حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ}. قال: كذَّبوا بآياتِ اللهِ، وظنُّوا أنَّهم يُعجزُون الله، ولن يُعجزوه.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den anlattı: {فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ} [kavli hakkında]: "Allah'ın ayetlerini yalanladılar ve Allah'ı aciz bırakacaklarını sandılar; oysa O'nu asla aciz bırakamazlar" dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi.
وهذان الوجهانِ من التأويل فى ذلك على قراءةِ مَن قرأه: {مُعَاجِزِينَ} بالأَلف، وهى قراءة عامَّةِ قرأة المدينة والكوفة . وأما بعضُ قرأة أهل مكةَ والبصرة، فإنَّه قرأَه: (مُعَجِّزين). بتشديد الجيم بغيرِ ألفٍ ، بمعنى أنَّهم عَجَّزوا الناسَ وثَبَّطوهم عن اتباعِ رسول الله ﷺ والإيمانِ بالقرآنِ.
Bu konudaki bu iki tevil vechi, kelimeyi elif ile {مُعَاجِزِينَ} şeklinde okuyanların kıraatine göredir; Medine ve Kûfe kurrâsının cumhurunun kıraati de budur. Mekke ve Basra kurrâsının bazısına gelince, onlar bunu elifsiz ve cimin şeddesiyle (مُعَجِّزين) şeklinde okumuşlardır ki bunun anlamı: İnsanları aciz bırakıp onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaktan ve Kur'an'a inanmaktan alıkoydular/yavaşlattılar demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك كذلك من قراءتِه
Kendi kıraatinden bunu bu şekilde söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: (معجِّزين). قال: مُبطِّئين يُبطِّئون الناس عن اتباع النبيِّ ﷺ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. [Yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in (muaccizîn) sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "[Bunlar] insanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olmaktan alıkoyan, yavaşlatıcılardır."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını anlattı.
والصوابُ من القول فى ذلك أن يُقالَ: إنّهما قراءتان مشهورَتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرَأَةِ، مُتقاربتا المعنى، وذلك أن من عَجَّز عن آياتِ اللهِ، فقد عاجَز الله ومن مُعاجزةِ اللهِ التعجيرُ عن آيات الله، والعملُ بمعاصيه وخلافُ أمرِه، وكان من صفة القومِ الذين أنزل الله هذه الآياتِ فيهم أنهم كانوا يُبطِّئون الناس عن الإيمان بالله واتباع رسولِه، ويُغالبون رسول الله ﷺ، يَحسَبون أنهم يُعجِّزونه ويَغلبونه، وقد ضَمِن الله له نصرَه عليهم، فكان ذلك معاجزتَهم الله. فإذ كان ذلك كذلك، فبأىِّ القراءتين قرأ القارئ فمُصيبٌ الصواب في ذلك.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar, her birini kurrâdan ilim ehlinin okuduğu, anlamları birbirine yakın iki meşhur kıraattir. Çünkü Allah'ın ayetlerinden insanları alıkoyan/aciz bırakan kimse, muhakkak Allah ile yarışa girip O'na meydan okumuştur. Allah'a meydan okumanın bir kısmı da Allah'ın ayetlerinden alıkoymak, O'na isyan teşkil eden ameller işlemek ve emrine muhalefet etmektir. Allah'ın haklarında bu ayetleri indirdiği topluluğun niteliklerinden biri de, insanları Allah'a imandan ve O'nun Resûlüne tabi olmaktan alıkoymaları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e üstün gelmeye çalışmaları ve kendilerinin onu aciz bırakıp yeneceklerini sanmalarıydı; oysa Allah onlara karşı Resûlüne yardım etmeyi garanti etmiştir. İşte bu onların Allah ile yarışa girmesiydi. Durum böyle olunca, okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun bu hususta isabet etmiş olur.
وأما المُعاجَزَةُ، فإنها المفاعَلةُ من العجز، ومعناه مغالبةُ اثنين أحدهما صاحبه، أيُّهما يُعجِرُه فيَغلبُه الآخرُ ويَقهرُه.
el-Muâceze (المُعاجَزَةُ) kelimesine gelince; o, acz (العجز) kökünden müfâale (مفاعلة) veznindedir. Anlamı ise iki kişinin birbiriyle yarışması, hangisinin diğerini aciz bırakıp galebe çalacağını ve alt edeceğini denemesidir.
وأمّا التَّعجيرُ، فإنه التَّضعيفُ، وهو التَّفعيلُ من العَجزِ.
et-Ta'cîz (التَّعجيرُ) ise güçsüz bırakmak/alıkoymaktır; acz (العَجز) kökünden tef'îl (تَفْعيل) veznindedir.
وقولُه: {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}. يقولُ: هؤلاء الذين هذه صفتُهم هم سكانُ جهنمَ يومَ القيامةِ، وأهلُها الذين هم أهلُها.
O'nun: {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “işte onlar alevli ateşin ehlidirler” kavli ise şöyle demektir: Bu nitelikte olan kimseler, kıyamet gününde cehennemin sakinleri ve onun asıl ehlidirler.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢)}
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢)} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki o bir şey temenni ettiği (veya okuduğu) zaman şeytan onun arzusuna/okuyuşuna bir şey katmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir; sonra da Allah kendi ayetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.”
قيل: إِنَّ السببَ الذى من أجله أُنزِلت هذه الآية على رسول الله ﷺ، كان أنَّ الشيطان كان ألقَى على لسانه فى بعض ما يَتلوه مما أنزل الله عليه من القرآن، ما لم
Şöyle denilmiştir: Bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilme sebebi, şeytanın, Allah'ın kendisine indirdiği Kur'an'dan tilavet ettiği bazı şeylerde onun diline,
يُنزله اللهُ عليه، فاشتدَّ ذلك على رسول الله ﷺ، واغتمَّ به، فسلّاه مما به من ذلك بهذه الآيات.
Allah'ın kendisine indirmediği bir şeyi ilka etmiş (katmış) olmasıydı. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e pek ağır geldi ve buna çok üzüldü; bunun üzerine [Allah], bu ayetlerle onu içindeki bu sıkıntıdan teselli etti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: حدَّثني حجاج، عن ابن جُريج، عن أبي مَعشرٍ، عن محمدِ بنِ كعب القرظى ومحمد بن قيس، قالا: جلَس رسولُ الله ﷺ في نادٍ من أندية قريش كثير أهله، فتمنَّى يومئذٍ ألا يأتيه من الله شيءٌ فينفروا الله عنه، فأنزل الله عليه: {وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى (١) مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى} فقرَأها رسول الله ﷺ: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} [النجم: ١ - ٢٠] ألقى عليه الشيطانُ كلمتين: تلك الغرانيق العُلى، وإن شفاعتهن لتُرتجى. فتكلَّم بها، ثم مضى فقرأ السورة كلها، فسجد في آخر السورة، وسجد القوم جميعًا معه، ورفع الوليد بن المغيرة ترابًا إلى جبهته فسجد عليه، وكان شيخًا كبيرًا لا يقدِرُ على السجودِ، فرضُوا بما تكلَّم به، وقالوا: قد عرفنا أن الله يُحيى ويُميتُ، وهو الذي يَخلُقُ ويَرْزُقُ، ولكنَّ آلهتنا هذه تشفع لنا عندَه، إذ جعَلتَ لها نصيبًا، فنحن معك. قالا: فلما أمسى أتاه جبريلُ ﵇، فعرض عليه السورةً، فلما بلغ الكلمتين اللتين ألقى الشيطان عليه، قال: ما جئتك بهاتين. فقال رسولُ الله ﷺ: "افتريت على اللهِ، وقلتُ على اللهِ ما لم يَقُلْ". فأوحى الله إليه: {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ} إلى قوله: {ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نصيرًا} [الإسراء: ٧٣ - ٧٥]. فما زال مَعْمُومًا مهمومًا حتى نزلت: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. قال: فسمِع مَن كان من المهاجرين بأرض الحبشة أنَّ أهلَ مكة قد أسلَموا كلُّهم، فرجَعوا إلى عشائرهم وقالوا: هم أحبُّ إلينا. فوجَدوا القومَ قد ارتكَسوا حينَ نسَخ اللهُ ما ألقَى الشيطانُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Muhammed b. Kays'tan anlattı; ikisi şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kureyş'in ileri gelenlerinin çokça toplandığı meclislerinden birinde oturdu. O gün içinden, kendilerine onları Allah'tan nefret ettirip uzaklaştıracak bir şeyin Allah'tan gelmemesini temenni etti. Bunun üzerine Allah ona: { وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى } “Battığı zaman yıldıza andolsun ki, arkadaşınız sapmadı ve bâtıla yönelmedi” [ayetlerini] indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [sureyi] okudu; { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى } [en-Necm: 19-20] “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve diğer üçüncüsü olan Menât'ı?” [ayetlerine] gelince şeytan ona şu iki cümleyi ilka etti (kattı): «İşte bunlar yüce turnalardır (garânîk) ve şüphesiz onların şefaati umulur.» [Resûlullah] bunları telaffuz etti, sonra devam edip surenin tamamını okudu ve surenin sonunda secde etti. Oradaki topluluk da hep birlikte onunla secde etti. Velîd b. el-Mugîre ise secde etmeye güç yetiremeyen yaşlı bir ihtiyar olduğu için yerden bir avuç toprak kaldırıp alnına götürerek onun üzerine secde etti. [Müşrikler] Resûlullah'ın söylediklerinden memnun kalıp: 'Biz Allah'ın dirilttiğini ve öldürdüğünü, yaratanın ve rızık verenin O olduğunu biliyorduk; ancak şu ilahlarımız O'nun katında bize şefaat ederler. Madem sen de onlara bir pay ayırdın, o halde biz seninleyiz' dediler. [Muhammed b. Ka'b ve Muhammed b. Kays] dediler ki: Akşam olunca Cebrâîl aleyhisselâm ona geldi ve sureyi ona arz etti (okuttu). Şeytanın ona ilka ettiği o iki cümleye gelince [Cebrâîl]: 'Ben sana bu ikisini getirmedim' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'a iftira ettim ve Allah adına O'nun söylemediği şeyi söyledim' dedi. Allah da ona şu ayetleri vahyetti: { وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ } “Neredeyse seni sana vahyettiğimizden saptırıp bize karşı başka bir şey iftira ettireceklerdi...” ayetinden { ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا } [el-İsrâ: 73-75] “...sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı da bulamazdın” kavline kadar [vahyetti]. Şu ayet inene kadar [Resûlullah] kederli ve üzüntülü olmaya devam etti : { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda) şeytan onun temennisine (okuyuşuna batıl bir şey) katmış olmasın. Fakat Allah şeytanın kattığını giderir (hükümsüz kılar), sonra da ayetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Dedi ki: Habeşistan topraklarındaki muhacirler Mekke ehlinin tamamının Müslüman olduğunu işitince aşiretlerinin yanına döndüler ve: 'Onlar bizim için daha sevimlidir' dediler. Fakat Allah, şeytanın ilka ettiği şeyi neshedince (hükümsüz kılınca) o kavmin tekrar eski inkârlarına döndüklerini gördüler .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن يزيد بن زياد المدنيِّ، عن محمد بن كعب القرظيِّ، قال: لما رأى رسول الله ﷺ تولِّى قومه عنه، وشقَّ عليه ما يرى مِن مُباعَدتِهم ما جاءهم به مِن عندِ اللهِ، تمنَّى فى نفسه أن يأتيه مِن اللهِ ما يقارِبُ به بينه وبين قومه، وكان يسرُّه مع حبِّه وحِرصِه عليهم أن يلينَ له بعضُ ما غلظ عليه من أمرهم حين حدَّث بذلك نفسَه، وتمنَّى وأحبَّه، فأنزَل الله: {وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى (١) مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى}. فلما انتهى إلى قولِ اللهِ: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} أَلقَى الشيطان على لسانه لما كان يُحدِّث به نفسه ويتمنَّى أن يأتى به قومَه: تلك الغرانيقُ العُلى، وإنَّ شفاعتهن تُرتضى. فلما سمعت قريشٌ ذلك فرحوا وسرَّهم، وأعجبهم ما ذكر به آلهتهم، فأصاخُوا له، والمؤمنون مصدِّقون نبيَّهم فيما جاءهم به عن ربِّهم، ولا يتَّهمونه على خطأ ولا وَهمٍ ولا زَللٍ، فلما انتهى إلى السجدة منها وختم السورة سجد فيها، فسجد المسلمون بسجودِ نبيِّهم تصديقًا لما جاء به، واتِّباعًا لأمره، وسجد مَن في المسجدِ من المشركين من قريشٍ وغيرهم لما سمعوا من ذكرِ آلهتهم، فلم يبق في المسجدِ مؤمنٌ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o] Yezîd b. Ziyâd el-Medenî'den, [o da] Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin kendisinden yüz çevirdiğini görünce ve Allah katından getirdiği şeyden uzaklaşmaları kendisine ağır gelince, içinden Allah'tan kendisiyle kavmini birbirine yakınlaştıracak bir şey gelmesini temenni etti. Onlara duyduğu sevgi ve düşkünlük sebebiyle, içinden bunu geçirdiği, arzuladığı ve temenni ettiği esnada, onların kendisine karşı gösterdiği katı tavrın bir kısmının yumuşaması onu sevindirecekti. Bunun üzerine Allah: { وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى(١) مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى } “Battığı zaman yıldıza andolsun ki, arkadaşınız [Muhammed] sapmadı ve batıla meyletmedi” [ayetlerini] indirdi. Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى } “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” kavline ulaşınca şeytan, [Resûlullah'ın] içinden geçirdiği ve kavmine getirmeyi temenni ettiği şey doğrultusunda onun diline: “İşte bunlar yüce turnalardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur” [ifadelerini] attı. Kureyş bunu işitince çok sevindi, memnun oldu ve ilahlarının anılış şekli hoşlarına gitti; bu yüzden ona kulak verdiler. Müminler ise Rablerinden kendilerine getirdiği hususlarda peygamberlerini tasdik ediyorlardı; onun hakkında bir hata, bir vehim yahut bir sürçme ithamında bulunmuyorlardı. [Resûlullah surenin] secde ayetine ulaşıp sureyi tamamlayınca secde etti. Müslümanlar da getirdiği şeyi tasdik ederek ve emrine uyarak peygamberlerinin secdesiyle birlikte secde ettiler. Mescitte bulunan Kureyş ve diğer müşrikler de ilahlarının zikredildiğini işittikleri için secde ettiler. Mescitte hiçbir mümin
ولا كافرٌ إلا سجَد، إلا الوليدُ بنُ المغيرةِ، فإنه كان شيخًا كبيرًا فلم يستطع، فأخذ بيده حَفنةٌ مِن البطحاءِ، فسجَد عليها، ثم تفرَّق الناسُ مِن المسجد، وخرَجت قريشٌ وقد سرَّهم ما سمِعوا مِن ذكرِ آلهتِهم، يقولون: قد ذكَر محمدٌ آلهتَنا بأحسنِ الذِّكر، وزعم فيما يتلو أنها الغرانيقُ العُلى، وأن شفاعتهنَّ تُرتَضى. وبلغت السجدة من بأرض الحبشة من أصحاب رسول الله ﷺ، وقيل: أسلمت قريشٌ، فنَهضت منهم رجالٌ، وتخلف آخرون، وأتى جبريل النبي ﷺ، فقال: يا محمدُ، ماذا صنَعْتَ؟ لقد تَلَوْتَ على الناس ما لم آتِك به عن اللهِ، وقلت ما لم يُقَل لك. فحَزِن رسول الله ﷺ عند ذلك، وخاف من الله خوفًا كثيرًا، فأنزل الله تعالى عليه -وكان به رحيمًا- يُعزِّيه ويُخفِّضُ عليه الأمر، ويُخبرُه أنه لم يكن قبله رسولٌ ولا نبىٌّ تمنَّى كما تمنَّى، ولا أحبَّ كما أحبَّ، إلا والشيطان قد ألقى في أُمنيَّتِه كما ألقى على لسانه ﷺ، فنسخ الله ما ألقَى الشيطانُ، وأحكم آياته. أى: فأنتَ كبعض الأنبياءِ والرُّسُلِ. فأنزل الله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} الآية. فأذهب اللهُ عن نبيِّه الحزن، وأمَّنَه مِن الذي كان يخافُ، ونسخ ما أَلقَى الشيطانُ على لسانه من ذكرِ آلهتهم أنها الغرانيقُ العُلى، وأن شفاعتهن تُرتضى. يقولُ اللهُ حينَ ذكَر اللاتَ والعُزَّى ومناةَ الثالثة الأُخرى، إلى قوله: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى} [النجم: ٢٦]. أى فكيف تنفعُ شفاعةُ آلهتِكم عنده؟! فلما جاءه من اللهِ ما نسخ ما كان الشيطانُ ألقَى على لسان نبيِّه، قالت قريشٌ: ندِم محمدٌ على ما كان من منزلة آلهتكم عندَ اللهِ، فغيَّر ذلك وجاء بغيرِه. وكان ذانِك الحَرفان اللذان ألقَى الشيطانُ على لسانِ رسولِه قد وقَعا فى فَمِ كلُّ مُشركٍ، فازدادوا شرًّا إلى ما كانوا
[Mescitte bulunan] hiçbir kâfir kalmadı ki secde etmesin; ancak el-Velîd b. el-Mugîre müstesna. Çünkü o yaşlı bir ihtiyar idi ve [secde etmeye] güç yetiremedi. Bunun üzerine eline bir avuç çakıl/toprak alıp onun üzerine secde etti. Sonra insanlar mescitten dağıldılar. Kureyşliler ise ilahlarının anılmasından ötürü işittikleri şeyden sevinç duyarak çıktılar; şöyle diyorlardı: "Muhammed ilahlarımızı en güzel şekilde andı ve okuduğu şeyler arasında onların yüce kuğular/turnalar (şefaatçiler) olduğunu ve şefaatlerinin umulacağını iddia etti." Bu secde haberi Habeşistan topraklarında bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ulaştı ve: "Kureyş Müslüman oldu" denildi. Bunun üzerine onlardan bir kısmı [Mekke'ye dönmek üzere] yola çıktı, diğerleri ise kaldı. Cibrîl Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Muhammed, ne yaptın sen? İnsanlara Allah katından sana getirmediğim şeyi okudun ve sana söylenmemiş olanı söyledin!" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunun üzerine çok üzüldü ve Allah'tan pek çok korktu. Allah Teâlâ da -ona karşı merhametli olduğu için- onu teselli etmek, durumunu hafifletmek ve ondan önce hiçbir resûl ve hiçbir nebînin, onun temenni ettiği gibi temenni edip onun arzuladığı gibi arzulamış olmadığını, ancak şeytanın onun temennisine, [bu olayda] onun sallallâhu aleyhi ve sellem diline attığı gibi [bir şey] atmış olduğunu, Allah'ın ise şeytanın attığı şeyi giderip/hükümsüz kıldığını ve kendi ayetlerini muhkem kıldığını bildirmek üzere [ayet] indirdi. Yani: "Sen de diğer peygamber ve resûller gibisin." Böylece Allah: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda) şeytan onun temennisine (okumasına) [bir vesvese/şüphe] katmış olmasın...” ayetini indirdi. Allah böylece peygamberinden üzüntüyü giderdi, onu korktuğu şeyden emin kıldı ve şeytanın onun diline attığı, ilahlarının yüce kuğular/turnalar olduğu ve şefaatlerinin umulacağı şeklindeki sözleri nesh etti (hükümsüz kıldı). Allah, Lât'ı, Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı andığı zaman: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى} [النجم: ٢٦] “Göklerde nice melekler vardır ki, Allah'ın dilediği ve razı olduğu kimse için izin vermesinden sonra olmadıkça onların şefaati hiçbir fayda vermez.” [en-Necm: 26] buyurmaktadır. Yani: O'nun katında ilahlarınızın şefaati nasıl fayda versin ki?! Şeytanın O'nun Peygamberinin diline attığı şeyi nesh eden (hükümsüz kılan) vahiy Allah'tan gelince, Kureyş: "Muhammed, ilahlarınızın Allah katındaki mertebesine dair [söylediği] şeyden pişman oldu; bunu değiştirdi ve başka bir şey getirdi" dedi. Şeytanın, O'nun Resûlünün diline attığı o iki kelime her bir müşrikin ağzına düşmüştü; bu yüzden önceden bulundukları duruma nispetle daha da fazla kötülüğe
عليه .
kapıldılar.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمر، قال: سمعتُ داود، عن أبي العاليةِ، قال: قالت قريشٌ لرسول الله ﷺ: إنما جلساؤك عبد بنى فلانٍ ومَولى بنى فلانٍ، فلو ذكرت آلهتنا بشيءٍ جالَسناك، فإنه يأتيك أشرافُ العربِ، فإذا رأَوْا جُلساءَك أشرافَ قومِك، كان أرغَبَ لهم فيك. قال: فألقى الشيطانُ في أُمنيته، فنزَلت هذه الآيةُ: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى}. قال: فأجرى الشيطانُ على لسانِه: تلك الغرانيقُ العلى، وشفاعتهن تُرتجي، مثلُهن لا يُنسى. قال: فسجد النبىُّ ﷺ حين قرَأها، وسجَد معه المسلمون والمشركون، فلما عَلِم الذى أُجرِى على لسانِه، كبُرَ ذلك عليه، فأنزل الله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} إلى: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: Dâvûd'dan, o Ebû'l-Âliye'den işittim; o şöyle dedi: Kureyş Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Senin oturduğun kimseler falan oğullarının kölesi ve falan oğullarının azatlısıdır; şayet ilahlarımızı bir şeyle anarsan seninle otururuz; zira sana Arapların ileri gelenleri geliyor, onlar seninle oturanların kavminin eşrafı olduğunu görürlerse sana daha çok rağbet ederler' dedi. Dedi ki: Şeytan onun arzusuna [bir söz] kattı ve şu ayet indi: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} “Lât ve Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı gördünüz mü?”. Dedi ki: Şeytan onun diline: 'Bunlar yüce turnalardır, şefaatleri umulur, onlar gibisi unutulmaz' sözünü akıttı. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu okuyunca secdeye vardı, onunla birlikte Müslümanlar ve müşrikler de secde etti. Diline akıtılan şeyi anlayınca bu ona pek ağır geldi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki o bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun arzusuna bir şey katmış olmasın...” ayetinden {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “...Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir” kavline kadar indirdi.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا أبو الوليدِ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن أبي العاليةِ، قال: قالت قريشٌ: يا محمدُ، إنما يجالِسُك الفقراءُ والمساكينُ وضُعفاءُ الناسِ، فلو ذكرت آلهتنا بخيرٍ لجالَسناك، فإِنَّ الناسَ يأتونك مِن الآفاقِ. فقرأ رسول الله ﷺ سورة "النَّجم"، فلما أتَى على هذه الآية: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى}. فألقى الشيطانُ على لسانِه: وهى الغرانِقةُ العُلى، وشفاعتهنَّ تُرتَجى. فلما فرَغ منها سجَد رسولُ الله ﷺ والمسلمون والمشركون، إلا أبا أُحيحةً سعيدَ بنَ العاصِ، أخذ كفًّا من ترابٍ وسجَد عليه،
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Ebü'l-Âliye'den anlattı; o şöyle dedi: Kureyş: "Ey Muhammed! Seninle ancak fakirler, miskinler ve insanların zayıfları oturup kalkıyor. Şayet ilahlarımızı hayırla anarsan seninle otururuz; zira insanlar sana dört bir taraftan (ufuklardan) geliyor" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Necm Suresi'ni okudu; {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” ayetine geldiğinde şeytan onun diline: "Onlar yüce turnalardır (karanlıklardır/putlardır) ve şüphesiz şefaatleri umulur" [sözünü] attı. [Sureyi] bitirince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Müslümanlar ve müşrikler secde ettiler; ancak Ebû Ühayha Saîd b. el-Âs müstesna, o bir avuç toprak alıp onun üzerine secde etti
وقال: قد آن لابن أبي كبشة أن يذكر آلهتنا بخيرٍ. حتى بلغ الذين بالحبشة من أصحاب رسول الله ﷺ من المسلمين أن قريشًا قد أسلمت، فاشتد على رسولِ الله ﷺ ما ألقى الشيطانُ على لسانِه، فأنزل الله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ}. إلى آخرِ الآية .
ve: 'İbn Ebî Kebşe'nin ilahlarımızı hayırla anma vakti gelmişti' dedi. Hatta Habeşistan'daki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslüman ashabına Kureyş'in Müslüman olduğu haberi ulaştı. Şeytanın diline kattığı şey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e pek ağır geldi ve Allah: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki...” ayetini sonuna kadar indirdi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيد بن جبير، قال: لما نزلت هذه الآية: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى}. قرأها رسولُ الله ﷺ فقال: "تلك الغرانيقُ العُلى، وإن شفاعتهنَّ لتُرتجى". فسجَد رسولُ اللهِ ﷺ، فقال المشركون: إنه لم يَذكُرْ آلهتَكم قبل اليوم بخير. فسجد المشركون معه، فأنزل الله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ}. إلى قوله: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى} “Lât ve Uzzâ'yı gördünüz mü?” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu okudu ve: 'Bunlar yüce turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secdeye vardı. Müşrikler: 'O bugünden önce ilahlarımızı hiç hayırla anmamıştı' dediler. Müşrikler de onunla birlikte secde ettiler. Bunun üzerine Allah: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki o bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun arzusuna bir şey katmış olmasın...” ayetinden {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “...kısır bir günün azabı” kavline kadar indirdi.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنى عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبة، قال: ثنا أبو بشرٌ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: لما نزلت: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى}. ثم ذكَر نحوَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى} “Lât ve Uzzâ'yı gördünüz mü?” indiğinde... dedi ve benzerini zikretti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ}. إلى قولِه: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} وذلك أن نبيَّ
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki, o bir şey temenni ettiği (veya okuduğu) zaman şeytan onun arzusuna (veya okuyuşuna) [batıl bir şey] katmış olmasın” kavlinden {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” kavline kadar olan kısım hakkında [şöyle] dedi: Şöyle ki, Peygamber
الله ﷺ بينما هو يُصلِّى، إذ نزلت عليه قصةُ آلهة العربِ، فجعَل يتلوها، فسمِعه المشركون، فقالوا: إنا نسمعُه يذكُرُ آلهتنا بخيرٍ. فدنوا منه فبينما، هو يتلُوها وهو يقولُ: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} أَلقَى الشيطانُ: إِنَّ تلكَ الغرانيقُ العُلى، منها الشفاعةُ تُرتجى. فعَلِق يتلوها، فنزل جبريلُ ﵇، فنسخها، ثم قال له: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ}. إلى قوله: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılmaktayken ona Arap ilahlarının kıssası indirildi; o da bunu okumaya başladı. Müşrikler onu işitince: 'Onun ilahlarımızı hayırla andığını işitiyoruz' dediler ve ona yaklaştılar. O bunu okurken ve: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} “Lât ve Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı gördünüz mü?” derken şeytan: 'Şüphesiz bunlar yüce turnalardır, onlardan şefaat umulur' sözünü kattı. O da bunu okumaya başladı ; bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm indi ve onu neshetti, sonra ona: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki o bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun arzusuna bir şey katmış olmasın...” kavlinden {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “...Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir” kavline kadar olan ayeti okudu.
حدِّثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقول فى قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ} الآية: إن نبىَّ الله ﷺ وهو بمكة أنزل الله عليه في آلهة العرب، فجعَل يَتْلُو اللات والعزَّى، ويُكثِرُ تَرديدها، فسمع أهلُ مكة نبيَّ الله يذكُرُ آلهتهم، ففرِحُوا بذلك ودَنَوا يستمعون، فألقى الشيطان في تلاوة النبيِّ ﷺ: تلك الغرانيقُ العُلى، منها الشفاعةُ تُرتجي. فقرأها النبىُّ ﷺ كذلك، فأنزَل اللهُ : {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ} إلى: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken Allah ona Arap ilahları hakkında ayet indirdi; o da Lât ve Uzzâ'yı okumaya ve bunu çokça tekrarlamaya başladı. Mekke halkı Allah'ın Peygamberinin kendi ilahlarını andığını işitince buna sevindiler ve dinlemek için yaklaştılar. Şeytan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tilavetine: 'Bunlar yüce turnalardır, onlardan şefaat umulur' sözünü kattı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu böylece okudu. Bunun üzerine Allah : {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ} “Senden önce hiçbir resûl göndermedik ki...” ayetinden {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “...Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir” kavline kadar indirdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرنى يونسُ، عن ابن شهابٍ أنه سألَه عن قولِه: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ} الآية. قال ابنُ شهابٍ: ثنى أبو بكرِ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ، أن رسولَ اللهِ ﷺ وهو بمكة قرَأ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; o [İbn Şihâb], ona [Allah Teâlâ'nın]: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki...” ayeti hakkında sordu. İbn Şihâb dedi ki: Bana Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken onlara okudu...
عليهم: {وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى}. فلما بلغ: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى}. قال: "إن شَفاعتهن تُرتجى". وسَها رسول الله ﷺ، فلقِيه المشركون الذين في قلوبهم مرضٌ، فسلَّموا عليه، وفَرِحوا بذلك، فقال لهم: "إنَّما ذلك من الشيطانِ". فأنزَل اللهُ عليه: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ} حتى بلغ: {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ} .
{وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى} “Battığı zaman yıldıza andolsun” suresini okudu. {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} “Lât ve Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı gördünüz mü?” ayetine ulaştığında: 'Şüphesiz onların şefaati umulur' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanılmıştı (sehvetti); kalplerinde hastalık bulunan müşrikler onunla karşılaşıp ona selam verdiler ve buna sevindiler. Bunun üzerine [Resûlullah] onlara: 'O ancak şeytandandır' dedi. Allah da ona: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ} “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki...” ayetini {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ} “Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir” kavline kadar indirdi.
فتأويلُ الكلامِ: ولم نُرْسِلْ يا محمد من قبلك من رسول إلى أمةٍ من الأممِ، ولا نبىٍّ مُحدَّثٍ ليس بمُرسلٍ، إلا إذا تمنَّى.
Sözün tevili şudur: Ey Muhammed! Senden önce ümmetlerden herhangi bir ümmete hiçbir resûl ve resûl kılınmamış, kendisine ilham olunan (muhaddes) hiçbir nebî göndermedik ki o bir şey temenni ettiği (veya okuduğu) zaman müstesna olsun.
واختلف أهل التأويل فى معنى قوله: {تَمَنَّى} فى هذا الموضِعِ، وقد ذَكرتُ قولَ جماعةٍ ممَّن قال: ذلك التَّمَنِّى من النبىِّ ﷺ ما حَدَّثَته نفسُه من محبتِه مقاربةَ قومِه [في ذكر] آلهتهم ببعضِ ما يُحِبُّون، ومَن قال: ذلك محبةٌ منه في بعضِ الأحوال ألَّا تُذكَّرَ بسوءٍ.
Tevil ehli, bu yerdeki: {تَمَنَّى} “temenni ettiği” kavlinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu temennisinin, ilahlarını sevdikleri bazı şeylerle [anarak] kavmiyle yakınlaşmayı içinden geçirmesi olduğunu söyleyen bir topluluğun sözünü ve bunun bazı durumlarda onların kötü anılmamasını arzu etmesi olduğunu söyleyenlerin sözünü zikretmiştim.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إذا قرأ وتلا أو حدَّث.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: Okuduğu, tilavet ettiği veya konuştuğu zaman demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ}. يقولُ: إذا حدَّث أَلقَى الشيطانُ في
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “temenni ettiği (okuduğu) zaman şeytan onun temennisine (okuyuşuna) [şüphe/bâtıl] katardı” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [İbn Abbâs] der ki: Konuştuğu zaman şeytan [onun]...
حديثِه .
sözüne [bir şey] katardı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي يسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا وَرقاءُ، جميعًا عن ابنِ نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِذَا تَمَنَّى}. قال: إذا قال .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi İbn Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {إِذَا تَمَنَّى} “temenni ettiği (okuduğu) zaman” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Söylediği zaman.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.
حُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عُبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {إِلَّا إِذَا تَمَنَّى}: يعنى بالتمنِّى التلاوةَ والقراءةَ .
Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {إِلَّا إِذَا تَمَنَّى} “O bir şey temenni ettiği (okuduğu) zaman müstesna” kavli hakkında şöyle derken işittim: Temennî ile tilavet ve kıraati kastetmektedir.
وهذا القولُ أشبه بتأويل الكلام بدَلالةِ قولِه: {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ}. على ذلك؛ لأن الآياتِ التي أخبَر اللهُ جل ثناؤه أنه يُحكمُها، لا شكَّ أنها آيات تنزيلِه، فمعلومٌ بذلك أنَّ الذي ألقَى فيه الشيطانُ هو ما أخبر الله تعالى ذكرُه أنه نسَخ ذلك منه وأبطلَه، ثم أحكَمه بنسخِه ذلك منه.
Bu görüş, sözün teviline daha uygundur; zira O'nun: {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ} “Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir; sonra Allah, ayetlerini muhkem kılar (sağlamlaştırır)” kavlinin buna delaleti vardır. Çünkü şanı yüce olan Allah'ın muhkem kılacağını bildirdiği ayetler, hiç şüphesiz indirdiği kitabın ayetleridir. Böylece şeytanın [arasına bir şey] kattığı şeyin, Allah Teâlâ'nın ondan giderip iptal ettiğini, sonra da bunu ondan gidermek suretiyle muhkem kıldığını bildirdiği şey olduğu anlaşılmaktadır.
فتأويلُ الكلامِ إذن: وما أرسَلنا من قبلك من رسول ولا نبىٍّ إلا إذا تَلا
O halde sözün tevili şöyledir: Senden önce hiçbir resul veya nebî göndermedik ki, o tilavet ettiği...
كتاب الله وقرأ، أو حدَّث، وتكلَّم، ألقى الشيطانُ في كتاب الله الذي تَلاه وقرأه، أو في حديثِه الذى حدَّث وتكلَّم، {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ}. يقول تعالى: فيُذهبُ اللهُ ما يُلقى الشيطانُ مِن ذلك على لسان نبيِّه ويُبطله.
Allah'ın kitabını okuduğu veya konuştuğu ve söylediği zaman, şeytan onun tilavet edip okuduğu Allah'ın Kitabı'na yahut konuştuğu ve söylediği sözüne [bir şey] katmış olmasın. {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ} “Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir”. [Allah] Teâlâ buyuruyor ki: Allah, şeytanın peygamberinin diline attığı o şeyi giderir ve onu iptal eder.
كما حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ}: فيُبْطِلُ اللهُ ما أَلقَى الشيطانُ.
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan [şunu] anlattı: {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ} “Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir”: Allah, şeytanın kattığı şeyi iptal eder.
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ}: نسَخ جبريلُ بأمرِ اللهِ ما ألقى الشيطانُ على لسانِ النبيِّ ﷺ، وأحكم اللهُ آياتِه.
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ} “Sonra Allah, ayetlerini muhkem kılar” kavli hakkında şöyle derken işittim: Cebrail, Allah'ın emriyle şeytanın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diline attığı şeyi giderdi ve Allah ayetlerini muhkem kıldı.
وقوله: {ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ}. يقولُ: ثم يُخلِّصُ الله آيات كتابه من الباطل الذى أَلقَى الشيطانُ على لسان نبيِّه، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بما يحدُث في خَلقِه من حدثٍ، لا يَخفَى عليه منه شيءٌ، {حَكِيمٌ} في تدبيره إياهم، وصرفِه لهم فيما شاء وأحبَّ.
O'nun: {ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ} “Sonra Allah, ayetlerini muhkem kılar” kavli; Allah, Kitabı'nın ayetlerini şeytanın peygamberinin diline attığı batıldan arındırır, demektir. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir”; yarattıkları arasında meydana gelen her olaydan haberdardır, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; onları idare etmesinde ve dilediği, arzu ettiği şekilde sevk etmesinde [hikmet sahibidir].
القول في تأويل قوله تعالى: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٣)} “[Allah bunu] şeytanın kattığı şeyi kalplerinde bir hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşmış olanlar için bir sınama (fitne) kılsın diye [böyle yapar]. Şüphesiz ki o zalimler, derin bir ayrılık içindedirler” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: فيَنْسَخُ اللهُ ما يُلْقى الشيطانُ ثم يُحْكِمُ الله آياته؛ كي يجعل ما يُلقى الشيطانُ في أُمنيَّة نبيِّه من الباطل - كقول النبيِّ ﷺ: "تلك الغَرانيقُ العُلى، وإن شفاعتهنَّ لتُرتجي"- {فِتْنَةٌ}. يقول: اختبارًا يختبر به الذين في قلوبِهم مرضٌ من النفاقِ، وذلك الشكُّ فى صدقِ رسولِ الله ﷺ وحقيقةِ ما
Yüce [Allah] buyuruyor ki: Allah şeytanın kattığı şeyi giderir (nesheder), sonra da şeytanın peygamberinin arzusuna/tilavetine kattığı batıl sözü -Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [onların iddiasına göre]: «تلك الغَرانيقُ العُلى، وإن شفاعتهنَّ لتُرتجي» «Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur» sözü gibi- {فِتْنَةٌ} “[bir fitne]” kılsın diye ayetlerini muhkem kılar. [Allah fitne derken]; kalplerinde nifaktan bir hastalık bulunan kimseleri, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğu ve onlara...
يُخبرهم به.
şüphedir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن مَعمرٍ، عن قتادة، أن النبيَّ ﷺ كان يتمنَّى ألا يعيب الله آلهة المشركين، فألقى الشيطان في أمنيته، فقال: "إنَّ الآلهة التي تُدعَى، إن شفاعتها لتُرتجَى، وإنها للغَرانيقُ العُلى". فنسَخ اللهُ ذلك، وأحكَم آياتِه: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى} حتى بلغ: {مِنْ سُلْطَانٍ} [النجم: ١٩ - ٢٣]. قال قتادةُ: لما أَلقَى الشيطانُ ما أَلقَى، قال المشركون: قد ذكر الله آلِهتَكم بخيرٍ. ففَرِحُوا بذلك، فذلك قوله: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den anlattı ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın müşriklerin ilahlarını yermemesini temenni etmişti; şeytan onun arzusuna [bir söz] kattı da [o]: 'Tapılan o ilahlar var ya, şüphesiz onların şefaati umulur ve onlar yüce kuğulardır (putlardır)' dedi. Bunun üzerine Allah bunu giderdi ve ayetlerini muhkem kıldı: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى} “Lât ve Uzzâ'yı gördünüz mü?” kavlinden {مِنْ سُلْطَانٍ} “hiçbir delil” kavline kadar [en-Necm: 19-23]. Katâde dedi ki: Şeytan atacağını attığı zaman, müşrikler: 'Allah ilahlarınızı hayırla andı' dediler ve buna sevindiler. İşte O'nun: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “[Allah bunu] şeytanın kattığı şeyi kalplerinde bir hastalık bulunanlar için bir fitne kılsın diye [yapar]” kavli budur.
حدَّثنا الحسنُ، قال أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة بنحوِه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bunun benzerini bildirdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج في قولِه: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. [قال: المنافقون .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “[Allah bunu] şeytanın kattığı şeyi kalplerinde bir hastalık bulunanlar için bir fitne kılsın diye [yapar]” kavli hakkında: [Onlar] münafıklardır, dediğini nakletti.
وقوله: {وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ}] . يقولُ: وللذين قسَت قلوبُهم عن الإيمانِ باللهِ، فلا تلينُ ولا تَرعوى، وهم المشركون باللهِ.
Ve O'nun: {وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri katılaşmış olanlar için”] kavli; Allah'a iman etmekten kalpleri katılaşmış, ne yumuşayan ne de vazgeçen kimseler [için demektir] ki onlar Allah'a şirk koşanlardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ}. قال: المشركون .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri katılaşmış olanlar” hakkında: Müşriklerdir, dediğini nakletti.
وقولُه: {وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإنَّ مشركي قومِك يا محمدُ لفى خلافٍ لله في أمرِه بعيدٍ من الحقِّ.
O'nun: {وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “Şüphesiz ki o zalimler, derin bir ayrılık içindedirler” kavli; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavminin müşrikleri, Allah'a emrinde haktan uzak derin bir muhalefet içindedirler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)} “Ve kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden [gelen] bir hak olduğunu bilsinler de ona iman etsinler, böylece kalpleri ona saygıyla bağlansın diye [böyle yapar]. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru yola iletendir” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: وكى يعلم أهل العلم بالله أن الذى أنزله الله من آياته التي أحكمها لرسوله، ونسخ ما أَلقَى الشيطانُ فيه، أنه الحقُّ مِن عندِ ربِّك يا محمُد، {فَيُؤْمِنُوا بِهِ}. يقولُ: فيصدِّقوا به، {فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ}. يقولُ: فتخضع للقرآن قلوبُهم، وتُذعن بالتصديق به والإقرارِ بما فيه، {وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. وإن الله لمرشدُ الذين آمنوا بالله ورسولِه إلى الحقِّ القاصدِ، والحقِّ الواضِحِ، بنسخِ ما ألقَى الشيطانُ في أُمنيةِ رسولِه ﷺ، فلا يَضُرُّهم كيدُ الشيطانِ، وإلقاؤُه الباطلَ على لسانِ نبيِّهم.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ı tanıyan ilim ehli, Allah'ın Resûlü için muhkem kıldığı ve şeytanın kattığı şeyi giderdiği indirdiği ayetlerin, ey Muhammed, Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilsinler diye [böyle yapar]. {فَيُؤْمِنُوا بِهِ} “ona iman etsinler”; buyuruyor ki: Onu tasdik etsinler. {فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ} “böylece kalpleri ona saygıyla bağlansın”; buyuruyor ki: Kalpleri Kur'an'a boyun eğsin ve onu tasdik edip içindekileri ikrar ederek teslim olsun. {وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru yola iletendir”; şüphesiz Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in arzusuna şeytanın kattığı şeyi gidermek suretiyle, Allah'a ve Resûlü'ne iman edenleri dosdoğru ve apaçık hakka ileticidir; böylece şeytanın tuzağı ve peygamberlerinin diline batılı atması onlara zarar vermez.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ: {وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ}. قال: يعنى القرآن.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “Kendilerine ilim verilenler ise onun Rabbinden [gelen] hak olduğunu bilsinler [diye]...” [İbn Cüreyc] dedi ki: Kur'an'ı kastediyor.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥)} “İnkâr edenler ise, kendilerine ansızın kıyamet saati gelinceye veya onlara kısır bir günün azabı gelinceye kadar ondan yana sürekli bir şüphe içinde kalırlar” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا يزالُ الذين كفَروا باللهِ فى شكٍّ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ı inkâr edenler, sürekli bir şüphe içinde kalırlar.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ فى الهاءِ التى فى قولِه {مِنْهُ} مِن ذكرِ ما هي؛ فقال بعضُهم: هي من ذكرِ قولِ النبىِّ ﷺ: "تلك الغرانيقُ العلى، وإن شفاعتهن لتُرتجي" .
Sonra tevil ehli, O'nun: {مِنْهُ} “ondan” kavlindeki zamirin (hâ harfinin) neyi gösterdiği hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur' sözünü göstermektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٌ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} من قوله: "تلك الغرانيقُ العلى، وإن شفاعتَهن تُرتجي".
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den [şunu] anlattı: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} “İnkâr edenler ise ondan yana sürekli bir şüphe içinde kalırlar”; onun: 'Bunlar yüce kuğulardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' sözünden dolayı [şüphe içindedirler].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ}. قال: مما جاء به إبليسُ، لا يخرُجُ من قلوبِهم، زادهم ضلالةً .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} “İnkâr edenler ise ondan yana sürekli bir şüphe içinde kalırlar” kavli hakkında şöyle dedi: İblis'in getirdiği şeyden dolayı [şüphededirler], bu onların kalplerinden çıkmaz ve onların sapıklığını artırmıştır.
وقال آخرون: بل هي من ذكرِ سجودِ النبيِّ ﷺ في "النجمِ".
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in en-Necm sûresindeki secdesini göstermektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابُن المثنى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا أبو بشرٍ، عن
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr anlattı, [o da] ...’den:
سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ}. قال: في مريةٍ من سجودِك.
Saîd b. Cübeyr'den: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} “İnkâr edenler ise ondan yana sürekli bir şüphe içinde kalırlar” hakkında: Senin secdenden dolayı şüphe içindedirler, dediğini nakletti.
وقال آخرون: بل هي من ذكرِ القرآن.
Başkaları da şöyle dedi: Bilakis o, Kur'an'ı göstermektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريج: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ}. قال: من القرآن .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} “İnkâr edenler ise ondan yana sürekli bir şüphe içinde kalırlar”. Dedi ki: Kur'an'dan yana [şüphe içindedirler].
وأولى هذه الأقوال فى ذلك بالصواب قولُ من قال: هي كنايةٌ من ذكرِ القرآنِ الذى أحكم الله آياته. وذلك أن ذلك من ذكر قوله: {وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} أقرب منه من ذكر قوله: {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ}. والهاءُ من قوله: {أَنَّهُ} من ذكرِ القرآنِ، فإلحاق الهاءِ فى قولِه: {فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} بالهاء من قوله: {أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} أولى من إلحاقها بـ {مَا} التى فى قوله: {مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ} مع بُعدِ ما بينهما.
Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: 'O, Allah'ın ayetlerini muhkem kıldığı Kur'an'a yapılan bir kinayedir (zamirdir)' diyenin görüşüdür. Çünkü bu [zamir], O'nun: {وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden [gelen] bir hak olduğunu bilsinler” kavline, O'nun: {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ} “Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir” kavlinden daha yakındır. {أَنَّهُ} kavlindeki zamir (hâ) Kur'an'ı göstermektedir; dolayısıyla {فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} “ondan yana şüphe içinde” kavlindeki zamirin, aradaki uzaklığa rağmen {مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ} “şeytanın kattığı şey” kavlindeki {مَا} lafzına bağlanmasındansa, {أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “onun Rabbinden [gelen] bir hak olduğunu” kavlindeki zamire bağlanması daha evladır.
وقوله: {حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ} . يقول: لا يزال هؤلاء الكفارُ في شكٍّ من أمرِ هذا القرآن إلى أن تأتيَهم الساعةُ بغتةً، وهى ساعةُ حشرِ الناسِ لموقفِ الحسابِ، {بَغْتَةً}. يقولُ: فجأةً، {أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ}.
O'nun: {حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ} “kendilerine kıyamet saati gelinceye kadar” kavli; buyuruyor ki: Bu kâfirler, kendilerine ansızın kıyamet saati -ki o, insanların hesap meydanına toplanma saatidir- gelinceye kadar bu Kur'an'ın durumundan yana sürekli şüphe içinde kalırlar. {بَغْتَةً} “ansızın”; apansız demektir. {أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “veya onlara kısır bir günün azabı gelinceye kadar”.
واختلَف أهل التأويلِ فى هذا اليومِ أىُّ يومٍ هو؛ فقال بعضُهم: هو يومُ القيامِة.
Te'vil ehli (müfessirler), bu günün hangi gün olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazısı: 'O, kıyamet günüdür' dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: ثنا شيخٌ من أهلِ خراسانَ من الأزدِ يُكنى أبا ساسانَ، قال: سألتُ الضحاكَ عن قولِه: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ}. قال: عذابُ يومٍ لا ليلةَ له .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Horasan ehlinden Ezd kabilesine mensup Ebû Sâsân künyeli bir şeyh anlattı, dedi ki: Dahhâk'a O'nun: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “kısır bir günün azabı” kavlini sordum; dedi ki: Gecesi olmayan bir günün azabı [demektir].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تميلة، عن أبي حمزة، عن جابرٍ، عن عكرمة، أن يومَ القيامةِ لا ليلةً له .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tumeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o İkrime'den anlattı ki: Kıyamet gününün gecesi yoktur.
وقال آخرون: بل عُنى به يومُ بدرٍ. وقالوا: إنما قيل له: {يَوْمٍ عَقِيمٍ}؛ أنهم لم يُنظَروا إلى الليل، فكان لهم عقيمًا.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla Bedir günü kastedilmiştir. Ve dediler ki: Ona ancak geceye kadar mühlet verilmediği için {يَوْمٍ عَقِيمٍ} “kısır bir gün” denilmiştir; dolayısıyla onlar için kısır (sonrasız) olmuştur.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ}. يوم بدرٍ .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti, dedi ki: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “kısır bir günün azabı”; Bedir günüdür.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ}. قال ابنُ جُريج: يومٌ ليس فيه ليلةٌ، لم يُناظروا إلى الليلِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı: {أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “yahut kendilerine kısır bir günün azabı gelinceye kadar”. İbn Cüreyc dedi ki: İçinde gece olmayan bir gündür, geceye kadar kendilerine mühlet verilmedi.
قال مجاهدٌ: عذابُ يومٍ عقيمٍ .
Mücâhid dedi ki: Kısır bir günün azabı [hakkında].
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُميلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، قال: قال مجاهدٌ: يومُ بدرٍ .
Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tumeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den anlattı, dedi ki: Mücâhid: 'Bedir günüdür' dedi.
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو إدريسَ، قال: أخبرنا الأعمشُ، عن رجلٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ في قولِه: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ}. قال: يومُ بدرٍ .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû İdrîs anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, bir adamdan, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “kısır bir günün azabı” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Bedir günüdür.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قولَه: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ}. قال: هو يوم بدرٍ. ذكَره عن [أبي بن] كعبِ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'nin O'nun: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “kısır bir günün azabı” kavli hakkındaki sözünü anlattı; dedi ki: O, Bedir günüdür. Bunu [Ubey b.] Ka'b'dan zikretti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ فى قولِه: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ}. قال: هو يومُ بدرٍ. عن أبيِّ بنِ كعبٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “kısır bir günün azabı” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: O, Bedir günüdür. Ubey b. Ka'b'dan rivayetle.
وهذا القولُ الثانى أولى بتأويلِ الآيةِ؛ لأنه لاوجهَ لأن يُقالَ: لا يزالون في مريةٍ منه حتى تأتيَهم الساعةُ بغتةً، أو تأتيهم الساعةُ؛ وذلك أَن الساعةَ هي يومُ القيامِة. فإن كان اليومُ العقيمُ أيضًا هو يومَ القيامةِ، فإنما معناه ما قلنا من تكريرِ ذكرِ الساعةِ مرتين باختلافِ الألفاظِ، وذلك ما لا معنى له. فإذ كان ذلك كذلك، فأولى التأويلين به أصحُّهما معنًى وأشبهُهما بالمعروفِ في الخطابِ، وهو ما ذكَرنا من
Bu ikinci görüş, ayetin teviline daha uygundur; zira [şöyle] denilmesinin hiçbir vechi yoktur: 'Kendilerine ansızın kıyamet saati gelinceye kadar yahut onlara kıyamet saati gelinceye kadar ondan yana bir şüphe içinde kalmaya devam ederler.' Çünkü es-Sâat, kıyamet günüdür. Şayet kısır gün de kıyamet günü ise, bunun anlamı ancak söylediğimiz üzere lafız farklılığıyla saatin iki defa tekrar zikredilmesidir; bunun ise hiçbir anlamı yoktur. Durum böyle olunca, iki tevilden [ayete] en layık olanı, mana bakımından en sahih ve hitaptaki bilinen [kullanıma] en çok benzeyenidir. O da zikrettiğimiz
معناه.
manasıdır.
فتأويل الكلام إذن: ولا يزالُ الذين كفروا في مريةٍ منه حتى تأتيهم الساعةُ بغتةً، فيصيروا إلى العذاب الدائمِ، أو يأتيهم عذاب يوم عقيم لهم، فلا يُنظَروا فيه إلى الليل، ولا يُؤخَّروا فيه إلى المساء، لكنهم يُقتلون قبل المساء.
O halde sözün tevili şöyledir: İnkâr edenler, kendilerine ansızın kıyamet saati gelip de sürekli azaba varıncaya kadar veya kendileri için kısır bir günün azabı gelip de o günde geceye kadar mühlet verilmeden ve akşama kadar ertelenmeden, bilakis akşam olmadan önce öldürülünceye kadar ondan yana şüphe içinde kalmaya devam ederler.
القول في تأويل قوله تعالى: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (٥٧)} “O gün mülk Allah'ındır; aralarında O hüküm verir. Artık iman edip salih ameller işleyenler Naîm cennetlerindedirler. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
يقول تعالى ذكره: السلطانُ والمُلكُ إذا جاءت الساعة لله وحده لا شريك له، ولا ينازعه يومئذ منازعٌ. وقد كان في الدنيا ملوكٌ يُدعون بهذا الاسم، ولا أحد يومئذٍ يُدعَى ملكًا سواه، {يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ}. يقولُ: يفصل بين خلقه المشركين به والمؤمنين؛ فالذين آمنوا بهذا القرآن، وبمن أنزَله، ومن جاء به، وعملوا بما فيه من حلالِه وحرامِه، وحدودِه وفرائضِه، فى جناتِ النعيم يومئذٍ.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Kıyamet saati geldiğinde hâkimiyet ve mülk, hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca Allah'a aittir ve o gün hiç kimse O'nunla çekişemez. Dünyada bu isimle anılan melikler (krallar) vardı, fakat o gün O'ndan başka hiç kimse melik diye çağrılmaz. {يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} “Aralarında O hüküm verir”; buyuruyor ki: Yaratıkları arasından Kendisine ortak koşanlar ile müminleri birbirinden ayırır. Bu Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene iman edip onda bulunan helal ve haramla, hudut ve farzlarla amel edenler, o gün Naîm cennetlerindedirler.
والذين كفروا بالله ورسوله ، وكذّبوا بآياتِ كتابه وتنزيله، وقالوا: ليس ذلك من عند الله، إنما هو إفكٌ افتراه محمدٌ، وأعانه عليه قومٌ آخرون، {فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ}. يقولُ: فالذين هذه صفتهم لهم عند الله يوم القيامةِ {عَذَابٌ مُهِينٌ}. يعنى: عذابٌ مذلٌّ في جهنم.
Allah'ı ve Resulü'nü inkâr eden , Kitabının ayetlerini ve indirdiğini yalanlayan ve: 'Bu Allah katından değildir, bu ancak Muhammed'in uydurduğu bir yalandır ve başka bir topluluk da ona bu hususta yardım etmiştir' diyenlere gelince; {فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır”. Buyuruyor ki: Bu vasıfta olanlar için kıyamet gününde Allah katında {عَذَابٌ مُهِينٌ} “alçaltıcı bir azap” vardır; yani cehennemde zillet verici bir azap.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨)} “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenleri, Allah elbette güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır.”
يقول تعالى ذكره: والذين فارقوا أوطانهم وعشائرهم، فتركوا ذلك في
Yüce Allah -şânı yücedir- buyuruyor ki: Yurtlarını ve aşiretlerini terk eden, bunları
رضا اللهِ وطاعتهِ وجهادِ أعدائِه، ثم قُتلوا أو ماتوا وهم كذلك، ليرزقَنَّهم اللهُ يومَ القيامةِ في جناتِه رزقًا حسنًا. يعنى بالحسنِ الكريمَ، وإنما يعنى بالرزقِ الحسنِ الثوابَ الجزيلَ، {وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}. يقولُ: وإن اللهَ لهو خيرُ من بسَط فضلَه على أهلِ طاعتهِ وأكرَمهم.
Allah'ın rızası, O'na itaat ve düşmanlarıyla cihat uğruna terk eden, sonra da bu hal üzereyken öldürülen veya ölenleri, Allah kıyamet gününde cennetlerinde mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. 'Güzel' ile 'değerli/cömertçe olanı', 'güzel rızık' ile de 'bol mükâfatı' kastetmektedir. {وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır”; buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, Kendisine itaat edenlere lütfunu yayanların ve onlara ikramda bulunanların en hayırlısıdır.
وذُكر أن هذه الآيةَ نزَلت فى قومٍ من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ اختلَفوا في حكمِ من مات فى سبيلِ اللهِ؛ فقال بعضُهم: سواءٌ المقتولُ منهم والميتُ. وقال آخرون: بل المقتولُ أفضلُ. فأنزَل اللهُ هذه الآيةَ على نبيِّه ﷺ، يُعلِمُهم استواءَ أمرِ الميتِ فى سبيلِه والمقتولِ فيها في الثوابِ عندَه.
Bu ayetin, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından, Allah yolunda ölen kimsenin hükmü hakkında ihtilafa düşen bir grup hakkında indiği zikredilmiştir; bazısı: 'Onlardan öldürülen ile [eceliyle] ölen eşittir' demiş, diğerleri ise: 'Bilakis öldürülen daha üstündür' demişti. Bunun üzerine Allah, Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) O'nun yolunda ölen ile O'nun yolunda öldürülen kimsenin Kendi katındaki mükâfatta eşit olduğunu bildirmek üzere bu ayeti indirdi.
وقد حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنى عبدُ الرحمنِ بنُ شُريحٍ، عن سَلامانَ بنِ عامرٍ، قال: كان فَضالة برُودِسَ أميرًا على الأرباعِ، فخرَج بجنازتَي رجلين؛ أحدُهما قتيلٌ، والآخرُ متوفًّى، فرأى مَيلَ الناسِ مع جنازةِ القتيلِ إلى حفرتِه، فقال: أراكم أيها الناسُ تميلون مع القتيلِ، وتفضِّلونه عن أخيه المتوفَّى، فوالذي نفسي بيده، ما أبالى من أىِّ حفرتيهما بُعثتُ، اقرَءوا قولَ اللهِ تعالى: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا} إلى قوله: {وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahman b. Şüreyh, Selâmân b. Âmir'den haber verdi, dedi ki: Fedâle, Rodos'ta dörtte birlik birliklerin emiri idi; biri öldürülmüş, diğeri [eceliyle] vefat etmiş iki adamın cenazesiyle çıktı. İnsanların öldürülenin cenazesiyle kabrine doğru meylettiğini görünce şöyle dedi: 'Ey insanlar! Sizin öldürülenin [cenazesine] meylettiğinizi ve onu vefat eden kardeşinden üstün tuttuğunuzu görüyorum. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, o ikisinin hangi kabrinden diriltileceğime aldırış etmem! Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا} “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenler...” kavlinden {وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah, her şeyi bilendir, halîmdir” kavline kadar okuyun!'