ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قولَه: {وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ}. قال: التَّمامُ ? .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ} “Dilediğimizi rahimlerde tutarız” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Tamamlanmasıdır” .
القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله.
el-Kâsım, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: الأجلُ المُسَمَّى إقامته في الرَّحِمِ حتى يخرُجَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Dilediğimizi belirlenmiş bir süreye kadar rahimlerde tutarız” sözü hakkında şöyle demiştir: “Belirlenmiş süre, çıkıncaya kadar rahimde kalmasıdır” .
وقوله: {ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا}. يقول تعالى ذكرُه: ثم نُخرِجُكم من أرحامِ أمَّهاتكم إذا بلَغتُم الأجلَ الذي قَدَّرتُه الخروجكم منها طفلا صغارًا. ووحَّده "الطفل" وهو صفةٌ للجميعِ؛ لأنه مصدرٌ مثل "عَدْلٍ" و "زَورٍ".
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا} “Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra oradan çıkmanız için takdir ettiğim süreye ulaştığınızda sizi annelerinizin rahimlerinden küçük çocuklar olarak çıkarırız. Çoğulun sıfatı olmasına rağmen "et-Tıfl (الطفل)" kelimesini tekil getirmiştir; çünkü bu, "adl (عَدْل)" ve "zevr (زَوْر)" kelimeleri gibi bir mastardır.
وقوله: {ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ}. يقولُ: ثم لتبلغوا كمالَ عقولِكم ونهايةَ قُواكم بعُمُرِكم.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ} “Sonra da güçlü çağınıza ulaşmanız için” sözü ise; ömrünüz ilerleyerek aklınızın kemaline ve kuvvetinizin nihayetine erişmeniz için, demektir.
وقد ذكَرتُ اختلاف المختلفين في "الأشُدِّ"، والصواب من القول [في ذلك عندى] بشواهده فيما مضى بما أغْنَى عن إعادته .
“Eşüdd” kelimesi hakkındaki farklı görüşleri ve delilleriyle birlikte [bana göre bu konudaki] doğru olan görüşü daha önce tekrar etmeye hacet bırakmayacak şekilde zikretmiştim .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ (٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ (٥)} “İçinizden kimi vefat ettirilir, kimi de bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Yeryüzünü kupkuru ve ölü görürsün; fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimizde harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler bitirir.”
يقول تعالى ذكره: ومنكم أيها الناسُ من يُتَوفَّى من قبل أن يبلُغَ أَشُدَّه، فيموتُ، ومنكم من يُنسأ في أجَلِهِ فَيُعَمَّرُ حتى يَهرَمَ فيُردُّ مِن بعد انتهاء شبابه وبلوغِه غايةَ أشُدِّه إلى أرذَلِ عُمُرِه، وذلك الهَرَمُ، حتى يعود كهيئته في حالِ صِباهُ، لا يَعْقِلُ مِن بَعدِ عَقْلِهِ الأَوَّلِ شيئًا.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey insanlar! İçinizden kimi daha güçlü çağına ulaşmadan vefat ettirilir de ölür; içinizden kiminin de eceli geciktirilir, ömrü uzatılır, nihayet yaşlanır ve gençliğinin sona erip gücünün zirvesine ulaşmasından sonra ömrün en düşkün çağına döndürülür. Bu da kocamışlıktır; öyle ki önceki aklından sonra hiçbir şeyi akıl edemez hâle gelerek çocukluk hâline geri döner.
ومعنى الكلام: ومنكم من يُرَدُّ إلى أرذل العُمر بعد بلوغه أشدَّه، {لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ} كان يعْلَمُه {شَيْئًا}.
Sözün anlamı şudur: İçinizden kimi de güçlü çağına ulaştıktan sonra ömrün en düşkün çağına döndürülür {لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ} bilir olduğu {شَيْئًا} “bir bilgiden sonra hiçbir şeyi bilmesin diye”.
وقوله: {وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً}. يقول تعالى ذكره: وترى الأرضَ يا محمدُ يابسةً دارسة الآثارِ مِن النبات والزرع. وأصلُ الهُمودِ الدُّروسُ والدُّثور. ويُقالُ منه: هَمَدَتِ الأرضُ تَهمُدُ هُمُودًا. ومنه قول الأعشى ميمون بن قيسٍ:
Allah Teâlâ'nın: {وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً} “Yeryüzünü kupkuru ve ölü görürsün” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Yeryüzünü bitki ve ekinden yana kurumuş, izleri silinmiş görürsün. Hümûd (هُمُود) kelimesinin aslı, silinip yok olmak ve körelmektir. Bu kökten hareketle: Toprak kurudu, izi silindi anlamında “هَمَدَتِ الأرضُ تَهمُدُ هُمُودًا” denir. el-A‘şâ Meymûn b. Kays'ın şu beyti de bu kabildendir:
قالت قُتَيْلةُ ما لجِسمِك شاحِبًا … وأرَى ثِيابَك بالياتٍ هُمَّدَا
Kuteyle dedi ki: “Neyin var ki bedenin solgun... Ve elbiselerini eskimiş, yıpranıp dökülmüş görüyorum!”
والهمَّدُ جمعُ هامدٍ، كما الرُّكَّعُ جمعُ راكعٍ.
Rükka‘ (الرُّكَّعُ) kelimesinin râki‘ (رَاكِع) kelimesinin çoğulu olması gibi hümmed (الهُمَّدُ) kelimesi de hâmid (هَامِد) kelimesinin çoğuludur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذَكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاج، عن ابن جُرَيجٍ في قوله: {وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً}. قال: لا نباتَ فيها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً} “Yeryüzünü kupkuru ve ölü görürsün” sözü hakkında nakletti, o şöyle demiştir: “Üzerinde hiçbir bitki yoktur” .
وقولُه: {فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ}. يقولُ تعالى ذكره: فإذا نحنُ أنزَلْنا على هذه الأرضِ الهامِدَةِ التي لا نباتَ فيها، المطرَ مِن السماءِ {اهْتَزَتْ}. يقولُ: تحرَّكت بالنباتِ، {وَرَبَتْ}. يقولُ: وأَضْعَفَتِ النباتَ بمجيءِ الغيثِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ} “Fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimizde harekete geçer” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Üzerinde hiçbir bitki bulunmayan bu kuru ve ölü toprağa gökten yağmuru indirdiğimizde {اهْتَزَّتْ} “harekete geçer”, yani bitki ile kımıldanır; {وَرَبَتْ} “ve kabarır”, yani yağmurun gelmesiyle bitkiyi kat kat artırır.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ}. قال: عُرِف الغيتُ في رُبُوِّها.
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den {اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} “harekete geçer ve kabarır” âyeti hakkında nakletti, Katâde şöyle demiştir: “Kabarmasında yağmurun eseri anlaşılır.”
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة: {اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ}. قال: حَسُنَت، وعُرِف الغيثُ في رُبوِّها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} “harekete geçer ve kabarır” âyeti hakkında nakletti, Katâde şöyle demiştir: “Güzelleşir ve kabarmasında yağmurun eseri anlaşılır” .
وكان بعضهم يقولُ: معنى ذلك: فإذا أنزَلْنا عليها الماءَ اهْتَزَّت. ويوجِّهُ المعنى إلى الزرعِ، وإن كان الكلام مخرجه على الخبر عن الأرض.
Bazıları da şöyle diyordu: Bunun anlamı; “Üzerine suyu indirdiğimizde [ekin] canlanır” demektir. Sözün gelişi yeryüzünden haber vermek şeklinde olsa da anlamı ekine yöneltmektedir.
وقرأت قرأة الأمصار: {وَرَبَتْ}. بمعنى الرُّبُوِّ الذي هو النماءُ والزِّيادةُ.
İslâm beldelerinin kurrâsı, [bu kelimeyi] gelişme ve artış anlamına gelen er-rubüv (الرُّبُوّ) mânasında {وَرَبَتْ} “ve kabardı” şeklinde okumuştur.
وكان أبو جعفر القارئُ يقرأُ ذلك: (ورَبَّأَتْ). بالهمز .
Kurrâdan Ebû Ca‘fer ise bunu hemze ile (ورَبَّأَتْ) şeklinde okurdu .
حدِّثت عن الفراءِ، عن أبي عبدِ اللَّهِ التميميِّ عنه .
Bana Ferrâ'dan, onun Ebû Abdillâh et-Temîmî'den, onun da Ebû Ca‘fer'den naklettiği rivayet edildi .
وذلك غلطٌ؛ لأنَّه لا وَجْهَ للرَّبْءِ هاهنا، وإنما يُقالُ: رَبأَ. بالهمز، بمعنى: حَرَسَ، من الرَّبيئةِ، ولا معنَى للحراسةِ في هذا الموضع، والصحيحُ من القراءة ما عليه قرأة الأمصار.
Bu okuyuş bir hatadır; çünkü burada “rab'” (hemzeli okuyuş) kelimesinin hiçbir anlam yönü yoktur. Zira hemzeli olarak “رَبَأَ” sadece rabîeden (gözetleme kulesi/nöbetçi) türemiş olarak “bekçilik/gözcülük yaptı” anlamında kullanılır. Bu makamda ise bekçilik/gözcülük yapmanın hiçbir anlamı yoktur. Doğru olan kıraat, şehirlerin kurrâsının üzerinde ittifak ettiği kıraattir.
وقوله: {وَأَنبَتَتْ مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ}، يقول جل ثناؤه: وأنبتت هذه الأرضُ الهامدة بذلك الغيث، من كلِّ نوعٍ بهيجٍ. يعنى بالبَهيجِ البَهِجَ، وهو الحسن.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنبَتَتْ مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ} “ve her güzel çiftten bitkiler bitirir” sözüne gelince; övgüsü yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu kuru toprak o yağmur sayesinde her güzel türden bitki bitirmiştir. Behîc (البَهيج) ile kastedilen behic (البَهِج) olup, güzel demektir.
وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ: {وَأَنْبَتَتْ مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ}. قال: حسنٍ.
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den {وَأَنْبَتَتْ مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ} “ve her güzel çiftten bitkiler bitirir” âyeti hakkında nakletti, Katâde: “Güzel [çiftten]” demiştir.
حدثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة مثله .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den benzerini nakletti .
القول في تأويل قوله تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٦) وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٧)}.
Yüce Allah’ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٦) وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٧)} “İşte bunlar; Allah’ın hakkın ta kendisi olması, ölüleri diriltmesi ve O’nun her şeye güç yetirmesi sebebiyledir. Şüphesiz kıyamet vakti de gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur ve muhakkak ki Allah, kabirlerde olanları diriltecektir.”
يعني تعالى ذكره بقوله: {ذَلِكَ}: هذا الذي ذكَرْتُ لكم أيها الناسُ، مِن بَدْئِنا خَلْقَكم في بُطُونِ أُمهاتكم، ووَصْفِنا أحوالكم قبل الميلاد وبعده؛ طفلًا، وكهلًا، وشيخًا هَرَمًا، وتَنْبِيهِنَا كم على فِعْلِنا بالأرض الهامدة بما نُنَزِّلُ عليها من الغيثِ؛ لتؤمنوا وتُصَدِّقوا بأنَّ ذلك الذي فعل ذلك الله الذي هو الحقُّ لا شكَّ فيه، وأن من سواه مما تعبُدُون من الأوثانِ والأصنامِ باطلٌ؛ لأنها لا تقدِرُ على فعل شيءٍ مِن ذلك، وتَعْلَموا أن القدرة التي جعَل بها هذه الأشياء العجيبة، لا يتعذَّرُ عليها أن يُحْيِيَ بها الموتى بعد فنائها ودُروسِها في التُّرابِ، وأن فاعل ذلك على كلِّ ما أراد وشاء من شيءٍ قادرٌ، لا يَمتَنعُ عليه شيءٌ أرادَه.
Zikri yüce olan Allah {ذَلِكَ} “İşte bunlar” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Sizi annelerinizin karınlarında ilk baştan yaratmamızdan, doğumdan önce ve doğumdan sonra; bebek, olgun ve kocamış ihtiyar olarak durumlarınızı nitelememizden ve üzerine indirdiğimiz yağmurla kuru toprağa yaptıklarımızdan size hatırlattığım bu hususlar ; bunları yapanın, hakkında hiçbir şüphe bulunmayan el-Hakk (mutlak hak) olan Allah olduğuna, O'ndan başka taptığınız putların ve heykellerin ise batıl olduğuna -çünkü onlar bunlardan hiçbirini yapmaya güç yetiremezler- inanıp tasdik etmeniz içindir. Ayrıca bu harikulade şeyleri var eden kudretin, toprakta yok olup izleri silindikten sonra ölüleri diriltmekten de aciz kalmayacağını ve bunu yapanın, irade edip dilediği her şeye kadir olduğunu, dilediği hiçbir şeyin O'na imkânsız gelmeyeceğini bilmeniz içindir.
ولتُوقِنوا بذلك أن الساعةَ التي وعَدتكم أن أبعَثَ فيها الموتَى من قبورهم جائيةٌ لا محالةَ {لا رَيْبَ فِيهَا}. يقول: لا شكَّ في مَجيئها وحُدوثِها، {وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَن فِي الْقُبُورِ} حينئذٍ، مَن فيها من الأموات أحياء إلى موقف الحسابِ، فلا تَشُكُوا في ذلك، ولا تَمْتَرُوا فيه.
Ve yine ölüleri kabirlerinden diriltip çıkaracağımı size vadettiğim o kıyamet vaktinin kesinlikle geleceğine {لا رَيْبَ فِيهَا} “onda hiçbir şüphe yoktur” yani onun gelip gerçekleşeceğinde hiçbir kuşku bulunmadığına ve {وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَن فِي الْقُبُورِ} “şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltip kaldıracaktır” sözüyle de o vakitte kabirlerdeki ölüleri diriler olarak hesap meydanına çıkaracağına kesin olarak inanmanız içindir. Artık bu hususta şüphe etmeyin ve tereddüde düşmeyin.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَمِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {وَمِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ} “İnsanlardan kimi de vardır ki, hiçbir bilgisi, bir rehberi ve aydınlatıcı bir kitabı olmaksızın Allah hakkında tartışıp durur.”
يقول تعالى ذكره: ومن الناس من يخاصم في توحيدِ اللَّهِ وإفراده بالألوهةِ بغيرِ علمٍ منه بما يُخاصِمُ به، {وَلَا هُدًى}. يقولُ: وبغير بيان معه لِما يقولُ ولا برهانٍ، {وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ}. يقولُ: وبغيرِ كتابٍ من الله أتاه لصحَّةِ ما يقولُ، {مُنِيرٍ}. يقول: يُنيرُ عن حُجَّتِه، وإنما يقول ما يقولُ مِن الجهل ظنًّا منه وحِسْبانًا.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: İnsanlardan kimi vardır ki, tartıştığı konuya dair kendisinde hiçbir bilgi olmaksızın Allah'ın birliği ve ilahlıkta tekliği hakkında münakaşa eder. {وَلَا هُدًى} “ve bir rehberi”, yani söylediği şeye dair yanında açık bir delil ve bürhan olmaksızın; {وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ} “ve aydınlatıcı bir kitabı olmaksızın”, yani söylediğinin doğruluğuna dair Allah'tan kendisine gelen bir kitap bulunmaksızın [tartışır]. {مُنِيرٍ} “aydınlatıcı”, yani onun delilini aydınlatan [bir kitap olmaksızın demektir]. O, söylediklerini cehaletinden ötürü yalnızca bir zan ve tahminle söylemektedir.
وذُكِر أنَّه عُنِي بهذه الآية والتي بعدها النضرُ بن الحارثِ مِن بنى عبدِ الدارِ.
Bu âyet ve sonraki âyetle Benî Abdiddâr'dan en-Nadr b. el-Hâris'in kastedildiği zikredilmiştir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ (٩) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin teviline dair görüş: {ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ (٩) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٠)} “(İnsanları) Allah yolundan saptırmak için böbürlenerek yanını büker. Dünyada onun için bir rezillik vardır; kıyamet gününde de ona yakıcı azabı tattıracağız. (Ona şöyle denir:) ‘İşte bu, ellerinin önden gönderdiği (yapıp ettiği) şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir.’”
يقولُ تعالى ذِكرُه: يجادلُ هذا الذي يجادلُ في اللَّهِ بغيرِ علمٍ ثانىَ عِطفِه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah hakkında bilgisizce tartışan bu kimse böbürlenip yanını bükerek [bunu yapar].
واختلَف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي من أجلِه وُصِف بأنَّه يَثْنِى عِطْفَهُ، وما المرادُ مِن وَصْفِه إيَّاه بذلك؛ فقال بعضُهم: وصَفه بذلك لتَكبُّرِه وتبَخْتُرِه . وذُكِر عن العربِ أنها تقولُ: جاءنى فلانٌ ثانىَ عِطْفِه. إذا جاء مُتَبخْتِرًا مِن الكبرِ.
Tevil ehli, onun yanını büktüğü şeklinde nitelenmesinin gerekçesi ve bu nitelemeyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Kibrinden ve çalım satarak yürümesinden ötürü böyle nitelenmiştir, dediler. Araplardan şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Bir kimse kibrinden çalım satarak geldiğinde “Falanca yanını bükerek / omuz kırarak geldi” denir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {ثَانِيَ عِطْفِهِ}. يقولُ: مُسْتَكبِرًا في نفسِه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {ثَانِيَ عِطْفِهِ} “yanını büküp” sözü hakkında nakletti, o şöyle demiştir: “İçinde büyüklük taslayarak” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لَاوٍ رقَبَتَه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, “Boynunu büküp çevirerek” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمُد بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ثَانِيَ عِطْفِهِ}. قال: رقبَتَه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in {ثَانِيَ عِطْفِهِ} “yanını büküp” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Boynunu [bükerek]” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da
مجاهدٍ مثلَه.
o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {ثَانِيَ عِطْفِهِ}. قال: لاوٍ عُنُقَه .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den {ثَانِيَ عِطْفِهِ} “yanını büküp” âyeti hakkında nakletti, Katâde: “Boynunu büküp çevirerek” demiştir .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma‘mer'den, o Katâde'den benzerini haber verdi .
وقال آخرون: معنى ذلك أنه يُعْرِضُ عما يُدْعَى إليه فلا يَسْمَعُ له.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, çağrıldığı şeyden yüz çevirip onu dinlememesidir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثَانِيَ عِطْفِهِ}. يقولُ: يُعْرِضُ عن ذِكْرِى .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {ثَانِيَ عِطْفِهِ} “yanını büküp” sözü hakkında nakletti, [İbn Abbâs] şöyle demiştir: [Allah,] “Beni anmaktan yüz çevirir” buyurmaktadır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. قال: لَاوِيًا رأسَه، مُعْرِضًا مُوَلِّيًا، لا يريدُ أن يسمعَ ما قيل له. وقرَأَ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ} [المنافقون: ٥]. {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّى مُسْتَكْبِرًا} [لقمان: ٧].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Böbürlenerek yanını büküp Allah yolundan saptırmak için” âyeti hakkında şöyle dedi: “Başını çevirerek, yüz çevirip arkasını dönerek, kendisine söyleneni duymak istemez.” Ve şu âyetleri okudu: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ} “Onlara: 'Gelin, Allah'ın Resûlü sizin için bağışlanma dilesin' denildiği zaman başlarını çevirirler ve sen onların büyüklük taslayarak yüz çevirdiklerini görürsün” [Münâfikûn, 5]; {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّى مُسْتَكْبِرًا} “Ona âyetlerimiz okunduğu zaman, büyüklük taslayarak yüz çevirir” [Lokmân, 7].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ثَانِيَ عِطْفِهِ}. قال: يُعْرِضُ عن الحقِّ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'in {ثَانِيَ عِطْفِهِ} “yanını büküp” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Haktan yüz çevirir” .
قال أبو جعفرٍ: وهذه الأقوالُ الثلاثةُ مُتَقارباتُ المعنى، وذلك أن مَن كان ذا
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bu üç görüşün anlamı birbirine yakındır. Şöyle ki; her kim kibir...
اسْتِكْبارٍ فمِن شأنِه الإعراضُ عما هو مُسْتكبِرٌ عنه، وَلَيُّ عُنُقِه عنه والإعراضُ.
büyüklendiği şeyden yüz çevirmesi, boynunu ondan öteye bükmesi ve arkasını dönmesi onun özelliğindendir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يُقالَ: إن اللَّهَ وصَف هذا المخاصمَ في اللَّهِ بغيرِ علمٍ أنَّه مِن كبرِه إذا دُعِى إلى اللَّهِ أعرَضَ عن دَاعِيهِ، ولَوى عُنقَه عنه، ولم يَسمعْ ما يقالُ له اسْتِكبارًا.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Allah, bilgisi olmaksızın Allah hakkında tartışan bu kimseyi; kibrinden ötürü Allah'a çağrıldığında davetçisinden yüz çeviren, boynunu ondan öteye büken ve büyüklük taslayarak kendisine söyleneni dinlemeyen biri olarak nitelemiştir.
وقولُه: {لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: يجادلُ هذا المشركُ في اللَّهِ بغيرِ علمٍ مُعْرِضًا عن الحقِّ استكبارًا لِيَصُدَّ المؤمنين باللَّهِ عن دينِهم الذي هَدَاهم له، ويَستَزِلَّهم عنه، {لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: لهذا المجادلِ في اللَّهِ بغيرِ علمٍ، {لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} وهو القتلُ والذلُّ والمَهانةُ بأيدِى المؤمنين، فقتَلَه اللَّهُ بأيديهم يومَ بدرٍ.
Allah Teâlâ'nın: {لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolundan saptırmak için” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu müşrik, Allah'a inananları kendilerine hidayet ettiği dinlerinden alıkoymak ve onları bu yoldan kaydırmak için büyüklük taslayıp haktan yüz çevirerek Allah hakkında bilgisizce tartışır. {لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} “Dünyada onun için bir rezillik vardır”. Senası yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah hakkında bilgisizce tartışan bu kimse için {لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} “dünyada bir rezillik vardır”; bu da müminlerin eliyle öldürülmek, zillete ve aşağılanmaya uğramaktır. Nitekim Allah onu Bedir günü müminlerin eliyle öldürtmüştür.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ}. قال: قَتْلٌ يومَ بدرٍ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} “onun için dünyada bir rezillik vardır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bedir günü öldürülmektir” .
وقولُه: {وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: ونُحرِقُه يومَ القيامةِ بالنَّارِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ} “kıyamet gününde de ona yakıcı azabı tattıracağız” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kıyamet gününde onu ateşle yakacağız.
وقولُه: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: ويُقالُ له إذا أُذِيق عذابَ النارِ يومَ القيامةِ: هذا العذابُ الذي نُذيقُكَهُ اليومَ بما قدَّمَت يداكَ في الدُّنيا مِن الذنوبِ والآثامِ، واكْتَسَبْتَه فيها من الإجْرامِ، {وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيد}. [يقولُ: وفعَلنا ذلك لأنَّ اللَّهَ ليس بظلامٍ للعبيدِ] فيعاقبَ بعضَ عبيدِه
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ} “İşte bu, ellerinin önden gönderdiği (işlediğin) şeyler sebebiyledir” buyruğuna gelince; senâsı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kıyamet gününde cehennem azabı tattırıldığında ona şöyle denilir: Bugün sana tattırdığımız bu azap, dünyada ellerinle önden gönderdiğin günahlar, suçlar ve orada işlediğin cürümler sebebiyledir. {وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيد} “Ve şüphesiz Allah, kullara asla zulmedici değildir”. [Buyuruyor ki: Bunu böyle yaptık, çünkü Allah kullarına asla zulmedici değildir] ki kullarından bir kısmını
على جُرْمٍ، وهو يعفو مثلَه عن آخرَ غيرِه، أو يَحملَ ذنبَ مذنبٍ على غيرِ مذنبٍ فيعاقبَه به، ويعفُوَ عن صاحبِ الذَّنبِ، ولكنَّه لا يعاقبُ أحدًا إِلَّا على جُرْمِه، ولا يعذِّبُ أحدًا على ذنبٍ يغفرُ مثلَه لآخرَ إلَّا بسببٍ اسْتَحقَّ به منه مَغْفرتَه.
bir cürümden dolayı cezalandırırken başkasından benzeri bir cürmü affetsin ; ya da günahkâr birinin günahını günahsız birine yükleyip onunla cezalandırsın ve günah sahibini affetsin. Aksine O, hiç kimseyi kendi cürmünden başkası sebebiyle cezalandırmaz ve bir başkasına bağışladığı benzer bir günahtan dolayı, O'ndan bağışlanmayı hak etmesini sağlayan bir sebep olmadıkça kimseye azap etmez.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ (١١)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ (١١)} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder. Eğer kendisine bir hayır dokunursa onunla huzur bulur; şayet başına bir imtihan/kötülük gelirse yüzüstü döner. O, dünyayı da ahireti de kaybetmiştir. İşte apaçık hüsran budur.”
يعنى جلَّ ذِكرُه بقولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} أعْرابًا كانوا يَقْدَمون على رسولِ الله ﷺ مهاجرين من باديَتِهم، فإن نالوا رخاءً من عيشٍ بعدَ الهجرةِ والدخولِ في الإسلامِ أقامُوا على الإسلامِ، وإلَّا ارْتَدُّوا على أعقابِهم. فقال اللَّهُ: ومِن الناسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ على شَكٍّ، {فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ}. وهو السَّعة مِن العيشِ وما يُشْبِهُه من أسبابِ الدُّنيا، {اطْمَأَنَّ بِهِ}. يقولُ: اسْتقرَّ بالإسلامِ وثَبَت عليه. {وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ}. وهو الضيقُ بالعيشِ وما يُشبهُه من أسبابِ الدُّنيا، {انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ}. يقولُ: ارْتَدَّ فانقلَب على وَجْهِه الذي كان عليه من الكُفرِ باللَّهِ.
Zikri yüce olan [Allah], {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder” buyruğuyla, çöllerinden göç edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelen bedevileri kastetmektedir. Şayet hicret edip İslam'a girdikten sonra bolluk ve rahat bir geçim elde ederlerse İslam üzere kalırlar; aksi takdirde ökçeleri üzerine geri dönerlerdi. Allah buyurdu ki: İnsanlardan kimi de Allah'a şüphe üzere ibadet eder. {فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ} “Eğer kendisine bir hayır dokunursa onunla huzur bulur”; bu [hayır], rızık genişliği ve dünyalık sebeplerden buna benzer şeylerdir. {اطْمَأَنَّ بِهِ} “onunla huzur bulur”; [yani] İslam ile mutmain olup onda sebat eder. {وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ} “şayet başına bir imtihan gelirse”; bu da geçim sıkıntısı ve dünyalık sebeplerden buna benzer şeylerdir. {انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ} “yüzüstü döner”; [yani] dinden irtidat edip daha önce üzerinde bulunduğu Allah'ı inkâr [küfür] haline geri döner.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da
أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} إلى قولِه: {انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ}. قال: الفتنةُ البلاءُ، كان أحدُهم إذا قَدِم المدينةَ وهى أرضٌ وَبِيئةٌ ، فإن صَحَّ بها جِسْمُه، ونُتِجت فَرسُه مُهْرًا حسَنًا، ووَلَدَتِ امرأتُه غلامًا رَضِى به، واطْمَأنَّ إليه، وقال: ما أصبتُ منذُ كنتُ على دينِى هذا إلَّا خيرًا. وإن أصابَه وجَعُ المدينةِ، ووَلَدَتِ امرأتُه جاريةً، وتأخَّرت عنه الصَّدقةُ، أتاه الشيطانُ فقال: واللَّهِ ما أصبتَ منذُ كنتَ على دينِك هذا إلَّا شرًّا. وذلك الفتنةُ .
babasından, o İbn Abbâs'tan {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder” sözünden {انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ} “yüzüstü döner” sözüne kadar nakletti: O şöyle demiştir: “Fitne, beladır. Onlardan biri Medine'ye geldiğinde -ki orası vebalı/hastalıklı bir yerdi - şayet orada bedeni sıhhat bulur, kısrağı güzel bir tay doğurur ve karısı da bir erkek çocuk dünyaya getirirse bundan hoşnut kalır, ona güvenir ve: 'Bu dinime girdiğimden beri sadece hayır gördüm' derdi. Şayet Medine'nin hastalığı ona isabet eder, karısı kız çocuk doğurur ve sadaka/gelir ona gecikirse, şeytan ona gelip: 'Vallahi sen bu dine girdiğinden beri sadece kötülük gördün' derdi. İşte fitne (imtihan) budur” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عنبسةُ أبو بكرٍ، عن محمدٍ بن عبدِ الرحمنِ بن أبى ليلى، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ}. قال: على شَكٍّ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Anbese Ebû Bekr, Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder” sözü hakkında nakletti, Mücâhid: “Şüphe üzere” demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَلَى حَرْفٍ}. قال: على شَكٍّ. {فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ}: رَخاءٌ وعافيةٌ {اطْمَأَنَّ بِهِ}: اسْتَقَرَّ، {وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ}: عذابٌ، ومصيبةٌ، {انْقَلَبَ} ارتَدَّ {عَلَى وَجْهِهِ}: كافرًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in şu sözü hakkında: {عَلَى حَرْفٍ} “bir kenardan”, o: “Şüphe üzere” demiştir. {فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ} “Eğer kendisine bir hayır dokunursa”: Bolluk ve afiyet; {اطْمَأَنَّ بِهِ} “onunla huzur bulur”: Sebat eder; {وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ} “şayet başına bir imtihan gelirse”: Azap ve musibet; {انْقَلَبَ} dinden döner {عَلَى وَجْهِهِ} “yüzüstü”: Kâfir olarak .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
قال ابن جُرَيجٍ: كان ناسٌ من قبائلِ العربِ وممَّن حولَهم مِن أهلِ القُرَى يقولون: نأتى محمدًا ﷺ، فإن صادَفْنا خيرًا مِن معيشةِ الرزقِ ثَبَتْنا معه، وإلَّا لَحِقْنا بأهلِنا .
İbn Cüreyc dedi ki: Arap kabilelerinden ve onların etrafındaki köy halkından bazı kimseler şöyle derlerdi: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidelim; şayet geçim ve rızık bakımından bir hayır bulursak onunla birlikte kalırız, aksi takdirde ailemizin yanına döneriz” .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ}. قال: شَكٍّ، {فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْر}. يقولُ: كثُر مالُه، وكَثُرت ماشيتُه اطْمَأنَّ وقال: لم يُصِبْنى في دينى هذا منذُ دخَلتُه إلَّا خيرٌ، {وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ}. يقولُ: وإن ذهَب مالُه، وذهبَت ماشيتُه، {انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ}.
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den nakletti: {مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} “Allah'a bir kenardan ibadet eden”, o: “Şüphe üzere” demiştir. {فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْر} “Eğer kendisine bir hayır dokunursa”; yani malı çoğalır, hayvanları artarsa huzur bulur ve: 'Girdiğimden beri bu dinimde bana sadece hayır dokundu' der. {وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ} “şayet başına bir imtihan gelirse”; yani malı gider, hayvanları telef olursa, {انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ} “yüzüstü döner; dünyayı da ahireti de kaybetmiştir”.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ نحوَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den benzerini haber verdi .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} الآية: كان ناسٌ من قبائلِ العربِ، وممَّن حولَ المدينةِ مِنَ القُرَى كانوا يقولون: نأتى محمدًا ﷺ فننظرُ في شأنِه، فإن صادَفْنا خيرًا ثَبَتْنا معه، وإِلَّا لَحِقْنا بمنازِلِنا وأهْلِينا، وكانوا يأتُونَه، فيقولون: نحنُ على دينِك. فإن أصابوا معيشةً، ونَتجوا خَيْلَهم، ووَلَدت نساؤهم الغِلْمانَ اطْمَأنُّوا وقالوا: هذا دينُ صدقٍ. وإن تأخَّر عنهم الرِّزقُ، وأَزْلَقت خيُولُهم، ووَلَدت نساؤهم البناتِ، قالوا: هذا دينُ سَوْءٍ. فانقَلَبوا على وجوهِهم.
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı [Allah Teâlâ'nın]: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder...” ayeti hakkında şöyle derken işittim: Arap kabilelerinden ve Medine çevresindeki köylerden bazı insanlar şöyle derlerdi: “Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidelim ve durumuna bakalım; şayet bir hayra denk gelirsek onun yanında sebat ederiz, yoksa yurtlarımıza ve ailelerimize döneriz.” [Resûlullah'a] gelirler ve: “Biz senin dinin üzereyiz” derlerdi. Şayet bir geçimlik elde ederler, atları yavrular ve kadınları erkek çocuk doğurursa huzur bulup: “Bu hak/doğru bir dindir” derlerdi. Şayet rızıkları gecikir, atları düşük yapar ve kadınları kız çocuk doğurursa: “Bu kötü/uğursuz bir dindir” derlerdi de yüzüstü [eski küfürlerine] dönerlerdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ}. قال: هذا المنافقُ، إن صَلَحَتْ له دنياه أقامَ على العبادةِ، وإن فَسَدَتْ عليه دنياه وتَغيَّرتْ انقلَب، ولا يقيمُ على العبادةِ إِلَّا لِما صَلَح مِن دُنياه، وإذا أصابَتْه شدَّةٌ أو فتنةٌ، أو اختبارٌ أو ضيقٌ، ترَك دينَه ورجَع إلى الكُفرِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder. Eğer kendisine bir hayır dokunursa onunla huzur bulur; şayet başına bir imtihan gelirse yüzüstü döner. O, dünyayı da ahireti de kaybetmiştir” âyeti hakkında şöyle dedi: “Bu münafıktır; dünyalığı yolunda giderse ibadet üzere devam eder, şayet dünyalığı bozulur ve değişirse geri döner. O, ibadete sadece dünyalığı düzgün gittiği için devam eder; kendisine bir zorluk, imtihan, sıkıntı veya darlık dokunduğunda ise dinini terk edip küfre döner” .
وقولُه: {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}. يقولُ: غَبِن هذا الذي وصَف جلَّ ثناؤه صِفَتَه دُنياه؛ لأنَّه لم يَظْفَرْ بحاجتِه منها بما كان مِن عبادتِه اللَّهَ على الشكِّ، ووَضِع في تجارتِه فلم يَرْبَحْ، {وَالْآخِرَةِ}. يقولُ: وخسِر الآخرةَ؛ لأنه مُعَذَّبٌ فيها بنارِ اللَّهِ المُوقَدةِ.
Allah Teâlâ'nın: {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “dünyayı da ahireti de” buyruğuna gelince; [Allah] buyuruyor ki: Senası yüce olan [Allah]'ın niteliğini beyan ettiği bu kimse dünyasında aldanıp zarara uğramıştır; çünkü Allah'a şüpheyle ibadet etmesinden ötürü dünyadan ihtiyacını elde edememiş, ticaretinde zarara uğrayıp kâr edememiştir. {وَالْآخِرَةِ} “ve ahireti de”; [yani] ahireti de kaybetmiştir, zira o orada Allah'ın tutuşturulmuş ateşinde azap görecektir.
وقولُه: {ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ}. يقولُ: وخَسارتُه الدنيا والآخرةَ هي {الْخُسْرَانُ}. يعنى: الهلاكُ {الْمُبِينُ}. يقولُ: يَبِينُ لمن فكَّر فيه وتدَبَّره أنه قد خسِر الدنيا والآخرةَ.
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ} “İşte apaçık hüsran budur” buyruğuna gelince; [Allah] buyuruyor ki: Onun dünyayı ve ahireti kaybetmesi, apaçık {الْخُسْرَانُ} “hüsrandır”; yani {الْمُبِينُ} “apaçık” bir helaktir. [Allah] buyuruyor ki: Bunu düşünen ve üzerinde tefekkür eden kimseye onun dünyayı da ahireti de kaybettiği açıkça belli olur.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته قرأةُ الأمصارِ جميعًا غيرَ حُميدٍ الأعرجِ: {خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ}. على وجهِ المُضِيِّ. وقرَأه حَميدٌ الأعرجُ: (خاسِرَ) نصبًا على الحالِ، على مثالِ "فاعلِ" .
Kıraat imamları bu lafzın okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Humeyd el-A‘rec dışındaki bütün belde kurrâsı, geçmiş zaman [mâzî fiil] kipinde: {خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ} şeklinde okumuşlardır. Humeyd el-A‘rec ise “fâil” vezninde hâl olarak mansub biçimde (خاسِرَ) [hâsira] okumuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ (١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ} “Allah'ı bırakıp kendisine zarar vermeyecek ve fayda sağlamayacak şeylere yakarır. İşte derin sapıklık budur” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن أصابَت هذا الذي يَعْبُدُ اللَّهَ على حرفٍ فتنةٌ، ارْتَدَّ عن دينِ اللَّهِ، يَدْعُو مِن دونِ اللَّهِ آلهةً لا تَضُرُّه إن لم يَعْبُدُها في الدنيا، ولا تَنْفَعُه في الآخرةِ إن عبَدها، {ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ}. يقولُ: ارتدادُه ذلك داعيًا مِن دونِ اللَّهِ هذه الآلهةَ هو الأخْذُ على غيرِ استقامةٍ، والذَّهابُ عن دينِ اللَّهِ ذَهابًا بعيدًا.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'a bir kenardan ibadet eden bu kimseye bir fitne/musibet dokunup da Allah'ın dininden döndüğünde; dünyada kendilerine tapmadığı takdirde kendisine zarar veremeyecek, ahirette ise tapsa bile fayda sağlayamayacak olan Allah'tan başka ilahlara yakarır. {ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ} “İşte derin sapıklık budur”. [Allah] buyuruyor ki: Onun Allah'ı bırakıp bu ilahlara dua ederek dinden dönmesi; dosdoğru yoldan sapmak ve Allah'ın dininden çok uzaklara savrulup gitmektir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ}: يَكْفُرُ بعدَ إيمانِه، {ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ} “O, Allah'ı bırakıp kendisine zarar vermeyecek ve fayda sağlamayacak şeylere yalvarır” sözü hakkında şöyle dedi: “İman ettikten sonra inkâr eder; {ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ} 'İşte derin sapıklık budur'”.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ (١٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ (١٣)} “Zararı faydasından daha yakın olana yalvarır. O ne kötü bir dost/koruyucu ve ne kötü bir yoldaştır!”
يقولُ تعالى ذكرُه: يَدْعو هذا المُنْقَلِبُ على وجهِه مِن أن أصابته فتنةٌ - آلهةً، لَضَرُّها في الآخرةِ له، أقربُ وأسرعُ إليه مِن نفعِها.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Başına bir musibet geldiği için yüzüstü dönen bu kimse; ahiretteki zararı kendisine faydasından daha yakın ve daha çabuk ulaşacak olan ilahlara yalvarır.
وذُكِر أن ابنَ مسعودٍ كان يَقْرَؤُه: (يَدْعو مَن ضَرُّه أقربُ مِن نفعِه) .
İbn Mes‘ûd'un bunu: (يَدْعو مَن ضَرُّه أقربُ مِن نفعِه) [yed‘û men darruhû akrabu min nef‘ihî] şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
واختَلَف أهلُ العربيةِ في موضعِ "مَن"، فكان بعضُ نحويى البصرةِ يقولُ: موضعُه نصبٌ بـ {يَدْعُوا}. ويقولُ: معناه: يَدْعو لَآلهةً ضرُّها أقربُ مِن نفعِها. ويقولُ: هو شاذٌّ؛ لأنه لم يُوجَدْ في الكلامِ: يدعو لَزيدًا.
Arap dili âlimleri “men” (مَن) edatının [cümledeki i‘rab] konumu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demekteydi: Bunun konumu {يَدْعُوا} fiiliyle mansubdur. Ve şöyle derdi: Bunun anlamı: “Zararı faydasından daha yakın olan ilahlara yalvarır” demektir. Yine o şöyle derdi: Bu şaz bir kullanımdır; çünkü Arap kelamında “yed‘û le-zeyden” şeklinde [mef‘ûlün başına tekit lâmı gelmesi] görülmemiştir.
وكان بعضُ نحويى الكوفةِ يقولُ: اللامُ مِن صلةِ ما بعدَ "مَن". كأن معنى الكلامِ عندَه: يَدْعو مَن لَضرُّه أقربُ مِن نفعِه. وحُكِى عن العربِ سماعًا منها: عندى لمَا غيرُه خيرٌ منه. بمعنى: عندى ما لَغيرُه خيرٌ منه. وأعْطَيْتُك لما غيرُه خيرٌ منه. بمعنى: ما لغيرُه خيرٌ منه. وقال: جائزٌ في كلِّ ما لم يَتَبَيَّنْ فيه الإعرابُ الاعتراضُ باللامِ دونَ الاسمِ.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demekteydi: “Lâm harfi, ‘men’ (مَن) edatından sonrasının sılasındandır (bağlantısındandır).” Sanki ona göre sözün anlamı: “Zararı faydasından kesinlikle daha yakın olan kimseye yalvarır” [yed‘û men le-darruhû akrabu min nef‘ihî] şeklindedir. Nitekim Araplardan sema yoluyla (bizzat işitilerek) şöyle aktarılmıştır: “İndî le-mâ gayruhû hayrun minh” (Yanımda başkası kendisinden hayırlı olan şey vardır); yani: “İndî mâ le-gayruhû hayrun minh” (Yanımda, başkası kendisinden kesinlikle daha hayırlı olan şey vardır) anlamındadır. Ve [yine]: “A‘taytüke le-mâ gayruhû hayrun minh” (Sana başkası kendisinden hayırlı olan şeyi verdim); yani: “Mâ le-gayruhû hayrun minh” (Sana, başkası kendisinden kesinlikle daha hayırlı olan şeyi verdim) anlamındadır. Ve [bu nahivci] şöyle demiştir: İ‘rabı açıkça belirgin olmayan her kelimede, ismin önüne [araya] lâm harfinin girmesi caizdir.
وقال آخرون منهم: جائزٌ أن يكونَ معنى ذلك: ذلك هو الضلالُ البعيدُ، يَدْعُو. فيكونُ: {يَدْعُوا} صلةَ {الضَّلَالُ الْبَعِيدُ}، وتُضْمِرُ في {يَدْعُوا} الهاءَ، ثم تَسْتَأْنِفُ الكلامَ باللامِ، فتقولُ: لمن ضرُّه أقربُ مِن نفعِه لَبئس المولى. كقولِك في الكلامِ في مذهبِ الجزاءِ: لما فعَلْتَ لَهو خيرٌ لك.
Onlardan diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamının şöyle olması da caizdir: “İşte derin sapıklık yalvarmasıdır (o yalvarır)” . Böylece {يَدْعُوا} fiili {الضَّلَالُ الْبَعِيدُ} ifadesinin sılası olur; {يَدْعُوا} fiilinde zamir (hâ) takdir edersin, sonra söze lâm harfiyle yeniden başlayarak [mübteda-haber olarak]: “Zararı faydasından daha yakın olan var ya, o ne kötü bir dosttur!” (le-men darruhû akrabu min nef‘ihî le-bi’se’l-mevlâ) dersin. Nitekim şart/ceza üslubunda: “Yaptığın şey var ya, kesinlikle senin için daha hayırlıdır” (le-mâ fe‘alte le-hüve hayrun lek) demen gibidir.
فعلى هذا القولِ (مَن) في موضعِ رفعٍ بالهاءِ في قولِه: {ضَرُّهُ}؛ لأن "مَن" إذا كانت جزاءً فإنما يُعْرِبُها ما بعدَها، واللامُ الثانيةُ في: {لَبِئْسَ الْمَوْلَى}. جوابُ اللامِ الأُولى. وهذا القولُ الآخرُ على مذهبِ العربيةِ أصحُّ، والأولُ إلى مذهبِ أهلِ التأويلِ أقربُ.
Bu görüşe göre {ضَرُّهُ} ifadesindeki “hâ” (ه) zamirinden dolayı “men” (مَن) edatı merfû konumundadır; zira “men” şart/ceza anlamında olduğunda onu ancak kendisinden sonrası i‘rablandırır. {لَبِئْسَ الْمَوْلَى} ifadesindeki ikinci lâm ise birinci lâmın cevabıdır. Arap dili kuralları açısından bu ikinci görüş daha sahihtir; birincisi ise tevil ehlinin benimsediği yaklaşıma daha yakındır.
وقولُه: {لَبِئْسَ الْمَوْلَى}. [يقولُ: لبئس ابن العمِّ هذا الذي يَعْبُدُ اللَّهَ على حرفٍ] ، {وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ}. يقولُ: ولبئس الخليطُ المُعاشِرُ والصاحبُ هو.
Allah Teâlâ'nın: {لَبِئْسَ الْمَوْلَى} “O ne kötü bir dost/koruyucudur” buyruğuna gelince; [[Allah] buyuruyor ki: Allah'a bir kenardan ibadet eden bu kimse ne kötü bir amca oğludur/akrabadır] . {وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ} “ve ne kötü bir yoldaştır” buyruğuna gelince; [Allah] buyuruyor ki: O, ne kötü bir hemhâl olunan arkadaş ve yoldaştır!
كما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ}. قال: العشيرُ هو المعاشرُ الصاحبُ.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ} “ve ne kötü bir yoldaştır” sözü hakkında şöyle dedi: “el-Aşîr, birlikte yaşanılan arkadaş/yoldaştır.”
وقد قيل: عُنِى بالمولى في هذا الموضعِ الوليُّ الناصرُ.
Bu ayette geçen “el-mevlâ” ile yardım eden dostun kastedildiği de söylenmiştir.
وكان مجاهدٌ يقولُ: عُنِى بقولِه: {لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ} الوَثَنُ.
Mücâhid ise: {لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ} “O ne kötü bir dost ve ne kötü bir yoldaştır” sözüyle putun kastedildiğini söylerdi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ}. قال: الوَثَنُ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ} “ve o ne kötü bir yoldaştır” kavli hakkında rivayet ettiler; o [Mücâhid]: “[Ondan kasıt] puttur” dedi.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (١٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (١٤)} “Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. Muhakkak ki Allah dilediğini yapar.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ يُدْخِلُ الذين صدَقوا اللَّهَ ورسولَه، وعمِلوا بما أمَرَهم اللَّهُ في الدنيا، وانْتَهَوْا عما نهاهم عنه فيها - {جَنَّاتٍ}. يعنى: بساتينَ {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَار}. يقولُ: تجرى الأنهارُ مِن تحتِ أشجارِها، {إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ}. فيُعْطِى ما شاء مِن كرامتِه أهلَ طاعتِه، وما شاء مِن الهَوانِ أهلَ معصيتِه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, dünyada Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yapıp yasakladıklarından kaçınan kimseleri; {جَنَّاتٍ} “cennetlere”, yani ağaçlarının altından nehirler akan bahçelere {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَار} “altından ırmaklar akan” [cennetlere] koyacaktır. {إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} “Muhakkak ki Allah dilediğini yapar”; itaat ehline lütfundan dilediği ikramı verir, isyan ehline de dilediği zilleti tattırır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ (١٥) [وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ (١٦)}] .
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ (١٥) [وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ (١٦)}] “Kim, Allah'ın ona (Peygamber'e) dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa, hemen göğe (tavana) bir ip uzatsın, sonra [kendini asıp ipi] kessin de baksın; hilesi/öfkesi onun kinini giderebilecek mi? İşte böylece biz onu apaçık âyetler olarak indirdik. Şüphesiz Allah dilediğini hidayete erdirir.”
اختَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بالهاءِ التي في قولِه: {أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ}؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها نبيُّ اللَّهِ ﷺ. فتأويلُه على قولِ بعضِ قائلى ذلك: مَن كان مِن الناسِ يَحْسَبُ أن لن يَنْصُرَ اللَّهُ محمدًا في الدنيا والآخرةِ، فلْيَمْدُدْ بحبلٍ، وهو السببُ، {إِلَى السَّمَاءِ}. يعنى: سماءِ البيتِ، وهو سقفُه، {ثُمَّ لْيَقْطَعْ}. السببَ بعدَ الاختناقِ به، {فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ} اختناقُه ذلك، وقطعُه السببَ بعدَ الاختناقِ، {مَا يَغِيظُ}. يقولُ: هل يُذْهِبَنَّ ذلك ما يَجِدُ في صدرِه مِن الغيظِ.
Tevil ehli, {أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ} “Allah'ın ona asla yardım etmeyeceğini” sözündeki zamirle (hâ) kastedilen kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bununla Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir, dediler. Bu görüşü savunan bazılarına göre bunun tevili şöyledir: İnsanlardan kim Allah'ın Muhammed'e dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa, bir iple -ki “sebeb” iptir- {إِلَى السَّمَاءِ} “göğe”, yani evin tavanına uzansın [kendini assın]; {ثُمَّ لْيَقْطَعْ} “sonra kessin”, yani onunla kendini astıktan sonra ipi kessin [boğulsun/ölsün]; {فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ} bu şekilde kendini asması ve asıldıktan sonra ipi kesmesi {مَا يَغِيظُ} “kinini giderebilecek mi” baksın. [Allah] buyuruyor ki: Bu durum, onun göğsünde hissettiği öfke ve kederi giderebilecek midir?
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى خالدُ بنُ قيسٍ، عن قتادةَ: من
Bize Nasr b. Alî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana Hâlid b. Kays, Katâde’den [şöyle dediğini] anlattı: Kim