأخرَجوهم من ديارِهم وأموالِهم، {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ}. يقولُ: وفعَل ذلك أيضًا بأنه ذو سمعٍ لما يقولون من قولٍ، لا يخفَى عليه منه شيءٌ، بصيرٌ بما يعملون، لا يغيبُ عنه منه شيءٌ، كلُّ ذلك منه بمرأًى ومسمعٍ، وهو الحافظُ لكلِّ ذلك، حتى يجازِىَ جميعَهم على ما قالوا وعمِلوا من قولٍ وعملٍ جزاءَه.
Yüce Allah'ın zikri: {ذَلِكَ} “İşte böyle” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Haksızlığa uğrayana haddi aşana karşı yaptığım bu yardım; dilediğim her şeye kadir olmam sebebiyledir. O'nun kudretindendir ki: {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} “geceyi gündüze katar”; buyuruyor ki: Gece saatlerinden eksileni gündüz saatlerine dahil eder; bundan ne eksilirse buna eklenir. {وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} “gündüzü de geceye katar”: Gündüz saatlerinden eksileni gece saatlerine dahil eder; bunun uzunluğundan ne eksilirse şunun uzunluğuna eklenir. İşte bunu yapan kudretle, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına, kendilerine haksızlık edip onları yurtlarından ve mallarından çıkaranlara karşı yardım eder. {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”; buyuruyor ki: Bunu aynı zamanda onların söyledikleri sözleri işiten olması -ki O'na hiçbir şey gizli kalmaz- ve yaptıklarını gören olması -ki O'ndan hiçbir şey kaybolmaz- sebebiyle yapmıştır. Bütün bunlar O'nun görüşü ve işitmesi dairesindedir; O bunların hepsini korur, ta ki hepsine söyledikleri söz ve yaptıkları amellerin karşılığını tam olarak versin.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)} “İşte böyle; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları ise bâtılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür.”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ}: هذا الفعلُ الذي فعلتُ، من إيلاجي الليلَ فى النهارِ، وإيلاجى النهارِ فى الليلِ؛ بأنى أنا الحقُّ الذى لا مِثلَ لى، ولا شريكَ ولا ندَّ، وأن الذى يدعوه هؤلاء المشركون إلهًا من دونه، هو الباطلُ الذى لا يقدرُ على صنعةِ شيءٍ، بل هو المصنوعُ. يقولُ لهم تعالى ذكرُه: أفتَترُكون أيها الجُهَّالُ عبادةَ مَن منه النفعُ وبيدِه الضرُّ، وهو القادرُ على كلِّ شيءٍ ، وكلُّ شيءٍ دونَه، وتعبُدون الباطلَ الذى لا تنفعُكم عبادتُه!
Yüce Allah'ın zikri: {ذَلِكَ} “İşte böyle” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Geceyi gündüze ve gündüzü geceye katmak suretiyle yaptığım bu fiil; Benim benzeri, ortağı ve dengi olmayan Hak olmam ve bu müşriklerin O'ndan başka ilah diye yalvardıkları şeyin ise hiçbir şey yapmaya güç yetiremeyen, aksine kendisi yaratılmış olan bâtıl olması sebebiyledir. Yüce Allah'ın zikri onlara şöyle buyurur: Ey cahiller! Faydası Kendisinden olan, zarar elinde bulunan, her şeye kadir olan ve her şeyin Kendisinden aşağıda olduğu zatın ibadetini bırakıp da ibadeti size hiçbir fayda sağlamayan batıla mı tapıyorsunuz!
وقولُه: {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ}. يعنى بقولِه: {الْعَلِيُّ} أنَّه ذو العلوِّ على كلِّ شيءٍ، هو فوقَ كلِّ شيءٍ، وكلُّ شيءٍ دونَه، {الْكَبِيرُ}. يعنى: العظيمُ، الذى كلُّ شيءٍ دونَه، ولا شيء أعظمُ منه.
O'nun: {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür” kavli; {الْعَلِيُّ} “çok yüce” buyruğu ile O'nun her şeyin üzerinde bir yücelik sahibi olduğunu , her şeyin fevkinde bulunduğunu ve her şeyin O'ndan aşağıda olduğunu; {الْكَبِيرُ} “çok büyük” ile de her şeyin O'ndan aşağıda olduğu ve Kendisinden daha büyük hiçbir şeyin bulunmadığı el-Azîm (pek ulu) olduğunu kastetmektedir.
وكان ابنُ جريجٍ يقولُ في قولِه: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ}. ما حدَّثنا به القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ في قولِه: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ}. قال: الشيطانُ.
İbn Cüreyc, O'nun: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ} “O'ndan başka yalvardıkları ise batılın ta kendisidir” kavli hakkında bize el-Kâsım'ın anlattığı şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, O'nun: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ} “O'ndan başka yalvardıkları ise batılın ta kendisidir” kavli hakkında: 'Şeytandır' dedi.
واختلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ}؛ فقرأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والحجازِ: (تَدْعُونَ). بالتاءِ على وجهِ الخطابِ. وقرأته عامةُ قرأةِ العراقِ غيرَ عاصمٍ بالياءِ على وجهِ الخبرِ. والياءُ أعجبُ القراءتين إلىَّ؛ لأن
Kıraat âlimleri O'nun: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ} “Şüphesiz O'ndan başka yalvardıkları...” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Hicaz kurrâsının geneli bunu hitap sîgasında 'tâ' harfi ile (تَدْعُونَ) [ted'ûne] şeklinde okumuştur. Âsım dışındaki Irak kurrâsının geneli ise haber [gâib] sîgasında 'yâ' harfi ile [yed'ûne şeklinde] okumuştur. İki kıraatten 'yâ' ile olanı bana daha sevimlidir [tercihe şayandır]; çünkü
ابتداءَ الخبرِ على وجهِ الخطابِ.
haberin başlangıcı hitap sigasıyladır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣)} “Görmedin mi ki Allah gökten su indirdi de yeryüzü yemyeşil oluverir. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {أَلَمْ تَرَ} يا محمدُ، {أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً}. يعنى: مطرًا، {فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً} بما ينبُتُ فيها من النباتِ، {إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ} باستخراجِ النباتِ من الأرضِ بذلك الماءِ، وغيرِ ذلك من ابتداعِ ما شاء أن يبتدعَه، {خَبِيرٌ} بما يحدُثُ عن ذلك النبتِ من الحبِّ وبه.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi” ey Muhammed, {أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “Allah gökten su indirdi”; yani yağmur indirdi, {فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً} “de yeryüzü yemyeşil oluverir”; onda biten bitkiler sayesinde. {إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ} “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir”; o su vesilesiyle yeryüzünden bitkileri çıkarmakta ve yaratmayı dilediği diğer şeyleri var etmekte lütuf sahibidir, {خَبِيرٌ} “her şeyden haberdardır”; o bitkiden meydana gelen tanelerden ve onun hallerinden haberdardır.
وقال: {فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ}. فرفَعه و قد تقدَّمه قولُه: {أَلَمْ تَرَ}. وإنما قيل ذلك كذلك؛ لأن معنى الكلامِ الخبرُ. كأنه قيل: اعلمْ يا محمدُ أن اللهَ يُنزلُ من السماءِ ماءً فتصبحُ الأرضُ. ونظيرُ ذلك قولُ الشاعرِ :
{فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ} “yeryüzü oluverir” buyurdu; öncesinde {أَلَمْ تَرَ} “görmedin mi” kavli geçtiği halde onu merfû kıldı . Bunun böyle söylenmesinin sebebi, cümlenin anlamının haber bildirmesidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Ey Muhammed! Bil ki Allah gökten su indirir, yeryüzü de [yemyeşil] olur.' Şairin şu sözü de bunun benzeridir :
ألم تسألِ الربعَ القديمَ فينطقُ … وهل تُخبرَنْك اليومَ بيداءُ سمْلَقُ
Eski kalıntıya sormadın mı ki dile gelsin… / Bugün sana dümdüz bir çöl haber verir mi hiç?
لأن معناه: قد سألتُه فنطَق.
Çünkü bunun anlamı: 'Ona sordum, o da dile geldi' demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤)} “Göklerde ne var, yerde ne varsa O'nundur. Şüphesiz Allah, zengin olandır, övgüye layık olandır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: له مُلكُ ما فى السماواتِ وما في الأرضِ من شيءٍ، هم
Şânı yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göklerde ve yerde bulunan her şeyin mülkiyeti O'na aittir; onlar
عبيدُه ومماليكُه وخلقُه، لا شريكَ له في ذلك، ولا في شيءٍ منه، {وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ} عن كلِّ ما فى السماواتِ وما فى الأرضِ من خلقِه وهم المحتاجون إليه، {الْحَمِيدُ} عندَ عبادِه فى إفضالِه عليهم، وأياديه عندَهم.
O'nun kulları, köleleri ve yaratıklarıdır; O'nun bu hususta ve bundan hiçbir şeyde ortağı yoktur. {وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ} “Şüphesiz Allah, zengin olandır”; göklerde ve yerde bulunan bütün yaratıklarından müstağnidir (hiçbirine muhtaç değildir), onlar ise O'na muhtaçtırlar. {الْحَمِيدُ} “övgüye layık olandır”; kullarına olan lütfu ve onlara yaptığı iyilikler sebebiyle kulları nezdinde övülendir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٦٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٦٥)} “Görmedin mi ki Allah yeryüzündekileri ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi. İzni olmaksızın yeryüzüne düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ألم ترَ أن اللهَ سخَّر لكم أيها الناسُ ما في الأرضِ من الدوابِّ والبهائمِ، [جعَل ذلك] كلَّه لكم، تُصرِّفونه فيما أردتم من حوائجِكم، {وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ}. يقولُ: وسخَّر لكم السفنَ تجرى في البحرِ {بِأَمْرِهِ}. يعني: بقُدرته وتذليلِه إياها لكم كذلك.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Görmedin mi ki Allah, ey insanlar, yeryüzünde bulunan binekleri ve hayvanları sizin hizmetinize verdi, bunların hepsini [kıldı] sizin için kıldı; ihtiyaçlarınızdan dilediğiniz şeylerde onları tasarruf edersiniz. {وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ} “ve emriyle denizde akıp giden gemileri”; buyuruyor ki: Gemileri de sizin hizmetinize verdi, denizde {بِأَمْرِهِ} “emriyle”; yani kudretiyle ve onları sizin için aynı şekilde boyun eğdirmesiyle akıp giderler.
واختلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {وَالْفُلْكَ تَجْرِي}؛ فقرأتْه عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {وَالْفُلْكَ}. نصبًا، بمعنى: سخَّر لكم ما في الأرضِ، والفلكَ. عطفًا على {مَا}، وعلى تكريرِ "أن": وأن الفلكَ تجرى. ورُوى عن الأعرجِ أنه قرَأ ذلك رفعًا على الابتداءِ . والنصبُ هو القراءةُ عندَنا في ذلك؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه.
Kurrâ, O'nun: {وَالْفُلْكَ تَجْرِي} “ve akıp giden gemileri” kavlinin kıraatinde ihtilaf ettiler; belde kurrâsının geneli {وَالْفُلْكَ} kelimesini {مَا} lafzına atıfla veya 'enne' lafzının tekrarıyla 've gemilerin de akıp gittiğini [görmedin mi]' takdirinde: 'Yeryüzündekileri ve gemileri sizin hizmetinize verdi' manasında nasb ile okumuştur. el-A'rec'den ise bunu mübteda (özne) olarak ref ile okuduğu rivayet edilmiştir . Bize göre bu hususta [tercih edilen] kıraat nasb iledir; çünkü kurrâdan hüccet olanların bu hususta icmâı vardır.
{وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ}. يقولُ: ويُمسِكُ السماءَ بقدرتِه؛ كي لا تقعَ على الأرضِ {إِلَّا بِإِذْنِهِ}.
{وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ} “Yeryüzüne düşmesin diye göğü O tutar”; buyuruyor ki: Yeryüzüne düşmesin diye kudretiyle göğü tutar, {إِلَّا بِإِذْنِهِ} “ancak O'nun izniyle [düşebilir]”.
ومعنى قولِه: {أَنْ تَقَعَ}: ألا تقعَ.
O'nun: {أَنْ تَقَعَ} “düşmesin diye” kavlinin anlamı: Düşmemesi içindir.
{إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ}. يعنى: إنه بهم لذو رأفةٍ ورحمةٍ، فمن رأفتِه بهم ورحمتِه لهم أمسك السماءَ أن تقعَ على الأرضِ إلا بإذنِه، وسخَّر لكم ما وصَف في هذه الآيةِ تَفَضُّلًا منه عليكم بذلك.
{إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”; yani: O, onlara karşı pek şefkatli ve pek merhametlidir. Onlara olan şefkat ve merhametindendir ki izni olmaksızın yeryüzüne düşmesin diye göğü tutmuş ve bu ayette vasfettiği şeyleri bir lütuf olarak sizin hizmetinize vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ (٦٦) لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ (٦٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ (٦٦) لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ (٦٧)} “Sizi dirilten, sonra öldürecek ve sonra yine diriltecek olan O'dur. Gerçekten insan çok nankördür. Biz her ümmete yerine getirecekleri bir ibadet tarzı (mensek) koyduk. Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler. Sen Rabbine davet et. Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin.”
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذى أنعمَ عليكم هذه النعمَ، هو الذى جعَلكم أجسامًا أحياءً بحياةٍ أحدَثها فيكم، ولم تكونوا شيئًا، ثم هو يميتُكم من بعدِ حياتِكم، فيُفنيكم عندَ مجيء آجالِكم، ثم يُحييكم بعدَ مماتِكم عندَ بعثِكم لقيامِ الساعةِ، {إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ}. يقولُ: إن ابنَ آدمَ لجَحودً لنعمِ اللهِ التي أنعمَ بها عليه؛ من حُسنِ خلْقِه إياه، وتسخيرِه له ما سخَّر مما في الأرضِ والبرِّ والبحرِ، وتركِه إهلاكِه بإمساكِه السماءَ أن تقعَ على الأرضِ - بعبادتِه غيرَه من الآلهةِ والأندادِ، وتركِه إفرادَه بالعبادةِ وإخلاصِ التوحيدِ له.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Size bu nimetleri ihsan eden Allah, siz hiçbir şey değilken içinizde var ettiği hayat ile sizi yaşayan bedenler kılan, sonra hayatınızın ardından ecelleriniz geldiğinde sizi yok ederek öldüren, sonra da ölümünüzün ardından kıyametin kopuşunda sizi yeniden diriltendir. {إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ} “Gerçekten insan çok nankördür”; buyuruyor ki: Âdemoğlu, O'nun dışında birtakım ilahlara ve putlara taparak, O'nu ibadette birlemeyi ve O'na ihlasla tevhid üzere yönelmeyi terk etmek suretiyle, Allah'ın kendisini güzelce yaratması, karada ve denizde yeryüzünde olanları hizmetine vermesi ve göğü yeryüzüne düşmekten alıkoyarak kendisini helak etmemesi gibi kendisine bahşettiği nimetlerine karşı pek nankördür.
وقولُه: {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا}. يقولُ: لكلِّ جماعةٍ؛ قومِ [نبيٍّ خلا] من قبلِك، جعَلنا مألَفًا يألَفونه، ومكانًا يعتادونه لعبادتى فيه وقضاءِ فرائضى، وعملًا يَلزَمونه.
O'nun: {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Biz her ümmete bir ibadet tarzı (mensek) koyduk” kavli; buyuruyor ki: Her bir topluluğa, senden önce [gelip geçmiş bir peygamberin] kavmine, kendisinde bana ibadet etmeleri , farzlarımı eda etmeleri için alıştıkları bir yer, mutat edindikleri bir mekan ve devam edecekleri bir amel kıldık.
وأصلُ المنسكِ فى كلامِ العربِ الموضعُ المعتادُ الذي يعتادُه الرجلُ ويألفُه
Arap kelamında mensek (المَنْسَك) kelimesinin aslı; kişinin mutat edindiği ve alıştığı yerdir;
لخيرٍ أو شرٍّ. يقالُ: إن لفلانٍ منسكًا يعتادُه. يُرادُ: مكانًا يغشاه ويألفُه، لخيرٍ أو شرٍّ. وإنما سُمِّيت مناسكُ الحجِّ بذلك لترددِ الناسِ إلى الأماكنِ التي تُعملُ فيها أعمالُ الحجِّ والعُمرة.
gerek hayır için olsun gerek şer için. "Falancanın mutat edindiği bir menseki vardır" denilir. Bununla hayır veya şer için uğradığı ve alıştığı yer kastedilir. Hac menasikinin (مناسك الحج) bu şekilde isimlendirilmesi ise, insanların hac ve umre amellerinin yapıldığı mekanlara gidip gelmelerinden dolayıdır.
وفيه لغتان: "مَنسِك". بكسرِ السينِ وفتحِ الميمِ، وذلك من لغةِ أهلِ الحجازِ. و "مَنسَك". بفتحِ الميمِ والسينِ جميعًا، وذلك من لغةِ أسدٍ. وقد قُرئَ باللغتين جميعًا .
Bu kelimede iki lügat (lehçe) vardır: Sin harfinin kesresi ve mim harfinin fethasıyla "Ménsik" (مَنسِك); bu, Hicaz ehlinin lehçesidir. Mim ve sin harflerinin her ikisinin de fethasıyla "Ménsek" (مَنسَك); bu da Esed kabilesinin lehçesidir. Her iki lügatle de okunmuştur .
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ فى المعنىِّ بقولِه: {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا}. أىُّ المناسكِ عُنى به؟ فقال بعضُهم: عُنى به عيدُهم الذي يعتادونه.
Tevil ehli, {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Biz her ümmete bir ibadet tarzı koyduk” kavliyle kastedilen mana hakkında, "Bununla hangi menasik kastedilmiştir?" diye ihtilaf etmiştir. Bazıları: "Bununla onların mutat edindikleri bayramları kastedilmiştir" demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا}. قال: عيدًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Biz her ümmete bir ibadet tarzı koyduk” kavli hakkında: "Bir bayram " dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: عُنى به ذبحٌ يذبحونه، ودمٌ يُهَرِيقونه.
Başkaları ise: "Bununla kestikleri bir kurban ve akıttıkları bir kan kastedilmiştir" demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، قال: ثنا ابنُ جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ}. قال: إراقةُ الدمِ بمكةَ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Mücâhid'den O'nun: {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ} “Biz her ümmete yerine getirecekleri bir ibadet usulü / kurban ibadeti kıldık” kavli hakkında: "Mekke'de kan akıtmaktır" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هُمْ نَاسِكُوهُ}. قال: إهراقةُ دماءِ الهدي .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {هُمْ نَاسِكُوهُ} “yerine getirecekleri” kavli hakkında: "Hedy kurbanlarının kanlarını akıtmaktır " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مَنْسَكًا}. قال: ذبحًا وحجًّا .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {مَنْسَكًا} “ibadet tarzı” hakkında: "Kurban kesmek ve hac yapmaktır " dediğini rivayet etti.
والصوابُ من القولِ فى ذلك أن يُقالَ: عُنى بذلك إراقةُ الدمِ أيامَ النحرِ بمنًى. لأن المناسكَ التى كان المشركون جادَلوا فيها رسولَ الله ﷺ كانت إراقةَ الدمِ في هذه الأيامِ، على أنهم قد كانوا جادلوه في إراقةِ الدمِاء التي هي دماءُ ذبائحِ الأنعامِ بما قد أخبرَ اللهُ عنهم في سورةِ "الأنعامِ". غيرَ أن تلك لم تكنْ مناسكَ، فأما التي هي مناسكُ، فإنما هى هدايا أو ضحايا، ولذلك قلنا: عُنى بالمنسكِ في هذا الموضعِ الذبحُ الذى هو بالصفةِ التي وصَفنا.
Bu hususta sözün doğrusu şöyle denilmesidir: Bununla kurban günlerinde Mina'da kan akıtılması (kurban kesilmesi) kastedilmiştir. Çünkü müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile hakkında tartıştıkları menasik, bu günlerde kan akıtılmasıydı; gerçi onlar Allah'ın "el-En'âm" suresinde kendilerinden haber verdiği üzere, sağmal hayvanların kesim kanları olan kan akıtma konusunda da onunla tartışmışlardı. Ne var ki bunlar menasik değildi. Menasik olanlar ise sadece hedy veya udhiyye kurbanlarıdır. Bundan dolayı biz: "Bu yerde mensek ile vasfettiğimiz nitelikteki kurban kesimi kastedilmiştir" dedik.
وقولُه: {فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلا ينازِعَنَّك هؤلاء المشركون بالله يا محمدُ فى ذَبْحِك ومَنْسَكِك بقولهم: أتأكلون ما قتلتم، ولا تأكلون الميتةَ التي قتلها اللهُ؟ فإنك أولى بالحقِّ منهم؛ لأنك محقٌّ وهم مبطلون.
O'nun: {فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ} “Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler” kavli; Yüce zikri buyuruyor ki: Ey Muhammed! Allah'a ortak koşan şu müşrikler, "Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğü leşi yemiyor musunuz?" diyerek senin kurban kesmen ve ibadetin hususunda seninle asla çekişmesinler. Şüphesiz sen hakka onlardan daha layıksın; çünkü sen hak üzeresin, onlar ise batıl üzeredirler.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hususunda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da...
مجاهدٍ: {فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ}. قال: الذَّبحِ .
Mücâhid'den: {فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ} “Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler” hakkında: "Kurban kesme [işidir] " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ}: فلا تتحامَ لحمَك.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ} “Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler” hakkında: "[Kestiğin] etinden çekinme (sakınma) " dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وادعُ يا محمدُ منازعيك من المشركين باللهِ فى نسكِك وذبحِك، إلى اتباعِ أمرِ ربِّك في ذلك، بأن لا يأكلوا إلا ما ذبحوه بعدَ اتِّباعِك، وبعد التصديقِ بما جئتَهم به من عندِ اللهِ، ويجتنبوا الذبحَ للآلهةِ والأوثانِ، ويتبرَّءوا منها. إنك لعلى طريقٍ مستقيمٍ، غير زائلٍ عن محجةِ الحقِّ والصوابِ في نسكِك الذي جعَله لك ولأمَّتِك ربُّك. وهم الضُّلَّالُ قصدِ السبيلِ؛ لمخالفتِهم أمرَ اللهِ في ذبائحِهم، ومطاعمهم، وعبادتهم الأوثانَ .
O'nun: {وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ} “Ve Rabbine davet et” kavli; Yüce zikri buyuruyor ki: Ey Muhammed! İbadetin ve kurbanın konusunda Allah'a şirk koşanlardan seninle çekişenleri, sana uyduktan ve Allah katından getirdiğin şeyleri tasdik ettikten sonra ancak kestiklerini yemeleri, ilahlara ve putlara kurban kesmekten kaçınmaları ve onlardan berî olmaları hususunda Rabbinin bu konudaki emrine uymaya davet et. Şüphesiz sen, Rabbinin senin ve ümmetin için kıldığı ibadetinde hak ve doğru yoldan sapmaksızın dosdoğru bir yol üzerindesin. Onlar ise kurbanlarında, yiyeceklerinde Allah'ın emrine muhalefet etmeleri ve putlara tapmaları sebebiyle doğru yoldan sapanlardır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)} “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir. Allah, hakkında ihtilaf etmekte olduğunuz şeyler hususunda kıyamet günü aranızda hüküm verecektir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وإن جادَلك يا محمدُ هؤلاء المشركون بالله فى نسكِك، فقل: اللهُ أعلمُ بما تعملون ونعملُ.
Yüce zikri Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Allah'a şirk koşan bu kimseler ibadetin konusunda seninle tartışırlarsa de ki: Allah sizin yaptıklarınızı da bizim yaptıklarımızı da en iyi bilendir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ جَادَلُوكَ}. قال: قولُ أهلِ الشركِ: أما ما ذبَح اللهُ -
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَإِنْ جَادَلُوكَ} “Eğer seninle tartışırlarsa” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: [Bu,] şirk ehlinin: “Allah'ın kestiğine gelince -
للميتة -[فلا تأكُلون منه، وأما ما ذبحتم بأيديكم فهو حلالٌ] {فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} لنا أعمالُنا ولكم أعمالُكم .
leş için — [ondan yemiyorsunuz; kendi ellerinizle kestiğinize gelince o helaldir]" [sözleridir]. {فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} “De ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir'”, bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir .
وقولُه: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والله يقضى بينَكم يومَ القيامةِ فيما كنتم فيه من أمرِ دينِكم تختلِفون، فتعلمون حينئذٍ أيها المشركون المحقَّ من المبطلِ.
O'nun: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Allah, hakkında ihtilaf etmekte olduğunuz şeyler hususunda kıyamet günü aranızda hüküm verecektir” kavli; Yüce zikri buyuruyor ki: Din işinizde hakkında ihtilaf etmekte olduğunuz hususlarda kıyamet günü aranızda Allah hüküm verecektir; işte o zaman ey müşrikler, haklının kim, batılcının kim olduğunu öğreneceksiniz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)} “Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Gerçekten bu, Allah'a pek kolaydır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ألم تعلمْ يا محمدُ أنَّ الله يعلمُ كلَّ ما في السماواتِ السبعِ، والأَرَضِين السبعِ، لا يَخْفَى عليهِ مِن ذلك شيءٌ، وهو حاكمٌ بينَ خلقِه يومَ القيامةِ، على علمٍ منه بجميعِ ما عمِلُوه في الدُّنيا، فمُجازٍ المحسنَ منهم بإحسانِه، والمسيءَ بإساءتِه، {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنَّ علمَه بذلك فى كتابٍ، وهو أمُّ الكتابِ الذى كتَب فيه ربُّنا جلَّ ثناؤه قبلَ أنْ يخلُقَ خلقَه ما هو كائنٌ إلى يومِ القيامةِ، {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}.
Yüce zikri buyuruyor ki: Ey Muhammed! Bilmez misin ki Allah yedi gökte ve yedi yerde olan her şeyi bilir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. O, dünyada işledikleri her şeyi bilerek kıyamet günü kulları arasında hüküm verecek, böylece içlerinden iyilik yapana iyiliğinin karşılığını, kötülük yapana da kötülüğünün cezasını verecektir . {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ} “Şüphesiz bu bir kitaptadır”; Yüce zikri buyuruyor ki: O'nun bunu bilmesi bir kitaptadır; o da şanı yüce olan Rabbimizin mahlukatını yaratmadan önce kıyamet gününe kadar olacak şeyleri içine yazdığı Ümmü'l-Kitâb'dır (Ana Kitap). {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Gerçekten bu, Allah'a pek kolaydır”.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا مُبَشِّرُ بنُ إسماعيلَ
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Mübeşşir b. İsmâîl anlattı
الحَلَبىُّ، عن الأوزاعيِّ، عن عبدَةَ بنِ أبى لُبابةَ، قال: علِم اللهُ ما هو خالقٌ، وما الخلقُ عاملون، ثم كتَبه، ثم قال لنبيِّه: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}.
el-Halebî, el-Evzâî'den, o da Abde b. Ebî Lübâbe'den rivayet etti, o dedi ki: Allah ne yaratacağını ve kulların ne amel işleyeceklerini bildi, sonra onu yazdı, sonra Peygamberine şöyle buyurdu: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Gerçekten bu, Allah'a pek kolaydır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى مُبشِّرٌ ، عن أرطاةَ بنِ المنذرِ، قال: سمِعتُ ضَمْرَةَ بن حَبيبٍ يقولُ: إِنَّ اللهَ كان على عرشِه على الماءِ، وخلقَ السماواتِ والأرضَ بالحقِّ، وخلَق القلمَ، فكتَب به ما هو كائنٌ من خلقِه، ثم إنَّ ذلك الكتابَ سبَّح اللهَ ومجَّده ألفَ عامٍ، قبلَ أن يُبدِى شيئًا من الخلقِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Mübeşşir , Ertât b. el-Münzir'den anlattı, dedi ki: Damra b. Habîb'i şöyle derken işittim: Şüphesiz Allah, arşı su üzerinde iken gökleri ve yeri hak ile yarattı, kalemi yarattı ve onunla mahlukatından olacak şeyleri yazdı; sonra o kitap, [Allah] mahlukattan hiçbir şeyi ortaya çıkarmadan bin yıl önce Allah'ı tesbih etti ve O'nu yüceltti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى مُعتمِرُ بن سليمانَ، عن أبيه، عن سيَّارٍ، عن ابنِ عباسٍ أنَّه سأل كعبَ الأحبارِ عن أمِّ الكتابِ، فقال: علِم اللهُ ما هو خالقٌ وما خلقُه عاملون، فقال لعلمِه: كُنْ كِتابًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Mu'temir b. Süleyman, babasından, o Seyyâr'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o, Ka'bü'l-Ahbâr'a Ümmü'l-Kitâb'ı sordu; o da şöyle dedi: Allah ne yaratacağını ve mahlukatının ne işleyeceğini bildi ve ilmine: "Bir kitap ol!" buyurdu .
وكان ابنُ جُريجٍ يقولُ في قولِه: {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ}. ما حدَّثنا به القاسمُ، [قال: حدَّثنا الحسينُ] ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ: {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ}. قال: قولُه: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}.
İbn Cüreyc, O'nun: {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ} “Şüphesiz bu bir kitaptadır” kavli hakkında, bize el-Kâsım'ın anlattığı şu sözü söylüyordu: [Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı] , dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ} “Şüphesiz bu bir kitaptadır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: O'nun: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Allah, hakkında ihtilaf etmekte olduğunuz şeyler hususunda kıyamet günü aranızda hüküm verecektir” kavlidir.
وإنَّما اختَرنا القولَ الذى قُلنا في ذلك؛ لأنَّ قوله: {إِنَّ ذَلِكَ} إلى قولِه:
Bu hususta söylediğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur; çünkü O'nun: {إِنَّ ذَلِكَ} “Şüphesiz bu” kavli, O'nun şu kavline:
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} أقربُ منه إلى قولِه: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}. فكان إلحاقُ ذلك بما هو أقربُ إليه أولى منه بما بَعُدَ.
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir?” kavline, O'nun: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Allah, hakkında ihtilaf etmekte olduğunuz şeyler hususunda kıyamet günü aranızda hüküm verecektir” kavlinden daha yakındır. Dolayısıyla bunun kendisine daha yakın olana bağlanması, uzak olana bağlanmasından daha evladır.
وقولُه: {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}. اختُلف في ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: إنَّ الحكمَ بين المختلفِينَ فى الدنيا يومَ القيامةِ على اللهِ يسيرٌ.
O'nun: {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Gerçekten bu, Allah'a pek kolaydır” kavli; bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bazıları: "Bunun manası: Dünyada ihtilaf edenler arasında kıyamet günü hüküm vermek Allah'a pek kolaydır" demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ: {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} قال: حُكمُه يومَ القيامةِ. ثم قال: بَيَّنَ ذلك: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Gerçekten bu, Allah'a pek kolaydır” hakkında: "Kıyamet günündeki hükmüdür" dediğini rivayet etti. Sonra şöyle dedi: Bunu {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ} “Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir? Şüphesiz bu bir kitaptadır” [ayeti] açıklamaktadır.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إنَّ كتابَ القلمِ الذي أمرَه اللهُ أن يكتبَ في اللوحِ المحفوظِ ما هو كائنٌ، على اللهِ يسيرٌ. يعنى: هيِّنٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Allah'ın Levh-i Mahfûz'da olacak şeyleri yazmasını emrettiği kalemin yazması Allah'a pek kolaydır; yani basittir.
وهذا القولُ الثانى أولى بتأويلِ ذلك؛ وذلك أنَّ قولَه: {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}. إلى قولِه: {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ}. أقربُ، وهو له مجاورٌ، ومِن قوله: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} مُتباعدٌ، ومع دخولِ قولِه: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} بينَهما ، فإلحاقُه بما هو أقربُ، أولى ما وُجِد للكلامِ -وهو كذلك- مَخرَجٌ في التأويلِ صحيحٌ.
Bu ikinci görüş, bunun teviline daha uygundur. Zira O'nun: {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Gerçekten bu, Allah'a pek kolaydır” kavli, O'nun: {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ} “Şüphesiz bu bir kitaptadır” kavline daha yakındır ve onunla yan yanadır; O'nun: {اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Allah, kıyamet günü aranızda hüküm verecektir” kavlinden ise uzaktır. Üstelik {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir?” kavli bu ikisinin arasına girmiştir . Dolayısıyla -bu durumda olduğu gibi- söz için tevilde sahih bir mecra bulunduğu sürece, onun daha yakın olana bağlanması daha evladır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١)} “Onlar, Allah'ı bırakıp O'nun haklarında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de haklarında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere kulluk ederler. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ويعبُدُ هؤلاءِ المشركون باللهِ مِن دونِه ما لم يُنزِّلْ به جلَّ ثناؤُه لهم حُجَّةً من السماءِ فى كتابٍ من كُتبِه التي أنزَلها إلى رُسلِه، بأنَّها آلهةٌ تصلُحُ عِبادَتُها، فيعبُدُوها بأنَّ اللهَ أذِن لهم في عبادتِها. {وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ}. [يقولُ: ويعبُدونَ من دُونِ اللهِ ما ليس لهم به علمٌ] أنَّها آلهةٌ. {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ}. يقولُ: وما للكافرين باللهِ الذين يعبُدونَ هذه الأوثانَ [مِن دونِ اللهِ] من ناصرٍ ينصُرُهم يومَ القيامةِ، فينقِذَهم من عذابِ اللهِ، ويدفعَ عنهم عِقابَه إذا أراد عقابَهم.
Yüce zikri buyuruyor ki: Allah'a şirk koşan bu kimseler, O'nu bırakıp, şanı yüce olanın peygamberlerine indirdiği kitaplarından bir kitapta kendilerine ibadete elverişli ilahlar olduklarına ve Allah'ın kendilerine onlara tapma izni verdiğine dair gökten hiçbir delil indirmediği şeylere tapıyorlar. {وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ} “ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere”; [buyuruyor ki: Allah'ı bırakıp kendilerinin ilah olduklarına dair hiçbir bilgisi olmayan şeylere tapıyorlar] . {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} “Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur”; buyuruyor ki: [Allah'ı bırakıp] şu putlara tapan, Allah'ı inkâr edenler için kıyamet günü kendilerine yardım edecek, Allah onları cezalandırmak istediğinde kendilerini Allah'ın azabından kurtarıp cezasını savuşturacak hiçbir yardımcı yoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)} “Ayetlerimiz onlara apaçık olarak okunduğu zaman, inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluğu (inkârı) anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaad etmiştir. Ne kötü bir varış yeridir o!'”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا تُتلى على مشركي قُريشٍ العابدين من دونِ اللهِ ما لم يُنزِّل به سُلطانًا {آيَاتُنَا}. يعني: آياتُ القرآنِ، {بَيِّنَاتٍ}. يقولُ: واضحاتٍ حُججُها وأدلتُها فيما أُنزِلت فيه، {تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ}. يقولُ: تتبيَّنُ في وُجُوهِهم ما يُنكره أهلُ الإيمان باللهِ من تغيُّرِها لسماعِهم القُرآنَ .
Yüce zikri buyuruyor ki: Allah'ı bırakıp hakkında hiçbir delil indirmediği şeylere tapan Kureyş müşriklerine {آيَاتُنَا} “ayetlerimiz” yani Kur'an ayetleri, {بَيِّنَاتٍ} “apaçık olarak”; buyuruyor ki: indirildiği husustaki delilleri ve hüccetleri açık ve vazıh olarak okunduğu zaman {تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ} “inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluğu anlarsın”; buyuruyor ki: Kur'an'ı işitmelerinden ötürü yüzlerinin değişmesiyle Allah'a iman ehlinin yadırgayacağı (hoşlanmayacağı) şeyi onların yüzlerinde açıkça görürsün .
وقولُه: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا}. يقولُ: يكادون يَبطِشُونَ بالذين يَتْلُون عليهم آياتِ كتابِ اللهِ من أصحابِ النبيِّ ﷺ؛
O'nun: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “Kendilerine ayetlerimizi okuyanların neredeyse üzerlerine saldıracaklar” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Kendilerine Allah'ın Kitabı'nın ayetlerini okuyan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını neredeyse yakalayıp hırpalayacaklar [üzerlerine çullanacaklar];
لشدةِ تكرُّههم أن يَسمعُوا القرآنَ، ويُتلى عَليهم.
zira Kur'an'ı işitmekten ve kendilerine okunmasından son derece nefret etmektedirler.
وبنحو ما قُلنا في تأويلِ قولِه: {يَسْطُونَ}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {يَسْطُونَ} “saldıracaklar” kavlinin tevili hususunda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ}. يقولُ: يبطِشُون .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ} “Neredeyse saldıracaklar” kavli hakkında: "Hırpalayacaklar (yakalayacaklar) " dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ}. يقولُ: يَقَعُون بمن ذكَّرهم.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ} “Neredeyse saldıracaklar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kendilerine [öğütle] hatırlatmada bulunan kimselerin üzerine çullanırlar (saldırırlar)."
حدَّثنا محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا}. قال: يكادون يقعُونَ بهم.
Bize Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar” hakkında şöyle dediğini haber verdi: "Neredeyse onların üzerine çullanacaklar (saldıracaklar)."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ}. قال: يَبْطِشون؛ كفارُ قُريشٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ} “Neredeyse saldıracaklar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Hırpalayacaklar; Kureyş kâfirleri ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini anlattı.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: [Şöyle derken] işittim:
الضَّحَّاكَ يقولُ فى قوله: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا}. يقولُ: يكادون يأخذونَهم بأيديهم أخذًا.
Dahhâk'ın O'nun: {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar” kavli hakkında şöyle dediğini [işittim]: "Neredeyse onları elleriyle sımsıkı yakalayacaklar."
وقولُه: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ}. يقولُ: أفأُنبئُكم أيُّها المشركونَ بأكرهَ إليكم مِن هؤلاءِ الذين تتكرَّهَون قراءتَهم القرآنَ عليكم، هي النارُ وعَدها اللهُ الذين كفَروا.
O'nun: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ} “De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi?'” kavli; buyuruyor ki: Ey müşrikler! Size, kendilerinin üzerinize Kur'an okumasından hoşlanmadığınız şu kimselerden sizin için daha sevimsiz olanını haber vereyim mi? O, Allah'ın inkâr edenlere vaad ettiği ateştir.
وقد ذُكِر عن بعضِهم أنَّه كان يقولُ: إنَّ المشركين قالوا: واللهِ إنَّ محمدًا وأصحابَه لشرُّ خلقِ اللهِ. فقال اللهُ لهم : أفأُنبئُكم أيُّها القائلونَ هذا القولَ بشرٍّ مِن محمدٍ ﷺ [وأصحابِه] ، أنتم أيُّها المشركونَ الذين وعَدهم اللهُ النارِ.
Bazılarından şöyle dediği zikredilmiştir: Müşrikler dediler ki: "Vallahi Muhammed ve ashabı Allah'ın yarattıklarının en şerlileridir." Bunun üzerine Allah onlara şöyle dedi : Ey bu sözü söyleyenler! Size Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den [ve ashabından] daha şerlisini haber vereyim mi? O, Allah'ın kendilerine ateşi vaad ettiği sizlersiniz ey müşrikler!
ورُفِعتِ {النَّارُ} على الابتداءِ، ولأنَّها معرفةٌ لا تصلُحُ أن يُنعتَ بها الشرُّ وهو نَكرةٌ، وهو كما يقالُ: مررتُ برجلينِ؛ أخوك وأبوك. ولو كانت مخفوضةً كان جائزًا، وكذلك لو كان نصبًا للعائدِ مِن ذِكرِها في {وَعَدَهَا}. وأنت تَنوى بها الاتصالَ بما قبلَها. يقولُ تعالى ذكرُه: فهؤلاءِ هم شِرَارُ الخلقِ، لا محمدٌ وأصحابُه.
{النَّارُ} [lafzı], mübteda (özne) olduğu için merfû kılınmıştır; zira o marifedir (belirlidir), nekre (belirsiz) olan "şer" lafzına sıfat olmaya elverişli değildir. Bu, tıpkı "مررتُ برجلينِ؛ أخوك وأبوك" (İki adama uğradım; kardeşin ve baban) denilmesi gibidir. Eğer mecrûr olsaydı da caiz olurdu; keza {وَعَدَهَا} içindeki ona dönen zamirden ötürü mansûb olsaydı da caiz olurdu; bu durumda onu kendisinden öncekine raptetmeyi niyet etmiş olursun. Yüce zikri buyuruyor ki: İşte yaratılmışların en şerlileri bunlardır, Muhammed ve ashabı değil.
وقوله: {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ}. يقولُ: وبئس المكانُ الذي يصيرُ إليه هؤلاءِ المشركون بالله يومَ القيامةِ.
O'nun: {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Ne kötü bir varış yeridir o!” kavli; buyuruyor ki: Allah'a ortak koşan bu kimselerin kıyamet gününde varacağı yer ne kötüdür!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)}
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin teviline dair söz: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)} “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler dahi asla bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapıp kaçırsa, bunu ondan geri de kurtaramazlar. İsteyen de âciz kaldı, istenen de! Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Şüphesiz Allah elbette kavîdir (pek güçlüdür), azîzdir (mutlak üstündür).”
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الناسُ، جُعِل للهِ مثلٌ وذِكرٌ. ومعنى {ضُرِبَ} في هذا الموضعِ: جُعلَ. مِن قولِهم: ضرَب السلطانُ على الناسِ البَعْثَ. بمعنى: جُعِل عليهم، وضرَب الجزيةَ على النصارَى. بمعنى: جُعِل ذلك عليهم. والمثلُ: الشَّبَهُ.
Yüce zikri buyuruyor ki: Ey insanlar! Allah için bir misal ve zikir kılındı (verildi) . Bu makamda {ضُرِبَ} lafzının manası: "Kılındı (yapıldı)" demektir. Nitekim Arapların: "ضرَب السلطانُ على الناسِ البَعْثَ" (Sultan halka orduya katılma yükümlülüğü koydu/kıldı) yani "onların üzerine kıldı/yükledi"; "وضرَب الجزيةَ على النصارَى" (Hıristiyanlara cizye koydu/kıldı) yani "bunu onların üzerine kıldı/yükledi" sözlerindendir. Mesel (el-mesel) ise benzer (eş) demektir.
يقولُ جلَّ ثناؤُه: جُعِل لى شَبَهٌ أَيُّها الناسُ. يعنى بالشَّبهِ والمثَلِ: الآلهةَ. يقولُ: جعَل لى المشركون الأصنامَ شبهًا، فعبدُوها معى، وأشرَكُوها في عبادَتي {فَاسْتَمِعُوا لَهُ}. يقولُ: فاستمِعُوا حالَ ما مثَّلُوه وجعَلوه لي في عبادتِهم إياهُ شبهًا. وصِفتُه: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا}. يقولُ: إِنَّ جميعَ ما تعبُدونَ من دونِ اللهِ من الآلهةِ والأصنامِ، لو جُمعتْ لم يخلُقوا ذُبابًا في صغرِه وقلَّتِه؛ لأنَّها لا تقْدِرُ على ذلك ولا تُطيقُه، ولو اجتمَع لخلقِه جميعُها. والذُّبابُ واحدٌ، وجمعُه فى القلةِ أَذِبَّةٌ، وفى الكثرةِ ذِبَّانٌ، نظيرُ غُرابٍ، يُجمعُ فى القلةِ أغربةٌ، وفى الكثرة غِربانٌ.
Şanı yüce olan buyuruyor ki: Ey insanlar, bana bir benzer kılındı! Benzer ve mesel ile ilahları kastetmektedir. Buyuruyor ki: Müşrikler putları bana benzer kıldılar; böylece onlara benimle birlikte ibadet ettiler ve onları bana ibadette ortak koştular. {فَاسْتَمِعُوا لَهُ} “şimdi onu dinleyin”; buyuruyor ki: Onların misal getirdikleri ve ibadetlerinde bana benzer kıldıkları şeyin halini ve niteliğini dinleyin: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا} “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız asla bir sinek bile yaratamazlar”; buyuruyor ki: Allah'tan başka ibadet ettiğiniz bütün o ilahlar ve putlar bir araya getirilseler, küçüklüğüne ve önemsizliğine rağmen bir sineği dahi yaratamazlar; zira onlar buna güç yetiremezler ve buna takat getiremezler; hatta onun yaratılması için hepsi bir araya gelseler bile. Zübâb (ذُباب) tekildir, azlık çoğulu (cem-i kıllet) ezibbe (أَذِبَّة), çokluk çoğulu (cem-i kesret) ise zibbân (ذِبَّان) gelir; tıpkı gurâb (غُراب) kelimesi gibi ki azlık çoğulu eğribe (أغربة), çokluk çoğulu girbân (غِربان) gelir.
وقولُه: {وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا}. يقولُ: وإِنْ يسلُبِ الآلهة والأوثانَ الذباب شيئًا ممَّا عليها؛ مِن طِيبٍ وما أشبهَه مِن شَيْءٍ {لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ}. يقولُ: لا تقدِرُ الآلهةُ أنْ تستنقِذَ ذلك منه.
O'nun: {وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا} “Sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa” kavli; buyuruyor ki: Şayet sinek o ilahlardan ve putlardan üzerlerindeki koku veya benzeri bir şeyden bir şey kapıp alacak olsa {لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ} “onu ondan geri kurtaramazlar”; buyuruyor ki: O ilahlar bunu ondan geri almaya güç yetiremezler.
واختُلِف في معنى قولِه: {ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ}؛ فقال بعضُهم:
O'nun: {ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ} “Arayan da aranan da güçsüz kalmıştır” kavlinin anlamında ihtilaf edildi. Onlardan bazısı şöyle dedi:
عني بالطالب الآلهةَ، وبالمطلوبِ الذُّباب.
Talip (isteyen) ile ilahlar, matlub (istenen) ile de sinek kastedilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ، قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {ضَعُفَ الطَّالِبُ}. قال: آلهتُهم، {وَالْمَطْلُوبُ}: الذبابُ . وكان بعضُهم يقولُ: معنى ذلك: {ضَعُفَ الطَّالِبُ} مِن بنى آدمَ إلى الصَّنمِ حاجتَه، {وَالْمَطْلُوبُ} إليه: الصنمُ أن يُعطِيَ سائلَه من بنى آدمَ ما سأَله. يقولُ: ضعُف عن ذلك وعَجَز.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {ضَعُفَ الطَّالِبُ} “İsteyen aciz kaldı” kavli hakkında: "Onların ilahlarıdır", {وَالْمَطْلُوبُ} “ve istenen de” hakkında ise: "Sinektir " dedi. Onlardan bazısı da şöyle diyordu: Bunun manası: Âdemoğlundan puta ihtiyacını {ضَعُفَ الطَّالِبُ} “isteyen aciz kalmıştır”, kendisinden talepte bulunulan ise: Âdemoğlundan isteyen kimseye istediğini vermesi hususunda {وَالْمَطْلُوبُ} “istenen puttur”. Buyuruyor ki: Bundan aciz kalmış ve güç yetirememiştir.
والصوابُ من القولِ فى ذلك عندَنا ما ذكَرتُه عن ابنِ عباسٍ من أنَّ معناه: عجَز الطالبُ -وهو الآلهةُ- أن يَسْتَنْقِذَ من الذبابِ ما سلَبه إياهُ، وهو الطَّيبُ وما أشبهَه. والمطلوبُ الذبابُ.
Bu konuda bize göre doğru olan görüş, İbn Abbâs'tan naklettiğim görüştür ki manası şudur: Arayan/isteyen -ki o ilahlardır- sineğin kendisinden çekip aldığı şeyi -ki o kokudur ve benzeri şeylerdir- ondan kurtarmaktan aciz kalmıştır; aranan/istenen ise sinektir.
وإنَّما قلتُ: هذا القولُ أولى بتأويلِ ذلك. لأنَّ ذلك في سياقِ الخبرِ عن الآلهةِ والذبابِ، فأن يكونَ ذلك خبرًا عمَّا هو به متصلٌ أشبَهُ من أن يكونَ خبرًا عمَّا هو عنه مُنقطِعٌ، وإِنَّما أخبَر جلَّ ثناؤُه عن الآلهةِ بما أخبرَ به عنها في هذه الآيةِ من ضَعفِها ومهانتِها؛ تقريعًا منه بذلك عبدتَها مِن مشركي قُريشٍ.
Bu görüşün bunun tevili için daha evla olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü bu, ilahlar ve sinek hakkındaki haberin akışı içindedir. Dolayısıyla bitişik olduğu şeyin haberi olması, kendisinden kopuk olan bir şeyin haberi olmasından daha uygundur. Şanı yüce olan, bu ayette ilahlar hakkında onların zayıflığı ve acizliğine dair haber verdiği şeyi, Kureyş müşriklerinden olan tapıcılarını azarlamak ve kınamak maksadıyla haber vermiştir.