حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهد مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
والدُّهنُ الذى هو من ثمره الزيتُ.
Meyvesinden olan yağ ise zeytinyağıdır.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابنِ عباس قوله: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ}. يقولُ: هو الزيتُ يُؤكلُ ويُدَّهَنُ به .
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} “yağ ile biten” kavli hakkında anlattı. Şöyle diyordu: O zeytinyağıdır; yenilir ve onunla yağlanılır.
وقولُه: {وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ}. يقولُ: تَنْبُتُ بالدُّهْنِ وبصِبْغٍ للآكِلين، يُصْطَبَعُ بالزيت الذى يأكلونه.
O'nun: {وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ} “ve yiyenler için bir katık” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Yağ ile ve yiyenler için bir katık ile biter; yedikleri zeytinyağına [ekmeklerini] batırıp katık yaparlar.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ}. قال: هذه الزيتونُ صِبْغٌ للآكلين، يَأْتَدمون به، ويَصْطبِغون به .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ} “ve yiyenler için bir katık” kavli hakkında şöyle dedi: Bu zeytin yiyenler için bir katıktır; onunla katık yaparlar ve ekmeklerini ona batırırlar.
قال أبو جعفر: فـ "الصِّبْغُ" عطفٌ على "الدُّهْنِ".
Ebû Ca'fer dedi ki: 'es-Sibğ' (الصِّبْغُ) kelimesi 'ed-Dühn' (الدُّهْنِ) üzerine matuftur.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٢١) وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٢١) وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢)} “Gerçekten sizin için hayvanlarda da elbette bir ibret vardır. Onların karınlarındakinden size içiririz; sizin için onlarda birçok faydalar vardır ve onlardan yersiniz. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız”.
يقول تعالى ذكره: {وَإِنَّ لَكُمْ} أيها الناسُ {فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً} تَعْتَبِرُون بها، فتَعْرِفون بها أَيادِىَ الله عندكم، وقدرته على ما يشاءُ، وأنَّه الذى لا يَمتَنِعُ عليه شيءٌ أَراده، ولا يُعْجِرُه شيءٌ شاءه، {نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا} من اللبنِ الخارجِ من بينِ الفَرْثِ والدم، {وَلَكُمْ} مع ذلك {فِيهَا}. يَعنى: في الأنعام، {مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ}. وذلك كالإبل التي يُحْمَلُ عليها، ويُرْكَبُ ظهرُها، ويُشْرَبُ دَرُّها، {وَمِنهَا تَأْكُلُونَ}. يعنى من لحومها تأكلون.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَإِنَّ لَكُمْ} “Şüphesiz sizin için” ey insanlar! {فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً} “hayvanlarda elbette bir ibret vardır”, onunla ibret alırsınız da böylece Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetlerini, dilediği şeye olan kudretini, murad ettiği hiçbir şeyin Kendisine engel olamayacağını ve dilediği hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağını bilirsiniz. {نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا} “Onların karınlarındakinden size içiririz”, yani işkembe pisliği ile kan arasından çıkan sütten [içiririz]. Bununla birlikte {وَلَكُمْ} “ve sizin için vardır” {فِيهَا} “onlarda”, yani hayvanlarda {مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ} “birçok faydalar”. Bu da üzerine yük vurulan, sırtına binilen ve bol sütü içilen develer gibidir. {وَمِنهَا تَأْكُلُونَ} “ve onlardan yersiniz”, yani etlerinden yersiniz.
وقوله: {وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ}. يقولُ: وعلى الأنعامِ وعلى السفنِ
Ve O'nun: {وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ} “Onların üzerinde ve gemilerin üzerinde taşınırsınız” buyruğu. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Hayvanların üzerinde ve gemilerin üzerinde
تُحْمَلون؛ على هذه في البر، وعلى هذه في البحرِ.
taşınırsınız; karada bunların üzerinde, denizde de bunların üzerinde.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٢٣)} “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik de o: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' dedi”.
يقول تعالى ذكره: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ}؛ داعيَهم إلى طاعتِنا وتوحيدِنا، والبراءة من كلِّ معبود سوانا، {فَقَالَ} لهم نوحٌ: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ}. يقولُ: قال لهم: ذِلُّوا يا قوم لله بالطاعةِ، {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ}. يقولُ: ما لكم من معبود يجوزُ لكم أن تعبدوه غيرُه، {أَفَلَا تَتَّقُونَ}. يقولُ: أفلا تخشَوْن بعبادتكم غيره عقابَه أن يَحِلَّ بكم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik”, onları Bize itaate, tevhidimize ve Bizden başka her ilahlaştırılan varlıktan beri olmaya çağırıcı olarak [gönderdik]. {فَقَالَ} “o dedi ki”, Nûh onlara [şöyle] dedi: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin”. Şöyle demektedir: Onlara: 'Ey kavmim! İtaatle Allah'a boyun eğin' dedi. {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”. Şöyle demektedir: Sizin O'ndan başka kulluk etmeniz caiz olan hiçbir mabudunuz yoktur. {أَفَلَا تَتَّقُونَ} “Hâlâ sakınmaz mısınız?”. Şöyle demektedir: O'ndan başkasına kulluk etmekle O'nun cezasının başınıza inmesinden korkmuyor musunuz?
القول في تأويل قوله تعالى: {فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ (٢٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ (٢٤)} “Bunun üzerine kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Bu, sizin gibi bir insandan başkası değildir; size üstünlük taslamak istiyor. Eğer Allah dileseydi elbette melekler indirirdi. Biz geçmişteki atalarımızdan böylesini işitmedik'”.
يقولُ تعالى ذكره: فقالت جماعةُ أشرافِ قوم نوح الذين جحدوا توحيد الله وكذَّبوه، لقومهم: ما نوحٌ أيها القومُ إلا بشرٌ مثلكم، إنما هو إنسانٌ مثلكم، وكبعضِكم، {يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ}. يقولُ: يريد أن يَصير له الفضلُ عليكم، فيكون متبوعًا وأنتم له تبعٌ، {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَنزَلَ مَلَائِكَةً}. [يقولُ: ولو شاء الله ألا نعبد شيئًا سواه، {لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً}. يقولُ: لأرسل بالدعاء إلى ما يدعوكم إليه نوحٌ ملائكةً] تؤدِّى إليكم رسالته.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh'un kavminden Allah'ın tevhidini inkâr edip onu yalanlayan ileri gelenler topluluğu kavimlerine şöyle dedi: Ey kavim! Nûh ancak sizin gibi bir beşerdir; o sadece sizin gibi bir insandır ve sizden biri gibidir. {يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ} “Size üstünlük taslamak istiyor”. Şöyle demektedir: Size karşı bir üstünlük elde etmek, böylece o uyulan, siz de ona uyanlar olmak istiyor. {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَنزَلَ مَلَائِكَةً} “Eğer Allah dileseydi elbette melekler indirirdi”. [Şöyle demektedir: Şayet Allah Kendisinden başka hiçbir şeye kulluk etmememizi dileseydi, {لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً} “elbette melekler indirirdi”. Şöyle demektedir: Nûh'un sizi çağırdığı şeye davet etmek üzere, size O'nun elçiliğini tebliğ eden melekler gönderirdi.]
وقولُه: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا [فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ}. يقول تعالى ذكره مخبرًا عن قيل الملأِ من قومِ نوحٍ: ما سَمِعْنا بهذا] الذى يدعونا إليه نوحٌ مِن أنه لا إلهَ لنا
O'nun şu buyruğu: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا [فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ} “[Önceki atalarımız arasında] böylesini işitmedik”. Zikri yüce olan [Allah], Nûh kavminin ileri gelenlerinin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Nûh'un bizi kendisine çağırdığı; bizim için [Allah'tan başka ilah olmadığına dair] bu şeyi biz işitmedik]
غيرُ اللهِ في القرونِ الماضيةِ، وهى آباؤهم الأوّلون.
Allah'tan başka [bir ilahın olduğuna dair şeyi] geçmiş asırlarda [işitmedik]; onlar da onların önceki atalarıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ (٢٥) قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ (٢٦) فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٢٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ (٢٥) قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ (٢٦) فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٢٧)} “'O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir; bir süreye kadar onu gözetleyin.' [Nûh:] 'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et!' dedi. Bunun üzerine ona şöyle vahyettik: 'Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap. Emrimiz gelip de tandır kaynayınca her [cinsten] ikişer çifti ve -içlerinden haklarında hüküm verilmiş olanlar hariç- aileni onun içine al. O zulmedenler hakkında Bana hitapta bulunma; şüphesiz onlar boğulacaklardır'”.
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه مخبرًا عن قِيلِ الملإِ الذين كفَروا من قومِ نوحٍ: {إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ}: ما نوحٌ إلَّا رجلٌ به جنونٌ. وقد يقالُ أيضًا للجنِّ: جِنَّةٌ. فيتفقُ الاسمُ والمصدرُ.
Zikri yüce olan [Allah], Nûh'un kavminden inkâr eden ileri gelenlerin sözünü haber verdiği şu buyruğuyla şunu kastetmektedir: {إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ} “O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir”: Nûh ancak kendisinde delilik bulunan bir adamdır. Cinler için de 'cinnet' (جِنَّةٌ) denilebilir; bu durumda isim ile masdar aynı lafızda birleşmiş olur.
و {هُوَ} من قولِه: {إِنْ هُوَ} كنايةُ اسمِ نوحٍ.
O'nun: {إِنْ هُوَ} “O, başkası değildir” kavlindeki {هُوَ} “O” [zamiri], Nûh'un isminin kinayesidir (zamiridir).
وقولُه: {فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ} يقولُ: فتَلَبَّثُوا به وتَنظَّرُوا به، {حَتَّى حِينٍ}. يقولُ: إلى وقتٍ ما. ولم يَعْنُوا بذلك وقتًا معلومًا، إنما هو كقولِ القائلِ: دعْه إلى يومٍ ما، أو: إلى وقتٍ ما.
O'nun: {فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ} “bir süreye kadar onu gözetleyin” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Ona mühlet verip bekleyin, {حَتَّى حِينٍ} “bir süreye kadar”, yani belli bir vakte kadar. Bununla bilinen belirli bir vakti kastetmemişlerdir; bu ancak bir kimsenin 'Onu falanca güne kadar bırak' yahut 'belli bir vakte kadar [bırak]' demesi gibidir.
وقولُه: {قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ}. يقولُ: قال نوحٌ داعيًا ربَّه، مستنصِرًا به على قومِه، لما طال أمرُه وأمرُهم، وتمادَوا في غيِّهم: {رَبِّ انْصُرْنِي} على قومى {بِمَا كَذَّبُونِ}. يعنى: بتكذيبِهم إيايَ فيما أبلَغتُهم من رسالتِك، ودعوتُهم إليه من توحيدِك.
O'nun: {قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ} “'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et!' dedi” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Nûh, durumu ile onların durumu uzayıp onlar da azgınlıklarında direttiklerinde Rabbine dua edip kavmine karşı O'ndan yardım dileyerek şöyle dedi: {رَبِّ انْصُرْنِي} “Rabbim! Bana yardım et” kavmime karşı, {بِمَا كَذَّبُونِ} “beni yalanlamalarına karşılık”, yani Sana ait elçilik görevinden kendilerine tebliğ ettiğim ve onları çağırdığım tevhid hususunda beni yalanlamaları sebebiyle.
وقولُه: {فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا}. يقولُ: فقلنا له حين استنصَرَنَا على كَفَرِة قومِه: {اصْنَعِ الْفُلْكَ}، وهي السفينةُ، {بِأَعْيُنِنَا}. يقولُ: بمرْأًى منا ومنظرٍ، {وَوَحْيِنَا}. يقولُ: وبتعليمِنا إياك صَنَعْتَها، {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا}. يقولُ: فإذا جاء قضاؤنا في قومِك، بعذابِهم وهلاكِهم، {وَفَارَ التَّنُّورُ} -وقد ذكَرنا فيما مضَى اختلافَ المختلفِين فى صفةِ فور التنورِ، والصوابَ عندنا من القول فيه بشواهدِه، بما أغنَى عن إعادتِه فى هذا الموضعِ - {فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ}. يقولُ: فأدخِلْ في الفلكِ واحمِلْ. والهاءُ والألفُ في قولِه: {فِيهَا}. من ذكرِ الفلكِ، {مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ}.
O'nun: {فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا} “Bunun üzerine ona: 'Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap' diye vahyettik” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Kavminin kâfirlerine karşı bizden yardım istediğinde ona: {اصْنَعِ الْفُلْكَ} “gemiyi yap” -ki o gemidir- dedik; {بِأَعْيُنِنَا} “gözetimimiz altında”, yani nezaretimiz ve gözetimimiz altında [buyurmaktadır]; {وَوَحْيِنَا} “ve vahyimizle”, yani 'onun yapılışını sana öğretmemizle' [buyurmaktadır]. {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا} “Emrimiz geldiği”, yani kavmin hakkında onların azap ve helaki konusundaki hükmümüz geldiği, {وَفَارَ التَّنُّورُ} “ve tandır kaynadığı zaman” -tandırın fışkırmasının niteliği konusundaki ihtilafları ve bu konudaki delilleriyle birlikte bize göre doğru olan görüşü, bu makamda tekrar etmeye gerek bırakmayacak biçimde daha önce zikretmiştik- {فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ} “her çiftten ikişer taneyi ona koy”. [Şöyle] buyurmaktadır: Gemiye girdir ve bindir. O'nun: {فِيهَا} “ona” kavlindeki zamir (hâ ve elif) gemiye râcidir; {مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ} “her çiftten ikişer taneyi”.
يقالُ: سَلكْتُه فى كذا وأسلكتُه فيه. ومن "سلكتُه" قولُ الشاعرِ :
Arapçada: 'Selektühû fî kezâ' (سَلكْتُه فى كذا) ve 'eslektühû fîh' (أسلكتُه فيه) [onu şunun içine soktum] denilir. 'Selektühû' kullanımına dair şairin şu sözü bundandır:
وكُنْتُ لِزَازَ خَصْمِكَ لَمْ أُعَرّدْ … وَقَدْ سَلَكُوكَ فِي يَوْمٍ عَصِيبِ
Ben senin hasmına karşı direnen ve kaçmayan kimseydim... Onlar ise seni çetin bir güne sokmuşlardı (سَلَكُوكَ).
وبعضُهم يقولُ: أسلكتُ. بالألفِ، ومنه قولُ الهُذَليِّ :
Bazıları ise elif ile 'eslektü' (أسلكتُ) der. Hüzeylî şairin şu sözü bundandır:
حتى إِذَا أَسْلَكُوهُمْ فِي قُتائِدَةٍ … شَلًّا كمَا تَطْرُدُ الجَمَّالَةُ الشُّرُدَا
Nihayet onları Kutâide [yoluna] soktuklarında (أَسْلَكُوهُمْ)... Devecilerin kaçak develeri sürüp kovalaması gibi sürerek.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konunun teviline dair söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ}. يقولُ لنوحٍ: اجعلْ في السفينةِ مِن كلٍّ زوجين اثنين.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] O'nun: {فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ} “Her birinden ikişer çifti onun içine koy” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Nûh'a [şöyle] buyurmaktadır: Gemiye her birinden ikişer çift koy.
{وَأَهْلَكَ}. وهم ولدُه ونساؤه ، {إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ} من اللهِ بأنه هالكٌ فى من يَهْلِكُ من قومِك فلا تَحمِلْه معك، وهو يامٌ الذى غرِق.
{وَأَهْلَكَ} “ve aileni”, onlar da onun çocukları ve hanımlarıdır, {إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ} “içlerinden haklarında hüküm verilmiş olanlar hariç”, yani kavminden helak olacak kimseler arasında onun da helak olacağına dair Allah'tan hüküm geçmiş olan kimseyi yanına alma; o da boğulan Yâm'dır.
ويعنى بقولِه: {مِنْهُمْ}: من أهلِك.
O'nun: {مِنْهُمْ} “onlardan / içlerinden” kavliyle: 'Ailenden' [demek] kastedilmektedir.
والهاءُ والميمُ في قولِه: {مِنْهُمْ} من ذكرِ الأهلِ.
O'nun: {مِنْهُمْ} “onlardan” kavlindeki hâ ve mîm harfleri ailenin zikrinden [ötürü]dür.
وقولُه: {وَلَا تُخَاطِبْنِي} الآية. يقولُ: ولا تسأَلْني في الذين كفروا باللهِ أن أُنجيَهم، {إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ}. يقولُ: فإني قد حَتَمتُ عليهم أن أُغرِقَ جميعَهم.
O'nun: {وَلَا تُخَاطِبْنِي} “Bana hitapta bulunma” ayetine gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Allah'ı inkâr eden kimseler hakkında onları kurtarmam için Benden istekte bulunma; {إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ} “şüphesiz onlar boğulacaklardır”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Ben onların tamamını boğmayı kesin olarak hükme bağladım.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٨)} “Sen ve beraberindekiler gemiye bindiğinizde şöyle de: 'Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun'”.
يعنى تعالى ذِكرُه بقولِه: {فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ}: فإذا اعتدَلتَ في السفينةِ أنت ومن معك، ممن حملتَه معك من أهلِك؛ راكبًا فيها، عاليًا فوقَها، {فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى نَجَنَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. يعنى: من المشركين.
Zikri yüce olan [Allah], {فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ} “Sen ve beraberindekiler gemiye bindiğinizde” kavliyle şunu kastetmektedir: Sen ve ailenden beraberinde bindirdiğin kimseler gemiye binip üzerine yerleştiğinizde {فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى نَجَنَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “şöyle de: 'Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun'”, yani müşriklerden [kurtaran Allah'a].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٢٩) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٢٩) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ (٣٠)} “Ve de ki: 'Rabbim! Beni bereketli bir yere indir; sen konaklatanların en hayırlısısın.' Şüphesiz bunda elbette ibretler vardır ve biz elbette imtihan edenleriz”.
يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه نوحٍ ﵇: وقل إذا سلَّمك اللهُ وأخرجَك من الفلكِ، فنزلتَ عنها: {رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا} [من الأرضِ] ، {مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ}. [وأنت خيرُ] من أنزَل عبادَه المنازلَ.
Zikri yüce olan [Allah], peygamberi Nûh'a (aleyhisselâm) şöyle buyurmaktadır: Allah seni selamete erdirip gemiden çıkardığında ve oradan indiğinde şöyle de: {رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا} “Rabbim! Beni bir yere indir” [yeryüzünde], {مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ} “bereketli [bir yere]; sen konaklatanların en hayırlısısın”. [Ve Sen] kullarını konaklara indirenlerin en hayırlısısın.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {مُنْزَلًا مُبَارَكًا}. قال: لنوحٍ حينَ نزَلَ من السفينةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {مُنْزَلًا مُبَارَكًا} “bereketli bir yere” kavli hakkında anlattı. Dedi ki: Gemiye indiğinde Nûh içindir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
واختلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا} بضمِّ الميمِ وفتحِ الزايِ، بمعنى: أنزلْنى إنزالًا مباركًا. وقرَأهُ عاصمٌ: (مَنْزِلًا) بفتحِ الميمِ وكسرِ الزايِ ، بمعنى: أنزلْنى مكانًا مباركًا وموضعًا.
Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir: Şehirlerin kurrâsının geneli bunu mîm'in zammesi ve zây'ın fethasıyla {رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا} “Rabbim! Beni bereketli bir inişle indir” şeklinde okumuştur ki anlamı: 'Beni bereketli bir indirişle indir' demektir. Âsım ise bunu mîm'in fethası ve zây'ın kesresiyle (مَنْزِلًا - menzilen) şeklinde okumuştur ki anlamı: 'Beni bereketli bir mekâna ve yere indir' demektir.
وقولُه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: إِنَّ فيما فعلنا بقومِ نوحٍ يا محمدُ؛ من إهلاكِناهم إذ كذَّبوا رسولَنا، وجحَدوا وحدانيتَنا، وعبَدوا الآلهةَ والأصنامَ - لعبرًا لقومك من مشركي قريشٍ، وعظاتٍ وحُجَجًا لنا عليهم؛ يَستدِلُّون بها على سنتِنا في أمثالِهم، فينزَجروا عن كفرِهم، ويرتدِعوا عن تكذيبِك؛ حذرًا أَنْ يصيبَهم مثلُ الذى أصابَهم من العذابِ.
O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ} “Şüphesiz bunda ibretler vardır” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Elçimizi yalanladıkları, birliğimizi inkâr ettikleri, ilahlara ve putlara taptıkları vakit Nûh kavmine yaptıklarımızda -onları helak etmemizde-, benzerleri hakkındaki sünnetimize (yasalarımıza) bununla delil getirsinler, böylece küfürlerinden vazgeçsinler ve onların başına gelen azabın bir benzerinin kendi başlarına da gelmesi korkusuyla seni yalanlamaktan sakınsınlar diye Kureyş müşriklerinden olan kavmin için elbette ibretler, öğütler ve kendilerine karşı [bizim lehimize] deliller vardır.
وقولُه: {وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: وكنا مختبِريهم بتذكيرِنا إياهم بآياتِنا؛ لينظُروا ما هم عاملون قبلَ نزولِ عقوبتِنا بهم.
O'nun: {وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ} “ve biz elbette imtihan edenleriz” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cezamız onların üzerine inmeden önce ne yapacaklarını görsünler diye ayetlerimizle kendilerine hatırlatmada bulunarak onları sınamaktaydık.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ (٣١) فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٣٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ (٣١) فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٣٢)} “Sonra onların ardından başka nesiller meydana getirdik. Onlara içlerinden: 'Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' diyen bir elçi gönderdik”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم أحدَثْنا من بعدِ مَهْلِكِ قومِ نوحٍ، قرنًا آخرين، فأوجدناهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra Nûh kavminin helakinden sonra başka bir nesil var ettik ve onları meydana getirdik.
{فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ}؛ داعيًا لهم، {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ} يا قومِ، وأطيعوه دونَ الآلهةِ والأصنامِ؛ فإنَّ العبادةَ لا تنبغى إِلَّا له، {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ}. يقولُ: ما لكم من معبودٍ يصلُحُ أنْ تعبُدوه سِواه، {أَفَلَا تَتَّقُونَ}: أفلا تخافون عقابَ اللهِ، بعبادتِكم شيئًا دونَه، وهو الإلهُ الذى لا إلهَ لكم سِواه؟
{فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ} “Onlara içlerinden bir elçi gönderdik”; onları çağırıcı olarak: {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a kulluk edin” [yani] ey kavmim! İlahları ve putları bırakıp sadece O'na itaat edin; çünkü kulluk sadece O'na yaraşır, {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: Sizin O'ndan başka ibadet etmeye layık hiçbir mabudunuz yoktur, {أَفَلَا تَتَّقُونَ} “Hâlâ sakınmaz mısınız?”: Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız olmayan tek ilah O iken, O'ndan başka bir şeye ibadet etmek suretiyle Allah'ın azabından korkmuyor musunuz?
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ (٣٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ (٣٣)} “Kavminden inkâr eden, ahirete kavuşmayı yalanlayan ve dünya hayatında kendilerine bol nimet verdiğimiz ileri gelenler dediler ki: 'Bu, sizin gibi bir insandan başkası değildir; sizin yediklerinizden yiyor, içtiklerinizden içiyor.'”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: وقالتِ الأشرافُ من قومِ الرسولِ الذى أرسَلْناه بعدَ نوحٍ. وعَنَى بالرسولِ فى هذا الموضعِ صالحًا، وبقومِه ثمودَ، {الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ}. يقولُ: الذين جحَدوا توحيدَ اللهِ، {وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ}. يعني: كذَّبوا بلقاءِ اللهِ في الآخرةِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh'tan sonra gönderdiğimiz elçinin kavminden ileri gelenler dediler ki -buradaki elçi ile Sâlih'i, kavmi ile de Semûd'u kastetmiştir- {الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ} “inkâr eden ve ahirete kavuşmayı yalanlayan”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın birliğini inkâr edenler, {وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ} “ve ahirete kavuşmayı yalanlayan”. Yani: Ahirette Allah'a kavuşmayı yalanladılar.
وقولُه: {وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. يقولُ: ونعَّمناهم في حياتِهم الدنيا،
Ve O'nun: {وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “ve dünya hayatında kendilerine bol nimet verdiğimiz” buyruğu. Şöyle buyurmaktadır: [Ve] onlara dünya hayatlarında bol nimet verdik,
بما وسَّعنا عليهم من المعاشِ، وبسطنا لهم من الرزقِ، حتى بَطِروا وعَتَوْا على ربِّهم وكفَروا، ومنه قولُ الراجزِ .
Onların geçimliklerini genişletmemiz ve rızıklarını yaymamız sebebiyle [nimet verdik], öyle ki şımardılar, Rablerine karşı haddi aştılar ve inkâr ettiler. Recez şairinin şu sözü de bu köktendir:
وقَدْ أُرَانى بالدّيارِ مُتْرَفا
“Kendimi o yurtlarda refah içinde nimetlendirilmiş görmüşümdür ”
وقولُه: {مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ}. يقولُ: قالوا: بعَثَ اللهُ [صالحًا إلينا] رسولًا من بينِنا، وخصَّه بالرسالةِ دونَنا، وهو إنسانٌ مثلُنا؛ يأكلُ مما نأكلُ منه من الطعامِ، ويشربُ مما نشربُ، وكيف لم يرسِلْ ملكًا من عندِه يبلِّغُنا رسالتَه؟
O'nun: {مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} “Bu, sizin gibi bir insandan başkası değildir” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: 'Allah aramızdan [Sâlih'i bize] bir elçi olarak gönderdi ve risaleti bize değil sadece ona verdi; oysa o da bizim gibi bir insandır; yediğimiz yiyecekten yiyor, içtiğimiz şeyden içiyor. Nasıl olur da O, Kendi katından bize mesajını ulaştıracak bir melek göndermez?'
قال: {وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ }. معناه: مما تشربون منه. فحُذف من الكلامِ {مِنْهُ}؛ لأنَّ معنى الكلامِ: ويشربُ من شرابِكم، وذلك أنَّ العربَ تقولُ: شرِبتُ من شرابِك.
{وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ } “ve içtiklerinizden içiyor” buyurdu. Bunun anlamı: 'Ondan içtiğiniz şeyden [içiyor]' demektir. Sözden {مِنْهُ} "ondan" [ifadesi] hazfedilmiştir; çünkü cümlenin anlamı: 'Sizin içeceğinizden içiyor' demektir. Nitekim Araplar: 'Senin içeceğinden içtim' derler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٣٤) أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ (٣٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٣٤) أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ (٣٥)} “'Eğer sizin gibi bir insana uyacak olursanız, şüphesiz o takdirde siz mutlaka ziyana uğrayanlarsınız. O, size öldüğünüz, toprak ve kemik haline geldiğiniz zaman sizin mutlaka [yeniden diriltilip] çıkarılacağınızı mı vaad ediyor?'”.
يقولُ تعالى ذِكرُه مخبِرًا عن قيلِ الملإِ من قومِ صالحٍ لقومِهم: {وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ} فَاتَّبعتموه، وقبِلتم ما يقولُ وصدَّقتموه، {إِنَّكُمْ} أيها القومُ،
Zikri yüce olan [Allah], Sâlih'in kavminden ileri gelenlerin kendi kavimlerine şöyle dediklerini haber vermektedir: {وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ} “'Eğer sizin gibi bir insana uyacak olursanız...” [yani] ona tâbi olur, söylediklerini kabul edip onu doğrularsanız, {إِنَّكُمْ} “şüphesiz siz” ey kavim!,
{إِذًا لَخَاسِرُونَ}. يقولُ: قالوا: إنكم إذن لمغبونون حظوظَكم من الشرفِ والرفعةِ في الدنيا؛ باتباعِكم إياه.
{إِذًا لَخَاسِرُونَ} “o takdirde siz mutlaka ziyana uğrayanlarsınız”. Şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: 'O takdirde ona uymakla dünyadaki şeref ve itibar paylarınızdan mutlaka mahrum kalır, aldanırsınız.'
قولُه: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا} الآية. يقولُ تعالى ذِكرُه: قالوا لهم: أيعدُكم صالحٌ {أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا} في قبورِكم، {وَعِظَامًا} قد ذهَبت لحومُ أجسادِكم، وتفتَّتت عظامُها، {أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} من قبورِكم أحياءً، كما كنتم قبلَ مماتِكم؟
O'nun: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا} “O, size öldüğünüz, toprak ve kemik haline geldiğiniz zaman... vaad mi ediyor?” ayetine gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara dediler ki: Sâlih size kabirlerinizde {أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا} “öldüğünüz, toprak haline geldiğiniz”, {وَعِظَامًا} “ve kemik” [haline geldiğiniz], bedenlerinizin etleri gidip kemikleri ufalandığı zaman, ölümünüzden önceki gibi kabirlerinizden diri olarak {أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} “sizin mutlaka [yeniden diriltilip] çıkarılacağınızı” mı vaad ediyor?
وأُعيدَت {أَنَّكُمْ} مرّتين -والمعنى: أيعدُكم أنكم إذا مِتُّم وكنتم ترابًا وعظامًا، مخرجون. مرّةً واحدةً- لمّا فرّق بين {أَنَّكُمْ} الأولى، وبينَ خبرِها بـ {إِذَا}، وكذلك تفعلُ العربُ بكلِّ اسمٍ أوقَعت عليه الظنَّ وأخواتِه، ثم اعترَضَت بالجزاءِ دونَ خبرِه، فتُكرِّرُ اسمَه مرّةً، وتحذِفُه أُخرى، فتقولُ: أَظنُّ أَنكَ إِنْ جالسْتَنا أنك محسنٌ. فإنْ حذَفْت "أنك" الأولى أو الثانيةَ صَلَحَ، وإِنْ ثبَتا صَلَحَ، وإن لم يُعترَضْ بينَهما بشيءٍ لم يَجُزْ. خطأٌ أن يقالَ: أظنُّ أنك جالسٌ. وذُكِرَ أنَّ ذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ: (أَيَعِدُكم إِذَا مِتُّم وكُنتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُم مُخْرَجُونَ) .
Birinci {أَنَّكُمْ} ile onun haberi arasına {إِذَا} ile fasıla girince -ki anlam tek bir defa olarak: 'Öldüğünüz, toprak ve kemik olduğunuz zaman çıkarılacağınızı mı size vaad ediyor ?' demektir- {أَنَّكُمْ} iki defa tekrar edilmiştir. Araplar zann ve benzeri fiilleri bağladıkları her isimde, o ismin haberi arasına şart [veya zarf] girdiğinde böyle yaparlar; bazen onun ismini tekrar ederler, bazen de hazfederler. Nitekim: 'Bizimle oturursan senin ihsanda bulunacağını zannediyorum' derler. Eğer birinci veya ikinci 'inneke/enneke'yi hazfetsen caiz olur; ikisini sabit bıraksan yine caiz olur. Şayet aralarına hiçbir fasıla girmemişse bu caiz olmaz; 'Oturduğunu zannediyorum' şeklinde [tekrar ederek] söylenmesi yanlıştır . Abdullah'ın kıraatinde bunun: (أَيَعِدُكم إِذَا مِتُّم وكُنتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُم مُخْرَجُونَ) şeklinde olduğu zikredilmiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ (٣٦) إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٣٧)}.
Yüce Allah'ın: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ (٣٦) إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٣٧)} “O size vaad edilen şey ne kadar uzak, ne kadar da uzak! (36) O [hayat], dünya hayatımızdan başkası değildir; ölürüz ve yaşarız, biz yeniden diriltilecek de değiliz. (37)” buyruğunun teviline dair açıklama.
وهذا خبرٌ من اللهِ جل ثناؤُه عن قولِ الملإِ من ثمودَ، أَنَّهم قالوا: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ }. أى: بعيدٌ ما توعَدون أيها القومُ، من أنكم بعدَ موتِكم ومصيرِكم ترابًا وعظامًا، مخرجون أحياءً من قبورِكم. يقولون: ذلك غيرُ كائنٍ.
Bu, övgüsü yüce olan Allah'ın, Semûd kavminin ileri gelenlerinin şöyle dediklerine dair bir haberdir: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ } “Ne kadar uzak, ne kadar da uzak!”. Yani: Ey kavim! Öldükten, toprak ve kemik haline geldikten sonra kabirlerinizden diri olarak çıkarılacağınıza dair size vaad edilen şey ne kadar uzaktır! Şöyle demektedirler: Bu asla gerçekleşmeyecek bir şeydir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ}. يقولُ: بعيدٌ بعيدٌ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ} “Ne kadar uzak, ne kadar da uzak!” kavli hakkında anlattı. Şöyle demektedir: Çok uzak, pek uzak .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ}. قال: يعنى البعثَ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ} “Size vaad edilen şey ne kadar uzak, ne kadar da uzak!” kavli hakkında haber verdi. Dedi ki: Yeniden dirilişi kastetmektedir .
والعربُ تُدخِلُ اللامَ معَ "هيهاتَ" فى الاسمِ الذى يصحبُها، وتنزِعُها منه، تقولُ: هيهاتَ لك هيهات، وهيهاتَ ما ينبغى هيهاتَ. وإذا أسقَطتَ اللامَ رفَعت الاسم بمعنى هيهاتَ، كأنه قال: بعيدٌ ما ينبغي لك. كما قال جريرٌ:
Araplar, “heyhâte” (هيهاتَ) ile birlikte, ona eşlik eden isme lâm (ل) harfini dahil ederler ve [bazen de] onu ondan çıkarırlar. Nitekim şöyle derler: “Heyhâte leke heyhât” (هيهاتَ لك هيهات) ve “Heyhâte mâ yenbeğî heyhâte”. Lâm harfini düşürdüğün takdirde ise “heyhâte”nin manası gereğince ismi ref‘ edersin (ötreli kılarsın); sanki: “Sana gereken şey pek uzaktır” (بعيدٌ ما ينبغي لك) demiş gibi olursun. Nitekim Cerîr şöyle demiştir:
[فأيْهاتَ أَيْهَاتَ] العَقِيقُ وَمَنْ بِهِ … وأيْهاتَ وصلٌ بالعَقِيقِ تُوَاصِلُه
“[Ne kadar uzak, ne kadar uzak] Akîk ve oradakiler… Ve ne kadar uzak Akîk'te kavuştuğun bir kavuşma !”
كأنه قال: العقيقُ وأهلُه.
Sanki: 'Akîk ve onun ahalisi [uzaktır]' demiştir.
وإنما أُدخلت اللامُ مع "هيهاتَ" فى الاسمِ؛ لأنهم قالوا: هيهاتَ أداةٌ غيرُ مأخوذَةٍ من فعلٍ. [فأدخلوا معها] في الاسمِ اللامَ، كما أدخَلوها معَ "هلُمَّ لك"، إذ لم تكنْ مأخوذةً من فعلٍ، فإذا قالوا: أَقْبلْ. لم يقولوا: لك. لاحتمالِ الفعلِ ضميرَ الاسمِ.
'Heyhâte' ile birlikte isme lâm harfinin dahil edilmesi, onların 'heyhâte'nin bir fiilden türetilmemiş bir edat olduğunu söylemelerindendir. [Bu yüzden onunla birlikte] isme lâm dahil etmişlerdir; tıpkı bir fiilden türetilmediği için 'helümme leke' (beriye gel) ifadesinde lâm dahil ettikleri gibi. Ancak 'Akbil' (gel) dediklerinde, fiil ismin zamirini taşıyabildiği için 'leke' demezler.
واختَلفَ أهلُ العربيةِ فى كيفية الوقفِ على هيهاتَ؛ فكان الكسائيُّ يختارُ الوقوفَ فيها بالهاءِ؛ لأنها منصوبةٌ، وكان الفرّاءُ يختارُ الوقوفَ عليها بالتاءِ، ويقولُ: من العربِ من يخفضُ التاءَ، فدلَّ على أنها ليست بهاءِ التأنيثِ، فصارت بمنزلةِ: دَرَاكِ ونَظَارِ. وأما نصبُ التاءِ فيهما؛ فلأنهما أداتان، فصارتا بمنزلةِ خمسةَ عشَرَ. وكان الفراءُ يقولُ: إنْ قيلَ: إنَّ كلَّ واحدةٍ مستغنيةٌ بنفسِها يجوزُ الوقوفُ عليها، وإنَّ نصبها كنصبِ قولِه: ثُمَّتَ جلستُ، وبمنزلةِ قولِ الشاعرِ :
Arap dili âlimleri 'heyhâte' üzerinde nasıl vakıf yapılacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir; el-Kisâî fetha üzere olduğu için onda he ile durmayı (heyhâh) tercih ederdi. el-Ferrâ ise onda te ile durmayı (heyhât) tercih eder ve şöyle derdi: Araplardan te'yi kesre ile okuyanlar vardır; bu da onun müenneslik he'si olmadığını gösterir ve böylece derâki (دَرَاكِ) ve nezâri (نَظَارِ) gibi olur. Her ikisinde te'nin fethalı olmasına gelince; bu ikisinin edat olmasından dolayıdır ve 'hamsete aşere' (خمسةَ عشرَ) gibi olmuşlardır. el-Ferrâ şöyle derdi: Şayet 'her biri kendi başına bağımsızdır, üzerinde durulması caizdir' denirse, bunun fethası şairin sözündeki gibi 'Sümmete celestü' (ثُمَّتَ جلستُ) kavlinin fethası gibidir:
ماوِيَّ يَا رُبَّتَما غارةٍ … شَعْوَاءَ كاللَّذْعَةِ بالمِيسَمِ
Ey Mâviyye! Nice dört bir yana yayılan [şiddetli] baskınlar [vardır ki], dağlama demirinin yakışı gibidir.
قال: فنصْبُ "هيهاتَ" بمنزلةِ هذه الهاءِ التى في "رُبت"؛ لأنها دخَلت على حرفٍ؛ على "رُبَّ"، وعلى "ثم"، وكانا أداتين، فلم تغيِّرْهما عن أداتِهما فنُصِبا.
Dedi ki: 'Heyhâte'nin fethası, 'rubbet' kelimesindeki bu he'nin fethası gibidir; çünkü bir harfe, yani 'rubbe' ve 'sümme' üzerine dahil olmuştur ve her ikisi de edattır. Bu he harfi onları edat olma özelliklerinden çıkarmamış ve böylece fethalanmışlardır.
واختَلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأته قرأةُ الأمصارِ غير أبي جعفرٍ: {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ} بفتحِ التاءِ فيهما. وقرَأ ذلك أبو جعفرٍ: (هيهاتِ هيهاتِ) بكسر التاءِ فيهما . والفتحُ فيهما هو القراءةُ عندَنا؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه.
Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir: Ebû Ca'fer dışındaki şehirlerin kurrâsı bunu her iki kelimede de te'nin fethasıyla {هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ} “Size vaad edilen şey ne kadar uzak, ne kadar da uzak!” şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ise bunu her iki kelimede de te'nin kesresiyle (هَيْهَاتِ هَيْهَاتِ) şeklinde okumuştur . Kurrâdan hüccet ehlinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle bizim katımızda [tercih edilen] kıraat her ikisinde de fetha ile olandır.
وقولُه: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا}. يقولُ: ما حياةٌ إلا حياتُنا الدنيا التي نحن فيها {نَمُوتُ وَنَحْيَا}. يقولُ: تموتُ الأحياءُ منا فلا تحيا، ويَحدُثُ آخرون منا فيولدون أحياءً، {وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ}. يقولُ: قالوا: وما نحن بمبعوثين بعدَ المماتِ.
O'nun: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا} “Bizim dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: İçinde bulunduğumuz dünya hayatımızdan başka hiçbir hayat yoktur; {نَمُوتُ وَنَحْيَا} “ölürüz ve yaşarız”. Şöyle buyurmaktadır: Bizden yaşayanlar ölür ve artık yaşamaz, bizden başkaları meydana gelir ve diri olarak doğarlar; {وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} “ve biz asla diriltilecek de değiliz”. Şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: 'Biz öldükten sonra yeniden diriltilecek de değiliz.'
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ}. قال: يقولُ: ليس آخرةٌ ولا بعثٌ؛ يكفرون بالبعثِ، [يقولون: إنما هى حياتُنا هذه، ثم نموتُ ولا نحيا؛ يموتُ هؤلاء ويحيا هؤلاء]. يقولون: إنما الناسُ كالزرعِ، يُحصدُ هذا ويَنبُتُ هذا. يقولون: يموتُ هؤلاء ويأتى آخرون. وقرأ: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} [سبأ: ٧] وقرأ: {لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ} [سبأ: ٣].
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} “Bizim bu dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur; ölürüz ve yaşarız, biz asla diriltilecek de değiliz” kavli hakkında şöyle dedi: [İbn Zeyd] der ki: [Onlar] “Ahiret de yoktur, yeniden dirilme de yoktur” diyerek dirilişi inkâr ediyorlar. [Şöyle diyorlar: “Hayat ancak bu bizim hayatımızdır; sonra ölürüz ve bir daha yaşamayız; şunlar ölür, bunlar yaşar.”] [Yine] şöyle diyorlar: “İnsanlar ancak ekin gibidir; bu biçilir, şu biter.” [Yine] şöyle diyorlar: “Şunlar ölür ve başkaları gelir.” Ve [İbn Zeyd] şu ayeti okudu: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} [Sebe: 7] “İnkâr edenler dediler ki: 'Siz paramparça edilip [dağıtıldığınız] zaman, kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi?'”. Ve [şu ayeti] okudu: {لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ} “'[Kıyamet] saati bize gelmeyecektir.' De ki: 'Hayır, Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir'” [Sebe: 3].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨) قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ (٣٩) قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ (٤٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨) قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ (٣٩) قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ (٤٠)} “'O, Allah'a yalan uyduran bir adamdan başkası değildir; biz ona inanacak değiliz.' [Peygamber]: 'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşı bana yardım et!' dedi. [Allah]: 'Pek yakında onlar mutlaka pişman olacaklar!' buyurdu.”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: قالوا: ما صالحٌ إلَّا رجلٌ اختَلقَ على اللهِ كذبًا في قولِه: ما لكم من إلهٍ [غيرُ اللهِ] . وفى وعدِه إياكم {أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: 'Sâlih, [Allah'tan başka] hiçbir ilahınız yoktur sözünde ve size {أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} “öldüğünüz, toprak ve kemik haline geldiğiniz zaman sizin mutlaka [yeniden diriltilip] çıkarılacağınızı” vaad etmesinde Allah'a yalan uyduran bir adamdan başkası değildir.'
وقولُه: {هُوَ} من ذِكرِ الرسولِ، وهو صالحٌ، {وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: وما نحن له بمصدِّقين فيما يقولُ أنه لا إلهَ لنا غيرُ اللهِ، وفيما يعدُنا من البعثِ بعد المماتِ.
O'nun: {هُوَ} “O” zamiri elçiden bahsetmektedir ki o da Sâlih'tir; {وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ} “biz ona inanacak değiliz”. Şöyle buyurmaktadır: 'Bizim için Allah'tan başka hiçbir ilahın olmadığını söylemesinde ve bize öldükten sonra dirilişi vaad etmesinde biz onu tasdik ediciler değiliz.'
وقولُه: {قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ}. يقولُ: قال صالحٌ لما أيِسَ من إيمانِ قومِه باللهِ، ومن تصديقِهم إياه بقولِهم: {وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ}: رَبِّ انصُرْني على هؤلاء {بِمَا كَذَّبُونِ}.
O'nun: {قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ} “'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşı bana yardım et!' dedi” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Sâlih, kavminin Allah'a iman etmesinden ve: {وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ} “biz ona inanacak değiliz” sözleriyle kendisini tasdik etmelerinden ümidini kesince: 'Rabbim! {بِمَا كَذَّبُونِ} “Beni yalanlamalarına karşı” bunlara karşı bana yardım et!' dedi.
يقولُ: بتكذيبِهم إياى فيما دعوتُهم إليه من الحقِّ. فاستغاثَ صلواتُ اللهِ عليه بربِّه من أذاهم إياه، وتكذيبِهم له، فقال اللهُ له مجيبًا في مسألتِه إياه ما سأل: عن قليلٍ يا صالحُ ليُصبِحَنّ مكذِّبوك من قومِك على تكذيبِهم إياك نادمين، وذلك حين تَنزِلُ بهم نقمتُنا فلا ينفَعُهم الندمُ.
Şöyle demektedir: Onları davet ettiğim hak konusunda beni yalanlamalarına karşı [bana yardım et]. Bunun üzerine -Allah'ın salâtı onun üzerine olsun- kavminin kendisine verdiği eziyetten ve kendisini yalanlamalarından dolayı Rabbinden yardım diledi. Allah da istediği şey hususunda onun duasına icabet ederek şöyle buyurdu: 'Ey Sâlih! Pek yakında kavminden seni yalanlayanlar, seni yalanlamış olmalarına mutlaka pişman olacaklardır.' Bu da intikamımız onların üzerine indiğinde ve artık pişmanlığın kendilerine hiçbir fayda vermeyeceği vakitte olacaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١)} “Nitekim korkunç ses onları hak ile yakalayıverdi de onları sel süprüntüsü yaptık. Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: فانتقَمنا منهم، فأرسَلْنا عليهم الصيحةَ، فأخَذَتهم بالحقِّ. وذلك أنَّ الله عاقَبهم باستحقاقِهم العقابَ منه؛ بكفرِهم به، وتكذيبِهم رسولَه،
Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz de onlardan intikam aldık ve üzerlerine o korkunç sesi gönderdik de onları hak ile yakalayıverdi. Bu da Allah'ı inkâr etmeleri ve O'nun elçisini yalanlamaları sebebiyle O'ndan gelecek cezayı hak etmiş olmalarından ötürü Allah'ın onları cezalandırmasıdır.
{فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً}. يقولُ: فصيَّرناهم بمنزلةِ الغُثاءِ، وهو ما ارتفَعَ على السيلِ ونحوِه، كما لا يُنتفعُ به في شيءٍ، فإنما هذا مثَلٌ. والمعنى: فأهلَكناهم فجعَلناهم كالشيءِ الذى لا منفعةَ فيه.
{فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً} “onları sel süprüntüsü yaptık”. Şöyle buyurmaktadır: Onları selin ve benzerinin üzerine çıkan, kendisinden hiçbir şekilde faydalanılmayan süprüntü konumuna getirdik; nitekim bu bir meseldir. Anlamı şudur: Onları helak ettik de kendisinde hiçbir fayda bulunmayan bir şey gibi kıldık.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: جُعِلوا كالشيءِ الميتِ البالى من الشجرِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Onları sel süprüntüsü yaptık. Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!” kavli hakkında anlattı. Şöyle demektedir: Ağaçtan [arta kalan] ölü, çürümüş bir şey gibi kılındılar .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {غُثَاءً}: كالرميمِ الهامدِ الذى يَحتملُ السيلَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {غُثَاءً} “sel süprüntüsü” [kavli hakkında]: Selin taşıdığı kurumuş, ufalanmış çerçöp gibi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ : {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً}. قال: كالرميمِ الهامدِ الذي يَحتملُ السيلَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً} “onları sel süprüntüsü yaptık” kavli hakkında anlattı. Dedi ki: Selin taşıdığı kurumuş, ufalanmış çerçöp gibi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً}، قال: هو الشيءُ البالي.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den [naklen] O'nun: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً} “onları sel süprüntüsü yaptık” kavli hakkında anlattı, dedi ki: O, çürüyüp yok olmuş şeydir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً}. قال: هذا مثَلٌ ضَرَبه اللهُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً} “onları sel süprüntüsü yaptık” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu, Allah'ın verdiği bir meseldir .
وقولُه: {فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: فأبعَد اللهُ القومَ الكافرين بهلاكِهم؛ إذ كفروا بربِّهم، وعَصَوا رسلَه، وظلَموا أنفسَهم.
O'nun: {فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Rablerini inkâr ettikleri, elçilerine isyan ettikleri ve kendilerine zulmettikleri için Allah o inkârcı topluluğu helak etmek suretiyle [rahmetinden] uzaklaştırdı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، قال: أولئك ثمودُ. يعنى قولَه: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Onlar Semûd kavmidir. O'nun: {فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Onları sel süprüntüsü yaptık. Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!” kavlini kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣)} “Sonra onların ardından başka nesiller meydana getirdik. Hiçbir ümmet kendi ecelini öne alamaz ve erteleyemez de.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم أحدَثنا من بعدِ هلاكِ ثمودَ قومًا آخرين.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra Semûd'un helakinden sonra başka kavimler var ettik.
وقولُه: {مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا}. يقولُ: ما يتقدَّمُ هلاكُ أمةٍ من تلك الأممِ التي أنشأناها بعدَ ثمودَ، قبلَ الأجلِ الذى أجَّلْنا لهلاكِها، ولا يستأخِرُ هلاكُها عن الأجلِ الذى أجَّلْنا لهلاكِها، والوقتِ الذى وقَّتْنا لفنائِها، ولكنها تهلِكُ لمجيئه. وهذا وعيدٌ من اللهِ لمشركي قومِ نبيِّنا محمدٍ ﷺ، وإعلامٌ منه لهم أنَّ تأخيرَه في آجالِهم
{مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا} “Hiçbir ümmet kendi ecelini öne alamaz” buyruğu hakkında [Taberî] şöyle der: Semûd'dan sonra var ettiğimiz o ümmetlerden hiçbirinin helaki, helakleri için belirlediğimiz ecelin öncesine geçmez; helakleri, helakleri için belirlediğimiz ecelden ve yok oluşları için tayin ettiğimiz vakitten geri de kalmaz, bilakis o vaktin gelmesiyle helak olurlar. Bu, Allah'tan Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminin müşriklerine yönelik bir tehdit ve O'nun onların ecellerini ertelemesinin
مع كفرِهم به وتكذيبِهم رسولَه، ليبلُغوا الأجلَ الذى أُجِّل لهم، فتَحِلَّ بهم نقمتُه، كسنتِه فى من قبلَهم من الأممِ السالفةِ.
O'nu inkâr etmelerine ve elçisini yalanlamalarına rağmen kendileri için belirlenen ecele ulaşmaları ve böylece geçmiş ümmetler hakkındaki kanunu uyarınca cezasının onların başına gelmesi içindir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤)} “Sonra peş peşe elçilerimizi gönderdik. Her ümmete elçisi geldikçe onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [yok edip] helak ettik ve onları ibretlik hikâyeler yaptık. İnanmayan topluluk [rahmetten] uzak olsun!”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا} إلى الأممِ التي أَنشَأْنا بعدَ ثمودَ، {رُسُلَنَا تَتْرَى}. يعنى: يتْبَعُ بعضُها بعضًا، وبعضُها فى أثرِ بعضٍ. وهى من المواترةِ، وهى اسمٌ لجمعٍ، مثلُ "شيءٍ"، لا يقالُ: [جاءني فلانٌ تتْرى. كما لا يقالُ] : جاءنى فلانٌ مواترةً. وهى تنوَّنُ، ولا تنوَّنُ وفيها الياءُ ، فمن لم ينوِّنْها فهى "فَعْلَى" من: وتَرتُ، ومن قال: تَتْرًا. توَهَّم أنَّ الياءَ (٢) أصليةٌ، كما قيل: مِعْزَى بالياء،. ومَعْزًا، وبُهْمَى وبُهْمًا. ونحوُ ذلك، فأُجرِيت أحيانًا وتُرِك إجراؤها أحيانًا، فمن جعَلها "فَعْلَى" وقَف عليها، أشارَ إلى الكسرِ ، ومَن جعَلها ألفَ إعرابٍ لم يُشِرْ؛ لأنَّ ألفَ الإعرابِ لا تكسرُ، لا يقالُ: رأيتُ يدى . فيشارَ فيه إلى الكسرِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Semûd'dan sonra meydana getirdiğimiz ümmetlere {ثُمَّ أَرْسَلْنَا} {رُسُلَنَا تَتْرَى} “Sonra elçilerimizi peş peşe gönderdik”. Yani: Biri diğerini takip eder ve biri diğerinin ardından [gelir]. Bu [kelime] muvâtereden (aralıklı olarak ardı ardına gelmekten) türemiştir; "şey'" gibi bir çoğul ismidir. Tıpkı: "Falan kimse bana muvâtereten geldi" denilemeyeceği gibi ["Falan kimse bana tetrâ geldi"] de denilmez. Bu kelime hem tenvinli hem de tenvinsiz ve sonunda yâ ile okunur. Tenvinlemeyen kimseye göre o , "vetertü" (tek tek sıraladım) fiilinden [türemiş] "fa‘lâ" [veznindedir]. "Tetrâ" (تَتْرًا) diyen kimse ise [sonundaki] yâ'nın (٢) asıl olduğunu zannetmiştir; nitekim yâ ile "mi‘zâ" ve [tenvinle] "ma‘zen", keza "buhmâ" ve "buhmen" ve benzerleri denildiği gibi. Dolayısıyla bazen munsarıf kılınmış, bazen de gayrimunsarıf bırakılmıştır. Kim onu "fa‘lâ" kabul ederse üzerinde durduğunda kesreye işaret eder (imaleli okur) . Kim de onu irab elifi kılarsa işaret etmez (imale yapmaz); çünkü irab elifi kesrelenmez (imalelenmez); zira "re'aytü yedî" denilip de orada kesreye işaret edilmez (imale yapılmaz).
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.