Binûn

"Kad Efleha'l-Mü'minûn" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهل كنت إِلَّا مُهْرَةً عَرَبِيَّةً … سُلالَةَ أَفْراسٍ تَحَلَّلَها بَغْلُ

Ben Arap bir kısraktan başka bir şey miydim ki / Katırın aştığı soylu atların sülalesinden gelen?

فمن قال: سُلالةٌ. جَمَعها سُلالاتٍ، وربما جمَعوها سلائلَ، وليس بالكثيرِ؛ لأن السلائل جمعٌ للسليلِ، ومنه قولُ بعضهم:

'Sülâle' (سُلالة) diyen kimse, bunun çoğulunu 'sülâlât' (سُلالات) olarak yapar; bazen de 'selâil' (سلائل) şeklinde çoğul yaparlar, ancak bu pek yaygın değildir; çünkü selâil, 'selîl' (سليل) kelimesinin çoğuludur. Şairin şu sözü de bundandır:

إذا أُنْتِجَتْ منها المَهَارَى تَشابَهَتْ … على القَوْدِ إلا بالأُنوفِ سَلائلُهْ

Onlardan soylu develer doğduğunda, sevk edilişleri birbirine benzer / Ancak burunlarıyla [ayrılır] yavruları.

وقول الراجزِ :

Recez şairinin şu sözü de [buna örnektir]:

*يَقْذِفْنَ في أَسْلَائِها بالسَّلائِلِ*

*Doğum keseleri içinde yavruları fırlatıp atarlar.*

القولُ في تأويل قوله تعالى: {ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ (١٣) ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ (١٤)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ (١٣) ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ (١٤)} “Sonra onu sağlam bir karargâhta bir nutfe kıldık. Sonra nutfeyi bir alakaya dönüştürdük; ardından alakayı bir çiğnemlik ete dönüştürdük; sonra o bir çiğnemlik eti kemiklere dönüştürdük; ardından kemiklere et giydirdik; sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik. Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir!”

يعنى تعالى ذكره بقوله: {ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ}: ثم جعَلنا الإنسان الذى جعلناه من سلالة من طينٍ {نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ}، وهو حيثُ استَقَرَّت فيه نطفةُ الرجلِ من رحمِ المرأةِ. ووصفه بأنه مكينٌ؛ لأنَّه مُكِّن لذلك وهُيِّئ له، ليَسْتَقِرَّ فيه إلى بلوغ أمره الذى جعله له قرارًا.

Yüce Allah zikri {ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ} “Sonra onu sağlam bir karargâhta bir nutfe kıldık” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Sonra çamurdan süzülen bir özden kıldığımız insanı {نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ} “sağlam bir karargâhta bir nutfe” yaptık; bu da erkeğin nutfesinin kadının rahminde yerleştiği yerdir. [Rahmi] sağlam ve korunaklı (mekîn) olarak nitelendirdi; zira [rahim] bunun için hazırlanıp elverişli kılınmıştır; ta ki kendisi için bir karargâh kıldığı işin vadesine (doğum anına) ulaşıncaya kadar orada yerleşik kalsın.

وقولُه: {ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً}. يقولُ: ثم صيَّرنا النطفة التي جعلناها في قرار مكين علقةً، وهى القطعة من الدم، {فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً}. يقول: فجعلنا ذلك الدم مضغة، وهى القطعة من اللحم.

O'nun: {ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً} “Sonra nutfeyi bir alakaya dönüştürdük” kavli şöyle buyurmaktadır: Sonra sağlam bir karargâha koyduğumuz nutfeyi, pıhtılaşmış bir kan parçası olan alakaya dönüştürdük; {فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً} “ardından alakayı bir çiğnemlik ete dönüştürdük” kavli ise: O kanı, bir parça et olan çiğnemlik ete çevirdik, demektir.

وقولُه: {فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا}. يقولُ: فجعلنا تلك المضغة اللحمَ عظامًا.

O'nun: {فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا} “sonra o bir çiğnemlik eti kemiklere dönüştürdük” kavli; o çiğnemlik eti kemiklere dönüştürdük, demektir.

وقد اختَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامةُ قَرَأةِ الحجاز والعراق سوى عاصمٍ: {فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا} على الجماع، وكان عاصم وعبد اللهِ بنُ عامرٍ يَقْرآن ذلك: (عَظْمًا) في الحرفين على التوحيد جميعا .

Kurrâ bu kelimenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Âsım dışındaki Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu çoğul olarak {فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا} “[o bir çiğnemlik eti] kemiklere [dönüştürdük]” şeklinde okumuştur. Âsım ve Abdullah b. Âmir ise her iki yerde de tekil olarak (عَظْمًا) "kemik" şeklinde okuyorlardı.

والقراءة التي نختارُ في ذلك الجماع؛ لإجماع الحجةِ من القَرَأَةِ عليه .

Bu konuda bizim tercih ettiğimiz kıraat, hüccet ehli kurrânın üzerinde icmâ etmesi sebebiyle çoğul kıraatidir.

وقوله: {فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا}. يقولُ: فأَلْبَسنا العظام لحمًا.

O'nun: {فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا} “ardından kemiklere et giydirdik” kavli; kemiklere et giydirdik, [onları etle kapladık] demektir.

وقد ذُكِر أن ذلك في قراءة عبدِ اللهِ: (ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَظْمًا وعَصَبًا فَكَسَوْناه لحمًا) .

Abdullah'ın kıraatinde bunun: (ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَظْمًا وعَصَبًا فَكَسَوْناه لحمًا) "Sonra nutfeyi kemik ve sinir olarak yarattık, ardından ona et giydirdik" şeklinde olduğu zikredilmiştir.

وقوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. يقولُ: ثم أنشأنا هذا الإنسان خلقا آخر.

O'nun: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavli; sonra bu insanı bambaşka bir yaratılışla var ettik, demektir.

وهذه الهاء التى في {أَنشَأْنَاهُ} عائدة على "الإنسانِ" في قوله: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ}. وقد يَجوز أن تكونَ مِن ذكر "العظمِ" و "النطفةِ" و "المضغة" جعل ذلك كله كالشيء الواحد، فقيل: ثم أَنشَأنا ذلك خلقا آخر.

{أَنشَأْنَاهُ} [kelimesinde] yer alan bu "hâ" [zamiri], {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ} “Andolsun biz insanı yarattık” kavlindeki "insan" [kelimesine] racidir (dönmektedir). Bunun; "kemik", "nutfe" ve "mudga"nın zikrinden olup bütün bunların tek bir şey gibi kabul edilmesi ve [böylece]: "Sonra biz onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik" denilmiş olması da caizdir.

واختلَف أهل التأويل في تأويل قوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}؛ فقال بعضُهم: إنشاؤه إياه خلقا آخر نفخُه الروح فيه، فيَصِيرُ حينئذٍ إنسانًا، وكان قبلَ ذلك صورةً.

Tevil ehli, O'nun: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Onun bambaşka bir yaratılışla inşa edilmesi, ona ruhun üflenmesidir; böylece o anda insan haline gelir, oysa bundan önce sadece bir suretti, demiştir.

ذكر من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرنا حجاجٌ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباس في قوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: نفخ الروح فيه .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavli hakkında: "Ona ruhun üflenmesidir" dediğini haber verdi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا هُشَيْم، عن الحجاج بن أَرْطَاةَ، عن عطاءٍ، عن ابن عباس بمثله.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Haccâc b. Ertât'tan, o Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباس: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: الروحُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” hakkında: "Ruh[un verilmesi]dir" dedi.

حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن عبدِ الرحمنِ بنِ الأصبهانيِّ، عن عكرمة في قوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: نفَخ فيه الروحَ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdurrahman b. el-İsbahânî'den, o İkrime'den {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavli hakkında: "Ona ruhu üflemesidir" dediğini anlattı.

حدَّثنا ابن بشار وابن المثنَّى، قالا: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سلمة، عن داودَ ابن أبي هند، عن الشَّعْبى: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: نفَخ فيه الروحَ .

Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o eş-Şa'bî'den {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” hakkında: "Ona ruhu üflemesidir" dediğini anlattı.

قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهد بمثله.

Dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن أبي جعفر، عن الربيع، عن أبي العالية في قوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: نفَخ فيه الروحَ، فهو الخلقُ الآخرُ الذى ذكَر .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavli hakkında: "Ona ruhu üflemesidir; işte O'nun zikrettiği başka yaratılış budur" dediğini anlattı.

حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أَخبرنا عُبَيدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا}. يعنى: الروحَ نفخ فيه بعد الخلق .

Hüseyin'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا} “[sonra da onu başka bir] yaratılışla inşa ettik” kavli hakkında: "Yaratılışından sonra ona ruhun üflenmesini kastetmektedir" dediğini işittim.

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: الروح الذي جعله فيه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavli hakkında: "Ona koyduğu ruhtur" dedi.

وقال آخرون: إنشاؤه خلقا آخر تصريفه إياه في الأحوال بعد الولادة؛ في الطفولةِ، والكُهولةِ، والاغتذاء، ونباتِ الشَّعَرِ والسِّنِّ، ونحوِ ذلك من أحوالِ الأحياء في الدنيا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Onu başka bir yaratılışla inşa etmesi; doğumdan sonra onu çocukluk, olgunluk, beslenme, saç ve dişlerin bitmesi gibi dünyadaki canlıların hallerine evirip çevirmesidir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالقِينَ}. يقولُ: خرَج من بطنِ أمِّه بعدما خُلق، فكان من بَدْءِ خلقِهِ الآخَرِ أن استَهَلَّ، ثم كان من خلقِه أن دُلّ على ثدي أمِّه، ثم كان من خلقه أن عَلم كيف يَبْسُطُ رجليه، إلى أن قعد، إلى أن حبا، إلى أن قام على رجليه، إلى أن مشَى، إلى أن فُطِم، فعلم كيف

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالقِينَ} “Sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik. Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “[İnsan] yaratıldıktan sonra annesinin karnından çıktı. Onun diğer yaratılışının başlangıcı, [doğduğunda] ilk sesini çıkarması (ağlaması) oldu. Sonra yaratılışının [bir aşaması], annesinin memesine yönlendirilmesi oldu; sonra yaratılışının [bir aşaması], ayaklarını nasıl uzatacağını bilmesi oldu; nihayet oturdu, nihayet emekledi, nihayet ayakları üzerine dikildi, nihayet yürüdü, nihayet sütten kesildi ve nasıl...

يَشْرَبُ ويأكل من الطعام، إلى أن بلغ الحُلُمَ، إلى أن بلغ أن يَتَقَلَّبَ في البلاد .

içip yemek yiyeceğini bildi; nihayet ergenlik çağına ulaştı ve nihayet beldelerde gezip dolaşacak [yaşa] geldi."

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: يقولُ بعضُهم: هو نباتُ الشَّعَرِ. وبعضُهم يقولُ: هو نفخ الروحِ.

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bazıları: 'O, saçın bitmesidir' derken; bazıları da: 'Ruhun üflenmesidir' demektedir."

حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزّاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ مثلَهُ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bunun benzerini haber verdi.

حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سَمِعتُ أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: يقالُ: الخلقُ الآخرُ بعدَ خروجه من بطن أمِّه بسِنِّه وشَعَرِه .

Hüseyin'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” hakkında şöyle dediğini işittim: "Başka yaratılışın, annesinin karnından çıktıktan sonra dişi ve saçıyla olduğu söylenir."

وقال آخرون: بل عَنَى بإنشائه خلقًا آخرَ: سَوَّى شبابه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, onu başka bir yaratılışla inşa etmesiyle; gençliğini düzgün ve olgun kılmasını kastetmiştir.

ذكرُ من قال ذلك.

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد قولَه: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ}. قال: حين استوَى شبابُه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ} “sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavli hakkında: "Gençliğinin kemale erdiği andır" dediğini [nakletti].

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال مجاهد: حين استوَى به الشبابُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid: "Gençliğinin kendisinde kemale erdiği andır" dedi.

وأولى الأقوال في ذلك بالصواب قولُ من قال: عنى بذلك نفخَ الروحِ فيه.

Bu hususta görüşlerin gerçeğe en uygun olanı; bununla [insana] ruhun üflenmesinin kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür.

وذلك أنه بنفخ الروح فيه يَتَحَوَّلُ خلقًا آخرَ إنسانًا، وكان قبل ذلك بالأحوالِ التي وصَفه الله أنه كان بها؛ من نطفةٍ، وعلقة، ومضغة، وعظم، وبنفخ الروح فيه يَتَحَوَّلُ عن تلك المعانى كلها إلى معنى الإنسانية، كما تَحوَّل أبوه آدم بنفخ الروح في الطينة التي خُلق منها؛ إنسانًا وخلقا آخرَ غير الطين الذى خُلق منه.

Zira o, ruhun kendisine üflenmesiyle bambaşka bir yaratılışa, bir insana dönüşür. Bundan önce ise Allah'ın kendisini nitelediği nutfe, alaka, mudğa ve kemik hallerinde bulunmaktaydı. Ona ruhun üflenmesiyle bütün bu hallerden insanlık haline dönüşür; tıpkı babası Âdem'in, yaratıldığı çamura ruhun üflenmesiyle bir insana ve yaratıldığı çamurdan farklı, bambaşka bir yaratılışa dönüşmesi gibi.

وقوله: {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}. اختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: فتبارك الله أحسنُ الصانعين.

O'nun: {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ} “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir!” kavlinin tevilinde tevil ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bunun anlamı; 'Yapanların/şekil verenlerin en güzeli olan Allah pek yücedir' demektir, demiştir.

ذكر من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عَنْبَسَةَ، عن ليث، عن مجاهد: {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}. قال: يَصْنَعون ويَصْنَعُ الله، والله خيرُ الصانعين .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Leys'ten, o Mücâhid'den {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ} “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir!” hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar yaparlar/üretirler, Allah da yaratır; Allah yapanların/şekil verenlerin en hayırlısıdır."

وقال آخرون: إنما قيل: {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}؛ لأن عيسى ابن مريمَ كان يَخْلُقُ، فأخبَر جلَّ ثناؤُه عن نفسه أنه يَخْلُقُ أَحسَنَ مما كان يَخْلُقُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ} “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir!” denilmesinin sebebi; Meryem oğlu Îsâ'nın da [çamurdan kuş sureti] yaratıyor/yapıyor olmasıdır; bu yüzden şânı yüce olan [Allah], onun yaptığından daha güzelini yarattığını kendisi hakkında haber vermiştir.

ذكر من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، قال: قال ابنُ جُرَيج في قوله: {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}. قال: عيسى ابن مريمَ يَخْلُقُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, {فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ} “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir!” kavli hakkında: "Meryem oğlu Îsâ da yaratıyordu/yapıyordu" dedi.

وأَوْلى القولين في ذلك بالصواب قول مجاهد؛ لأن العرب تُسمِّى كلَّ صانعٍ خالقًا. ومنه قولُ زُهَيْرٍ:

Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı Mücâhid'in görüşüdür; çünkü Araplar her ustaya/sanatkâra (sâni‘) 'hâlik' (şekil veren/yaratan) adını verirler. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

ولَأَنت تَفْرِى مَا خَلَقْتَ وبعـ … ـضُ القومِ يَخْلُقُ ثم لا يَفْرِى

Sen biçtiğin şeyi tamamlarsın / Oysa bazı insanlar biçer de sonra tamamlayamaz.

ويُرْوَى:

Şöyle de rivayet edilir:

ولَأَنتَ تَخْلُقُ مَا فَرَيْتَ وبعـ … ـضُ القوم يَخْلُقُ ثم لا يَفْرِى

Sen biçtiğin şeyi tamamlarsın / Oysa bazı insanlar biçer de sonra tamamlayamaz.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ (١٦)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ (١٦)} “Sonra siz, bunun ardından muhakkak öleceksiniz. Sonra siz, kıyamet gününde mutlaka diriltileceksiniz.”

يقولُ تعالى ذكره: ثم إنكم أيُّها الناسُ من بعد إنشائناكم خلقا آخر، وتَصْيِيرِناكم إنسانًا سويًّا، ميِّتون وعائدون ترابًا كما كنتم، ثم إنكم بعد موتكم وعَوْدِكم رُفاتًا باليا مبعوثون من التراب خلقًا جديدًا، كما بدأناكم أوَّل مرة.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Sonra siz ey insanlar, sizi bambaşka bir yaratılışla var etmemizden ve düzgün bir insan haline getirmemizden sonra öleceksiniz ve eskiden olduğunuz gibi toprağa döneceksiniz. Sonra siz, ölümünüzün ve çürümüş kemiklere dönüşmenizin ardından, sizi ilk başta yarattığımız gibi, yeniden bir yaratılışla topraktan diriltilip çıkarılacaksınız.

وإنما قيل: {ثُمَّ إِنَّكُم بَعدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ}؛ لأنَّه خبرٌ عن حالٍ لهم يَحْدُثُ لم يَكُنْ. يكن. وكذلك تقولُ العرب لمن لم يمُتْ: هو مائِتٌ وميِّتٌ عن قليلٍ. ولا يقولون لمن قد مات: مائتٌ. وكذلك: هو طَمِعٌ فيما عندك. إذا وُصف بالطمع، فإذا أُخبر عنه أنه سيفعَلُ ولم يفعل، قيل: هو طامعٌ فيما عندك غدًا. وكذلك ذلك في كلِّ ما كان نظيرًا لما ذكرنا.

{ثُمَّ إِنَّكُم بَعدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ} “Sonra siz, bunun ardından muhakkak öleceksiniz” buyrulmasının sebebi, henüz gerçekleşmemiş olup sonradan meydana gelecek bir hallerinin haber verilmesidir. Nitekim Araplar henüz ölmemiş kimse için: 'O, az sonra ölecektir (مائتٌ ve ميِّتٌ)' derler. Fakat ölmüş kimse için 'mâit' (مائتٌ) demezler. Aynı şekilde: 'O, sendekine tamahkârdır (طَمِعٌ)' denir; bu, tamahla nitelendiği zamandır. Şayet gelecekte bunu yapacağı haber verilip de henüz yapmamışsa: 'O, yarın sendekine tamah edecektir (طامعٌ)' denir. Zikrettiğimiz şeyin benzeri olan her hususta durum böyledir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ (١٧)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ (١٧)} “Andolsun biz, sizin üstünüzde yedi yol yarattık. Biz yaratmaktan habersiz değiliz.”

يقول تعالى ذكره: ولقد خلَقْنا فوقكم أيها الناسُ سبع سماوات، بعضُهن فوقَ بعضٍ. والعرب تُسَمِّى كُلَّ شيءٍ فوقَ شيءٍ طَريقةً، وإنما قيل للسماواتِ السبعِ: سبع طرائق. لأن بعضهن فوق بعض، فكلُّ سماءٍ منهن طَرِيقةٌ.

Yüce Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şüphesiz biz sizin üstünüzde, biri diğerinin üzerinde bulunan yedi gök yarattık. Nitekim Araplar, bir şeyin üzerinde bulunan her bir şeye tarîka (طريقة) adını verirler. Yedi göğe "yedi tarîka" (سبع طرائق) denilmesinin sebebi de birbiri üzerinde bulunmalarıdır; dolayısıyla bu göklerin her biri birer tarîkadır.

وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهل التأويل.

Tevil ehli de bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِ الله: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ}. قال: الطَّرائق السماوات .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ} “Andolsun biz, sizin üstünüzde yedi yol yarattık” kavli hakkında: "et-Tarâik, göklerdir" dedi.

وقوله: {وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ}. يقول: وما كنا في خَلْقِنا السماواتِ السبعَ فوقكم عن خَلْقِنا الذى تحتها غافلين، بل كنا لهم حافظين من أن تَسْقُطَ عليهم فتهلكهم.

O'nun: {وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ} “Biz yaratmaktan habersiz değiliz” kavli ise şöyle demektir: Biz sizin üstünüzde yedi göğü yaratırken, onların altındaki yaratıklarımızdan habersiz değildik; aksine, o [göklerin] üzerlerine düşüp onları helak etmesinden onları koruyucuyduk.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ (١٨)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ (١٨)} “Gökten belli bir ölçüde su indirdik de onu yeryüzünde durdurduk. Biz onu gidermeye de elbette kâdiriz.”

يقول تعالى ذكره: وأَنزَلْنا من السماء ما في الأرض من ماء، فأسكناه فيها.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Gökten, yeryüzünde bulunan suyu indirdik ve onu orada durdurup yerleştirdik.

كما حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ: {وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ}: ماءً هو من السماء.

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ} “Gökten belli bir ölçüde su indirdik de onu yeryüzünde durdurduk” hakkında: "Gökten olan bir sudur" dediğini anlattı.

وقولُه: {وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ}. يقول جل ثناؤه: وإنا على الماء الذي أسكنَّاه في الأرضِ لقادِرون أن نَذهَبَ به، فتَهْلِكُوا أَيُّها الناسُ عَطَشًا، وتَخْرَبَ أرَضُوكم، فلا تُنبت زرعًا ولا غَرْسًا، وتَهْلِكَ مَواشِيكم. يقولُ: فمن نعمتى عليكم تَركي ذلك لكم في الأرض جاريًا.

O'nun: {وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ} “Biz onu gidermeye de elbette kâdiriz” kavli ise; şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yeryüzünde durdurup yerleştirdiğimiz suyu alıp gidermeye de elbette kâdiriz; öyle ki ey insanlar, susuzluktan helak olursunuz, topraklarınız kuruyup harabeye döner, ne bir ekin ne de bir fidan bitirir ve hayvanlarınız da helak olur. Şunu demek istiyor: Onu yeryüzünde sizin için akıp gider halde bırakmam, üzerinizdeki nimetimdendir.

القول في تأويل قوله تعالى: {فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (١٩)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (١٩)} “Böylece onunla sizin için hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler meydana getirdik ki, onlarda sizin için birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz.”

يقول تعالى ذكره: فأَحْدَثْنا لكم بالماء الذى أنزلناه من السماء بساتين من نخيلٍ

Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Gökten indirdiğimiz o su ile sizin için hurmalıklardan bahçeler meydana getirdik

وأعناب، {لَّكُم فِيهَا}. يقول: لكم في الجنات فواكه كثيرة، {وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}. يقول: ومن الفواكه تأكلون. وقد يجوز أن تكون الهاء والألفُ مِن ذكرِ "الجناتِ"، ويَحتَمِلُ أن تكون من ذكر "النخيل" و "الأعنابِ".

ve üzüm bağları [var ettik]. {لَّكُم فِيهَا} buyuruyor ki: O bahçelerde sizin için pek çok meyve vardır, {وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ} buyuruyor ki: Ve o meyvelerden yersiniz. Zamirin (hâ ve elif) "bahçeler"e (el-cennât) ait olması caiz olduğu gibi, "hurmalıklar" (en-nahîl) ve "üzüm bağları"na (el-a'nâb) ait olması da muhtemeldir.

وخَصَّ جل ثناؤه الجناتِ التي ذكرها في هذا الموضعِ، فوصفها بأنها من نخيل وأعناب، دونَ وصفها بسائرِ ثمار الأرضِ؛ لأن هذين النوعين من الثمار كانا هما عُظْمَ ثمار الحجاز وما قَرُبَ منها، فكانت النخيل لأهل المدينة، والأعناب لأهل الطائف، فذَكَّرَ القومَ بما يَعْرِفون مِن نِعمه عليهم، بما أنعم به عليهم من ثمارها.

Şânı yüce olan [Allah], bu yerde zikrettiği bahçeleri diğer yeryüzü meyveleriyle nitelemeyip hurmalık ve üzüm bağları olarak nitelemesini tahsis etmiştir; çünkü bu iki tür meyve, Hicaz'ın ve civarının meyvelerinin çoğunluğunu oluşturmaktaydı; zira hurmalar Medine halkına, üzümler ise Tâif halkına aitti. Böylece onlara, bahçelerinin meyvelerinden kendilerine lütfettiği şeyleri hatırlatarak üzerlerindeki bildikleri nimetlerini zikretmiştir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ (٢٠)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ (٢٠)} “Ve Tûr-i Sînâ'dan çıkan, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da [var ettik].”

يقول تعالى ذكره: وأنشأنا لكم أيضًا شجرةً تَخْرُجُ من طُورِ سَيْناءَ.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Sizin için ayrıca Tûr-i Sînâ'dan çıkan bir ağaç da var ettik.

و {شَجَرَةً} منصوبةٌ عطفا على "الجناتِ"، ويعنى بها شجرة الزيتون.

{شَجَرَةً} kelimesi "bahçeler" (el-cennât) üzerine atfedilerek mansub kılınmıştır; bununla zeytin ağacı kastedilmektedir.

وقوله: {تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاءَ}. يقولُ: تَخْرُجُ من جبلٍ يُنْبِتُ الأشجارَ.

O'nun: {تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاءَ} “Tûr-i Sînâ'dan çıkan” kavli ise; ağaç bitiren bir dağdan çıkar, demektir.

وقد بيَّنتُ معنى "الطورِ" فيما مضَى بشواهده، واختلاف المختلفين فيه، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضع .

"Tûr" kelimesinin anlamını, şahitlerini ve bu konudaki görüş ayrılıklarını daha önce açıklamıştım; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.

وأما قولُه: {سَيْنَاءَ}. فإن القَرَأةَ اختَلَفت في قراءته؛ فقَرَأتْه عامة قرَأةِ المدينة والبصرة: (سِيناءَ). بكسر السين. وقرَأ ذلك عامةُ قَرَأَةِ الكوفة: {سَيْنَاءَ}. بفتح السين، وهما جميعًا مُجمعون على مدِّها.

O'nun: {سَيْنَاءَ} “Sînâ” kavline gelince; kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu sîn harfinin kesresiyle (سِيناءَ) [Sînâ] şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu sîn harfinin fethasıyla {سَيْنَاءَ} [Seynâ] şeklinde okumuştur; hepsi de bunun meddi (uzatılması) konusunda icmâ etmiştir.

والصوابُ من القول في ذلك أنهما قراءتان معروفتان في قَرَأةِ الأمصارِ بمعنًى واحدٍ، فبأيَّتهما قرأ القارى فمصيبٌ.

Bu konudaki doğru görüş şudur: Bunlar, şehirlerin kurrâsı arasında aynı manaya gelen meşhur iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

واختلف أهل التأويل في تأويله؛ فقال بعضُهم: معناه: المبارَك. كأن معنى الكلامِ عنده: وشجرةً تَخْرُجُ من جبلٍ مباركٍ.

Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; bazıları: Bunun anlamı 'mübarek' demektir, demiştir. Sanki ona göre cümlenin anlamı: 'Mübarek bir dağdan çıkan ağaç...' gibidir.

ذكر من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهد في قوله: {طُورِ سَيْنَاءَ}. قال: المبارَكُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {طُورِ سَيْنَاءَ} “Tûr-i Sînâ” kavli hakkında: "Mübarek [dağ]" dediğini anlattı.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاءَ}. قال: هو جبلٌ بالشامِ مباركٌ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاءَ} “Ve Tûr-i Sînâ'dan çıkan bir ağaç da...” kavli hakkında: "O, Şam'da mübarek bir dağdır" dediğini anlattı.

وقال آخرون: معناه: حسنٌ.

Başkaları ise: Bunun anlamı 'güzel' demektir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ في قوله:

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında rivayet etti:

{طُورِ سَيْنَاءَ}. قال: جبلٌ حسنٌ .

{طُورِ سَيْنَاءَ} “Tûr-i Sînâ”. Dedi ki: "Güzel bir dağdır."

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذ يقولُ: أَخبرنا عُبَيْدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {مِن طُورِ سَيْنَاءَ}. الطور: الجبل بالنبطية، وسيناءُ: حسنةٌ بالنَّبَطيةِ .

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {مِن طُورِ سَيْنَاءَ} “Tûr-i Sînâ'dan” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "et-Tûr, Nabatî dilinde dağ demektir; Sînâ ise Nabatî dilinde güzel demektir."

وقال آخرون: هو اسم جبل معروف.

Başkaları ise şöyle demiştir: O, bilinen bir dağın adıdır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن عطاء الخراساني، عن ابن عباس في قوله: {مِن طُورِ سَيْنَاءَ}. قال: الجبل الذي نُودِى منه موسى ﷺ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o İbn Abbâs'tan {مِن طُورِ سَيْنَاءَ} “Tûr-i Sînâ'dan” kavli hakkında: "Mûsâ'ya (aleyhisselâm) nida edilen dağdır" dediğini anlattı.

حدَّثني يونس قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {طُورِ سَيْنَاءَ}. قال: هو جبل الطور الذى بالشامِ، جبل بيت المقدس. قال: ممدودٌ هو بينَ مصرَ وبين أَيْلَةَ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {طُورِ سَيْنَاءَ} “Tûr-i Sînâ” kavli hakkında: "O, Şam'daki Tûr dağıdır, Beytü'l-Makdis dağıdır. O, Mısır ile Eyle arasında uzanır" dedi.

وقال آخرون: معناه أنه جبلٌ ذو شجرٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, onun ağaçlı bir dağ olduğudur.

ذكر من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عمن قاله .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, bunu söyleyen kimseden anlattı.

والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ: إن سيناءَ اسمٌ أُضِيف إليه الطُّورُ، يُعْرَفُ به، كما قيل: جَبَلا طَيِّئ. فأُضِيفا إلى طَيِّئٍ، ولو كان القول في ذلك كما قال من قال: معناه: جبلٌ مبارَكٌ. أو كما قال من قال: معناه: حسنٌ. لكان الطور منوَّنًا، وكان قوله: {سَيْنَاءَ} من نَعْتِه. على أن سيناء بمعنى مباركٍ وحسنٍ غير معروف في كلام العرب، فيُجْعَل ذلك من نعتِ الجبلِ. ولكنَّ القول في ذلك -إن شاء الله- كما قال ابن عباسٍ، من أنه جبلٌ عُرِف بذلك، وأنَّه الجبل الذي نُودِى منه موسى ﷺ، وهو مع ذلك مباركٌ، لا أن معنى سيناء معنى مباركٍ.

Bu konuda doğru olan söz şudur: Sînâ, kendisiyle tanındığı üzere Tûr'un kendisine izafe edildiği bir isimdir; tıpkı 'Tayy dağları' denilip Tayy [kabilesine] izafe edilmesi gibi. Şayet durum, bunun anlamının 'mübarek bir dağ' olduğunu söyleyenin veya 'güzel' olduğunu söyleyenin dediği gibi olsaydı, Tûr kelimesi tenvinli olurdu ve {سَيْنَاءَ} kavli onun sıfatı olurdu. Kaldı ki Sînâ kelimesinin 'mübarek' ve 'güzel' anlamında olması Arapların kelamında bilinmemektedir ki dağın sıfatı sayılabilsin. Fakat bu konudaki doğru söz -inşallah- İbn Abbâs'ın dediği gibi; onun bu isimle bilinen bir dağ olduğu ve Mûsâ'ya (aleyhisselâm) oradan nida edilen dağ olduğudur. Bununla birlikte o mübarektir; yoksa Sînâ'nın anlamı 'mübarek' demek olduğundan değil.

وقوله: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} اختَلَفت القَرَأَةُ في قراءة قوله: {تَنْبُتُ}؛ فقرأته عامة قرأة الأمصار: {تَنبُتُ} بفتح التاء ، بمعنى: تَنْبُتُ هذه الشجرة بثمرِ الدُّهْنِ.

O'nun: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} “yağ ile biten” kavline gelince; kıraat imamları {تَنْبُتُ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu tâ harfinin fethasıyla {تَنبُتُ} (tenbutu) şeklinde okumuştur ki anlamı: "Bu ağaç yağlı meyve ile biter" demektir.

وقرأه بعضُ قَرَأةِ البَصْرةِ: (تُنْبِتُ بالدُّهنِ) بضمِّ التاء، بمعنى: تُنْبِتُ الدُّهْنَ؛ تُخْرِجُه. وذُكِر أنها في قراءةِ عبدِ اللهِ: (تُخْرِجُ الدُّهْنَ). وقالوا: الباء في هذا الموضع زائدةٌ، كما قيل: أَخَذْتُ ثوبَه، وأَخَذتُ بثوبِه. وكما قال الراجز:

Basra kurrâsının bir kısmı ise bunu tâ harfinin zammesiyle (تُنْبِتُ بالدُّهنِ) şeklinde okumuştur ki anlamı: “yağı bitirir / yağı çıkarır” demektir. Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde ise (تُخْرِجُ الدُّهْنَ) şeklinde olduğu zikredilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu konumda bâ harfi [harf-i ceri] zâiddir (fazlalıktır); nitekim أَخَذْتُ ثوبَه [denildiği gibi] أَخَذتُ بثوبِه (elbisesini tuttum) denildiği ve recez şairinin şöyle dediği gibi:

نحن بنو جَعْدَةَ أربابُ الفَلَجْ

Biz Ca'de oğullarıyız, Felec'in sahipleriyiz,

نَضْرِبُ بالبِيضِ ونَرْجُو بالفَرَجْ

Ak kılıçlarla vururuz ve zaferi umarız (نَرْجُو بالفَرَجْ),

بمعنى: ونَرْجُو الفرجَ.

Yani: 'Zaferi umarız' (نَرْجُو الفرجَ) demektir.

والقولُ عندى في ذلك أنهما لغتان: نبَت وأَنْبَت. ومِن "أَنْبَت" قولُ زُهَيرٍ :

Bana göre bu konudaki doğru söz, bunların iki ayrı lügat olduğudur: 'nebete' (نَبَتَ) ve 'enbete' (أَنْبَتَ). 'Enbete' kullanımına dair Züheyr'in şu sözü bundandır:

رأيتَ ذَوِى الحاجاتِ حولَ بُيُوتِهِمْ … قَطِينًا لهم حتى إذا أنْبَتَ البَقْلُ

İhtiyaç sahiplerini evlerinin etrafında gördün... Bakla/ot yeşerinceye kadar onların daimî misafirleriydiler (قَطِينًا).

ويُرْوَى: نَبَتَ. وهو كقوله: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ}. و: (فاسْرِ) [هود: ٨١]. غيرَ أن ذلك وإن كان كذلك، فإن القراءةَ التى لا أختارُ غيرَها في ذلك، قراءةُ من قرأ: {تَنبُتُ} بفتح التاء؛ لإجماع الحجة من القرأة عليها. ومعنى ذلك: تَنْبُتُ هذه الشجرةُ بثمر الدُّهْنِ.

Ve 'nebete' (نَبَتَ) şeklinde de rivayet edilir. Bu durum, O'nun: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ} “aileni geceleyin yola çıkar” ve (فاسْرِ) kavli gibidir [Hûd: 81]. Ne var ki durum böyle olmakla birlikte, bu hususta başkasını tercih etmeyeceğim kıraat, kurrâ hüccetinin üzerinde icma etmesi sebebiyle tâ harfinin fethasıyla {تَنبُتُ} “biter” şeklinde okuyan kimsenin kıraatidir. Bunun manası şudur: Bu ağaç yağlı meyve ile biter.

كما حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ}. قال: تُثْمِرُ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} “yağ ile biten” [ayeti] hakkında anlattı. Dedi ki: Meyve verir.