ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı:
قولَه: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى}. يقولُ: يَتْبَعُ بعضُها بعضًا .
O'nun: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى} “Sonra elçilerimizi peş peşe gönderdik” kavli hakkında; şöyle dedi: Biri diğerini takip eder .
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى }. يقولُ: بعضُها على أثرِ بعضٍ.
Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى } “Sonra elçilerimizi peş peşe gönderdik” [kavli hakkında] anlattı. Şöyle dedi: Biri diğerinin peşi sıra.
[حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال] : ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {تَتْرَى}. قال: إتباعُ بعضِها بعضًا .
[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki] : Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {تَتْرَى} “peş peşe” kavli hakkında anlattı. Dedi ki: Birinin diğerini takip etmesidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى}. قال: يتْبَعُ بعضُها بعضًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى} “Sonra elçilerimizi peş peşe gönderdik” [kavli hakkında] anlattı. Dedi ki: Biri diğerini takip eder.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى}. قال: بعضُهم على أثرِ بعضٍ، يتْبَعُ بعضُهم بعضًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى} “Sonra elçilerimizi peş peşe gönderdik” kavli hakkında şöyle demiştir: Bir kısmı diğerinin ardından gelir, bir kısmı diğerini takip eder .
واختلَفت قرأةُ الأمصارِ في قراءةِ ذلك؛ [فقرَأ ذلك بعضُ] قرأةِ أهلِ مكةَ، وبعضُ أهلِ المدينةِ، وبعضُ أهل البصرةِ: (تَتْرًا) بالتنوينِ.
İslâm beldelerinin kurrâsı bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; [bunu] Mekke ehli kurrâsından bir kısmı, Medine ehlinden bir kısmı ve Basra ehlinden bir kısmı tenvin ile (تَتْرًا) şeklinde okumuştur.
وكان بعضُ أهلِ مكةَ، وبعضُ أهل المدينةِ، وعامةُ قرأةِ الكوفةِ يقرَءونه: {تَتْرَى} بإرسالِ الياءِ على مثالِ "فَعْلَى" .
Mekke ehlinin bir kısmı, Medine ehlinin bir kısmı ve Kûfe kurrâsının geneli ise onu "fa‘lâ" vezninde, yâ'yı serbest bırakarak (uzatarak/tenvinsiz) {تَتْرَى} şeklinde okuyorlardı .
والقولُ في ذلك أنَّهما قراءتان مشهورتان، ولغتان معروفتان في كلامِ العربِ، بمعنًى واحدٍ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ، غير أنِّى مع ذلك أختارُ القراءةَ بغيرِ تنوينٍ؛ لأنها أفصح اللغتين وأشهرُهما.
Bu konudaki söz şudur ki: Bunlar aynı anlamda meşhur iki kıraat ve Arapların kelamında bilinen iki lehçedir. Okuyucu bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Ancak bununla birlikte ben tenvinsiz okuyuşu tercih ediyorum; çünkü bu iki lehçenin en fasih ve en meşhur olanıdır.
وقولُه: {كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ}. يقولُ: كلما جاء أمةً من تلك الأممِ التى أنشَأْناها بعدَ ثمودَ، رسولُها الذى نرسِلُه إليهم، كذَّبوه فيما جاءهم به من الحقِّ من عندِنا.
O'nun: {كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ} “Her ümmete elçisi geldikçe onu yalanladılar” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Semûd'dan sonra meydana getirdiğimiz o ümmetlerden herhangi birine, katımızdan kendilerine gönderdiğimiz elçisi geldikçe, katımızdan getirdiği hak hususunda onu yalanladılar.
وقولُه: {فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا}. يقولُ: فأتبعْنا بعضَ تلك الأممِ بعضًا بالهلاكِ، فأهلَكْنا بعضَهم في أثرِ بعضٍ.
O'nun: {فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا} “Biz de onları birbiri ardınca [yok edip helak ettik]” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: O ümmetlerin bir kısmını diğerinin ardınca helake tabi tuttuk, böylece bir kısmını diğerinin peşi sıra helak ettik.
وقولُه: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ}. [يقولُ: وجَعَلْنا تلك الأُمَمَ أحاديثَ] للناسِ ومثلًا يُتَحدّثُ بهم في الناسِ.
O'nun: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ} “ve onları ibretlik hikâyeler yaptık” kavline gelince; [şöyle buyurmaktadır: O ümmetleri insanlar için ibretlik kıssalar] ve insanlar arasında dilden dile aktarılan meseller kıldık.
و "الأحاديثُ" فى هذا الموضعِ جمعُ أُحدوثةٍ؛ لأنَّ المعنى ما وصفتُ من أنهم جُعلوا للناسِ مثلًا يُتحدَّثُ بهم. وقد يجوزُ أن يكونَ جمعَ حديثٍ.
Bu yerdeki "el-ehâdîs" (أَحَادِيث), "uhdûse"nin (ibretlik dilden dile dolaşan hikâyenin) çoğuludur; çünkü anlam, nitelediğim gibi onların insanlar için dilden dile dolaşan birer mesel kılınmış olmalarıdır. "Hadîs"in çoğulu olması da caizdir.
وإنما قيل: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ}؛ لأنهم جُعلوا حديثًا ومثلًا يُتمثَّلُ بهم في الشرِّ، ولا يقالُ فى الخيرِ: جعَلتُه حديثًا، ولا أُحدوثةً.
{وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ} “onları ibretlik hikâyeler yaptık” denilmesinin sebebi şudur: Onlar şer konusunda kendileriyle mesel verilen birer ibretlik hikâye ve mesel kılınmışlardır. Hayır hakkında ise "Onu hadîs kıldım" veya "uhdûse kıldım" denilmez.
وقولُه: {فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: فأبعَد اللهُ قومًا لا يؤمنون باللهِ ولا يصدِّقون رسولَه.
O'nun: {فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ} “İnanmayan topluluk [rahmetten] uzak olsun!” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'a inanmayan ve elçisini doğrulamayan bir topluluğu Allah [rahmetinden] uzaklaştırsın.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ (٤٦)}.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ (٤٦)} “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik. Fakat onlar büyüklük tasladılar ve onlar üstünlük taslayan [zorba] bir topluluk idiler.” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:
يقولُ تعالى ذِكرُه: ثم أرسَلْنا بعدَ الرسلِ الذين وصَف صفتَهم قبلَ هذه الأُمةِ ، موسى وأخاه هارونَ، إلى فرعونَ وأشرافِ قومه من القبطِ، {بِآيَاتِنَا} يقولُ: بحججِنا، {فَاسْتَكْبَرُوا} عن اتِّباعِها، والإيمانِ بما جاءاهم به من عندِ اللهِ، {وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ}. يقولُ: وكانوا قومًا عالين على أهلِ ناحيتِهم، ومَن في بلادهِم من بني إسرائيلَ وغيرِهم بالظلمِ، قاهرين لهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu ümmetten önce niteliklerini vasfettiği elçilerden sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u, Firavun'a ve Kıptîlerden olan kavminin ileri gelenlerine, {بِآيَاتِنَا} yani delillerimizle gönderdik. {فَاسْتَكْبَرُوا} Onlara uymayı ve Allah katından kendilerine getirdikleri şeylere iman etmeyi kibirlerine yediremediler. {وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ} Şöyle buyurmaktadır: Kendi bölgelerinin halkına, ülkelerinde bulunan İsrâiloğullarına ve başkalarına zulümle üstünlük taslayan, onlara tahakküm eden bir topluluk idiler.
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ فى ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ}. قال: عَلَوا على رسلِهم، وعصَوا ربَّهم، ذلك علُوُّهم. وقرَأ: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ} [القصص: ٨٣] الآية .
İbn Zeyd bu hususta Bana Yûnus'un anlattığı, onun: Bize İbn Vehb haber verdi, dediği rivayette şöyle demiştir: İbn Zeyd O'nun: {وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ} “ve onlar üstünlük taslayan bir topluluk idi” kavli hakkında şöyle demiştir: Elçilerine karşı üstünlük tasladılar ve Rablerine isyan ettiler; onların üstünlük taslaması işte budur. Ve: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ} [Kasas: 83] ayetini okudu .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨)} “Dediler ki: 'Bizim gibi iki insana mı inanacağız? Üstelik onların kavmi bize kölelik edip dururken!' Böylece onları yalanladılar ve helak edilenlerden oldular.”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: فقال فرعونُ وملؤُه: {أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا} فنتَّبعَهما، {وَقَوْمُهُمَا} من بنى إسرائيلَ، {لَنَا عَابِدُونَ}. يعنون أنهم لهم مطيعون متذلِّلون، يأتمرون لأمرِهم، ويَدينون لهم. والعربُ تسمِّى كلَّ مَن دان لملِكٍ عابدًا له. ومن ذلك قيل لأهل الحيرةِ: العُبَّادُ. لأنهم كانوا أهلَ طاعةٍ لملوك العجمِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun ve ileri gelenleri dediler ki: {أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا} “Bizim gibi iki insana mı inanacağız?” da onlara uyacağız? {وَقَوْمُهُمَا} “Üstelik onların kavmi” yani İsrâiloğulları, {لَنَا عَابِدُونَ} “bize kulluk/kölelik edip dururken!”. Onların kendilerine itaat eden, boyun eğen, emirlerine uyan ve kendilerine boyun eğip hizmet eden kimseler olduğunu kastetmektedirler. Araplar bir hükümdara boyun eğen herkese onun "âbidi" (kulu/kölesi) derler. Bundan dolayı Hîre halkına "el-İbâd" (kullar) denilmiştir; çünkü onlar Acem hükümdarlarına itaat eden kimselerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: قال فرعونُ:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [şöyle] dedi: Firavun dedi ki:
{أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا} الآية. نذهَبُ نرفعُهم فوقَنا، ونكونُ تحتَهم، ونحن اليومَ فوقَهم وهم تحتَنا، كيف نصنعُ ذلك؟ وذلك حينَ أتَوهم بالرسالةِ. وقرأ: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ} [يونس: ٧٨]. قال: العلوُّ في الأرضِ.
{أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا} “Bizim gibi iki insana mı inanacağız?” ayeti[ni okudu ve]: Gidip onları kendi üstümüze çıkaracağız da biz onların altında mı kalacağız? Oysa bugün biz onların üstündeyiz, onlar bizim altımızdalar; bunu nasıl yaparız? Bu, kendilerine risaletle geldikleri zamandı. Ve: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ} [Yûnus: 78] ayetini okudu ve: "Yeryüzünde üstünlük" dedi.
وقولُه: {فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ}. يقولُ: فكذَّبَ فرعونُ وملؤُه موسى وهارونَ، فكانوا ممَّن أهلَكَهم اللهُ، كما أهلَك مَن قبلَهم من الأممِ بتكذيبِها رسلَها.
O'nun: {فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ} “Böylece onları yalanladılar ve helak edilenlerden oldular” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Firavun ve ileri gelenleri Mûsâ ile Hârûn'u yalanladılar; böylece kendilerinden önceki ümmetlerin elçilerini yalanlamaları sebebiyle Allah'ın helak ettiği kimseler gibi, onlar da Allah'ın helak ettiği kimselerden oldular.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)} “Andolsun ki, doğru yolu bulsunlar diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik. Meryem oğlunu ve annesini de bir ayet (ibret/mucize) kıldık. Onları, yerleşmeye elverişli ve suyu olan yüksek bir yere yerleştirdik.”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: ولقد آتَينا موسى التوراةَ ليهتدِىَ بها قومُه من بني إسرائيلَ
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İsrâiloğullarından olan kavmi onunla doğru yolu bulsun
ويعمَلوا بما فيها.
ve içindekilerle amel etsinler diye Mûsâ'ya Tevrat'ı verdik.
{وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً }. يقولُ: وجَعَلْنَا ابنَ مريمَ وأمَّه حجةً لنا على من كان بينَهم، وعلى قدرتِنا على إنشاءِ الأجسامِ من غيرِ أصلٍ، كما أَنشَأْنَا خَلْقَ عيسى من غيرِ أبٍ.
{وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem oğlunu ve annesini de bir ayet kıldık”. Şöyle buyurmaktadır: Tıpkı Îsâ'yı babasız olarak yarattığımız gibi, cisimleri bir asıl (erkek tohumu) olmaksızın yaratma kudretimize ve aralarında bulunan kimselere karşı Meryem oğlunu ve annesini delilimiz kıldık.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمرٌ، عن قَتادَة في قولِه: {وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ}. قال: ولدَته من غيرِ أبٍ هو له .
Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ} [kavli hakkında] haber verdi, dedi ki: Onu, kendisine ait bir babası olmaksızın doğurdu .
ولذلك وُحِّدتِ "الآيةُ" وقد ذكَرَ مريمَ وابنَها.
Meryem'i ve oğlunu zikretmiş olmasına rağmen bu sebeple "el-Âye" (آيَةً) tekil olarak getirilmiştir .
وقولُه: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ}. يقولُ: وضمَمناهما وصيَّرناهما إلى ربوةٍ.
O'nun: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ} “Her ikisini de yüksek bir yere yerleştirdik” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Onları himaye edip yüksek bir tepeye yerleştirdik/ulaştırdık, buyurmaktadır.
يقالُ: أوى فلانٌ إلى موضعِ كذا، فهو يأوى إليه. إذا صار إليه. وعلى مثال "أفعَله" فهو يُؤْويه.
[Arapçada]: "Evâ fülânün ilâ mevkıi kezâ fe-hüve ye'vî ileyh" (Falan kimse şu mekâna vardı/barındı, oraya varıyor/barınıyor) denir ki oraya vardığı/ulaştığı zaman kullanılır. "Ef'ale" [vezninde] ise "hüve yü'vîhi" (onu barındırıyor) şeklindedir.
وقولُه: {إِلَى رَبْوَةٍ}. يعنى: إلى مكانٍ مرتفعٍ من الأرضِ على ما حولَه، ولذلك قيل للرجلِ يكونُ فى رفعةٍ من قومِه، [وعزٍّ وشرفٍ وعَددٍ: هو في ربوةٍ من قومِه] .
O'nun: {إِلَى رَبْوَةٍ} “yüksek bir yere” kavli; etrafına göre yeryüzünün yüksek bir yerine demektir. Bundan dolayı kavmi içinde üstün [mevkide, izzet, şeref ve sayıca çokluk içinde bulunan bir adam için: "O, kavminin yüksek bir tepesindedir"] denilmiştir.
وفيها لغتان: ضمُّ الراءِ وكسرُها إذا أُريدَ بها الاسمُ، وإذا أُريدَ بها الفعلةُ من المصدرِ، قيل: رَبَا رَبُوةً.
Bunda iki lehçe vardır: İsim kastedildiğinde râ harfinin dammesiyle [rabve] ve kesresiyle [rıbve]; mastardan masdar-ı merre kastedildiğinde ise "rebâ rabveten" denilir.
واختلف أهلُ التأويلِ فى المكانِ الذى وصفه اللهُ بهذه الصفةِ، وآوَى إليه مريمَ وابنَها؛ فقال بعضُهم: هو الرَّمْلةُ من فلسطينَ.
Tevil ehli, Allah'ın bu sıfatla nitelediği ve Meryem ile oğlunu barındırdığı mekân hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: O, Filistin'deki Remle'dir, demiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا صفوانُ بنُ عيسى، قال: ثنا بشرُ بنُ رافعٍ، قال: ثنى ابنُ عمٍّ لأبي هريرةَ يقالُ له: أبو عبدِ اللهِ. قال: قال لنا أبو هريرةَ: الزَموا هذه الرَّملةَ من فلسطينَ؛ فإنها الربوةُ التى قال اللهُ: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Safvân b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Râfi' anlattı, dedi ki: Bana Ebû Hüreyre'nin kendisine Ebû Abdillâh denilen bir amcaoğlu anlattı, dedi ki: Ebû Hüreyre bize şöyle dedi: Filistin'deki bu Remle'ye sarılın (oraya yerleşin); zira orası Allah'ın: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “Onları, yerleşmeye elverişli ve suyu olan yüksek bir yere yerleştirdik” buyurduğu tepedir.
حدَّثني عصامُ بن رَوّادِ بن الجراحِ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا عبَّادٌ أبو عتبةَ الخوَّاصُ، قال: ثنا يحيى بنُ أبي عمرٍو السَّيبانيُّ، عن أبي وعْلةَ، عن كريبٍ،
Bana İsâm b. Ravvâd b. el-Cerrâh anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Abbâd Ebû Utbe el-Havvâs anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Amr es-Seybânî, Ebû Va'le'den, o da Küreyb'den anlattı:
قال: ما أدرى ما حدَّثنا مُرّةُ البَهْزيُّ، أنه سمع رسولَ اللهِ ﷺ ذكَر أن الربوةَ هي الرَّملةُ .
Dedi ki: Mürre el-Behzî'nin bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tepenin Remle olduğunu zikrettiğini işittiğini anlatmasını unutamıyorum .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن بشرِ بنِ رافعٍ، عن أبي عبدِ اللهِ ابنِ عمِّ أبى هريرةَ، قال: سمِعتُ أبا هريرةَ يقولُ في قولِ اللهِ: {إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}. قال: هي الرَّملةُ من فلسطينَ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Bişr b. Râfi'den, o da Ebû Hüreyre'nin amcasının oğlu Ebû Abdillâh'tan haber verdi; dedi ki: Ebû Hüreyre'yi Allah'ın: {إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “yerleşmeye elverişli ve suyu olan yüksek bir yere” kavli hakkında şöyle derken işittim: O, Filistin'deki Remle'dir .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا صفوانُ، قال: ثنا بشرُ بنُ رافعٍ، قال: ثني أبو عبدِ اللهِ ابنُ عمِّ أبى هريرةَ، قال: قال لنا أبو هريرةَ: الزَموا هذه الرَّملة التي بفلسطينَ؛ فإنها الربوةُ التى قال اللهُ: {إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Safvân anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Râfi' anlattı, dedi ki: Bana Ebû Hüreyre'nin amcasının oğlu Ebû Abdillâh anlattı, dedi ki: Ebû Hüreyre bize şöyle dedi: Filistin'deki bu Remle'ye sarılın; zira orası Allah'ın: {إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “yerleşmeye elverişli ve suyu olan yüksek bir yere” buyurduğu tepedir.
وقال آخرون: هى دمشقُ.
Başkaları ise: Orası Şam'dır (Dımaşk'tır), dediler.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ الوليدِ القرشيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يحيى بنِ سعيدٍ، عن سعيدِ بنِ المسيبِ، أنه قال فى هذه الآيةِ: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}. قال: زعَموا أنها دمشقُ .
Bize Ahmed b. el-Velîd el-Kureşî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; o bu ayet: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “Onları, yerleşmeye elverişli ve suyu olan yüksek bir yere yerleştirdik” hakkında şöyle demiştir: Onun Dımaşk (Şam) olduğunu iddia ettiler .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: بلَغنى عن ابنِ المسيبِ، أنه قال: دمشقُ.
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den anlattı; dedi ki: İbnü'l-Müseyyeb'den onun: Dımaşk'tır, dediği bana ulaştı.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن يحيى بنِ
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Yahyâ b.
سعيدٍ، عن سعيدِ بن المسيبِ مثلَه .
Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den aynısını haber verdi .
حدَّثني يحيى بنُ عثمانَ بنِ صالحٍ السهميُّ، قال: ثنا ابنُ بكيرٍ، قال: ثنا اللَّيثُ ابنُ سعدٍ ، قال: ثنى عبدُ الله بنُ لهيعةَ، عن يحيى بن سعيدٍ، [عن سعيدِ بنِ المسيبِ في قولِه] : {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}. قال: إلى ربوةٍ من رُبا مصرَ. قال: وليس الرُّبَا إلا فى مصرَ، والماءُ حين يُرسَلُ تكونُ الربَا عليها القرى، لولا الرُّبَا لغرِقت تلك القرى .
Bana Yahyâ b. Osmân b. Sâlih es-Sehmî anlattı, dedi ki: Bize İbn Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Leys b. Sa'd anlattı , dedi ki: Bana Abdullâh b. Lehîa, Yahyâ b. Saîd'den, [o da Saîd b. el-Müseyyeb'den Allah'ın şu] kavli hakkında anlattı: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “Onları, yerleşmeye elverişli ve suyu olan yüksek bir yere yerleştirdik”. Dedi ki: Mısır tepelerinden bir tepeye. Dedi ki: Tepeler ancak Mısır'da vardır; su salındığı vakit köyler bu tepelerin üzerinde bulunur, tepeler olmasaydı o köyler batardı .
وقال آخرون: هى بيتُ المقدسِ.
Başkaları ise: Orası Beytü'l-Makdis'tir, dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: هو بيتُ المقدسِ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı; dedi ki: O, Beytü'l-Makdis'tir .
قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: كان كعبٌ يقولُ: بيتُ المقدسِ أقربُ الأرضِ إلى السماءِ بثمانيةَ عَشَرَ مِيلًا.
Dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı; dedi ki: Ka'b şöyle derdi: Beytü'l-Makdis, yeryüzünün göğe on sekiz mil ile en yakın yeridir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن كعبٍ مثلَه.
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Ka‘b'dan bunun benzerini haber verdi.
وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ ذلك أنها مكانٌ مرتفعٌ ذو استواءٍ وماءٍ ظاهرٍ ، وليس كذلك صفةُ الرَّملةِ؛ لأنَّ الرَّملةَ لا ماءَ بها مَعِينٌ، واللهُ تعالى ذِكرُه وصَف هذه الربوةَ بأنها ذاتُ قرارٍ ومَعِينٍ.
Bu görüşler içinde tevil yönünden en uygun olanı, oranın düzlüğü bulunan ve suyu yüzeyde/açıkta olan yüksek bir yer olmasıdır. Remle'nin vasfı ise böyle değildir; çünkü Remle'de akan/yüzeyde olan bir su (maîn) yoktur. Allah -zikri yücedir- ise bu tepeyi yerleşmeye elverişli (karâr) ve akar suyu (maîn) bulunan bir yer olarak nitelemiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir sözü tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ}. قال: الربوةُ المستويةُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ} “Onları [...] yüksek bir yere yerleştirdik” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Rabve, düz [olan yüksek yer]dir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَى رَبْوَةٍ}. قال: مستويةٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِلَى رَبْوَةٍ} “yüksek bir yere” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Düz [yüksek yer]dir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
وقولُه: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: من صفةِ الربوةِ التي آوينا إليها مريمَ وابنَها عيسى أنها أرضٌ منبسطةٌ، وساحةٌ، وذاتُ ماءٍ ظاهرٍ لغيرِ الباطنِ، جارٍ.
Allah Teâlâ'nın: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “yerleşmeye elverişli ve akar suyu olan” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Meryem'i ve oğlu Îsâ'yı barındırdığımız o yüksek tepenin vasıflarındandır ki orası; düz, geniş ve gizli olmayan, görünürde ve akan bir suya sahip [bir yer]dir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثنى، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَعِينٍ}. قال: المَعِينُ الماءُ الجارى، وهو النهرُ الذى قال اللهُ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} [مريم: ٢٤].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَعِينٍ} “ve suyu olan”. Dedi ki: Maîn, akan sudur; o da Allah'ın: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” [Meryem: 24] buyurduğu nehirdir.
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: [أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ في قولِه: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}. قال: المَعِينُ الماءُ
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ anlattı, dedi ki: [Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den Allah'ın: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “yerleşmeye elverişli ve suyu olan” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Maîn, su...
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ، قال] : ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَعِينٍ} قال: ماءٌ .
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki] : Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَعِينٍ} “ve suyu olan” [ifadesi hakkında]: Sudur, dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: [ثنا الحسينُ] (٢)، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: [Bize el-Hüseyin anlattı] (٢), dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ فى قولِه: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}. قال: المكانُ المستوِى، والمَعِينُ الماءُ الظاهرُ.
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den [naklen] Allah Teâlâ'nın: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “oturmaya elverişli ve akar suyu olan” kavli hakkında dedi ki: [Karâr] düz yerdir; maîn ise açıkta olan sudur.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَعِينٍ}: هو الماءُ الظاهرُ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {وَمَعِينٍ} “ve suyu olan” kavli hakkında şöyle derken işittim: O, açıkta/görünürde olan sudur .
وقال آخرون: عنى بالقرارِ الثمارَ.
Başkaları ise: Karâr ile meyveler kastedilmiştir, dediler.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}: هي ذاتُ ثمارٍ، وهى بيتُ المقدسِ.
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “yerleşmeye elverişli ve suyu olan”: Meyveleri olan [yerdir], o da Beytü'l-Makdis'tir.
حدَّثنا الحسنُ ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ الذى قاله قتادةُ في معنى: {ذَاتِ قَرَارٍ} وإن لم يكنْ أرَاد بقولِه: إنها إنما وُصِفت بأنها ذاتُ قرارٍ؛ لما فيها من الثمارِ، ومن أجلِ ذلك يستقرُّ فيها ساكنوها. فلا وجهَ له نعرفُه.
Ebû Ca'fer dedi ki: Katâde'nin: {ذَاتِ قَرَارٍ} “yerleşmeye elverişli” ifadesinin anlamı hakkında söylediği bu söz -şayet onun bu sözüyle kastettiği: Orası ancak içindeki meyvelerden ötürü böyle nitelenmiştir ve bundan dolayı sakinleri orada karar kılıp yerleşir, demek değilse- bizim bildiğimiz bir geçerliliğe/veche sahip değildir.
وأما: {وَمَعِينٍ} فإنه مفعولٌ من: عِنْته فأنا أعينُه، وهو مَعِينٌ، وقد يجوزُ أن
{وَمَعِينٍ} “ve suyu olan” kelimesine gelince; o, "ʿintehû fe-ene eʿînuhû" (ona göz diktim/gözle gördüm, ben onu görürüm) fiilinden mef'ûl olup "ma'în"dir. Şöyle olması da caizdir:
يكونَ فعيلًا من: مَعَن يمعَنُ، فهو مَعِينٌ من الماعون. ومنه قولُ عَبيد بنِ الأبرصِ :
"Me'ane yem'anu" fiilinden faîl vezninde olup mâûndan türemiş "maîn" olabilir. Abîd b. el-Ebras'ın şu sözü de bu kabildendir :
وَاهِيَةٌ أو مَعِينٌ مُمْعِنٌ … أوْ هَضْبَةٌ دُونَها لُهُوبُ
Yırtılıp boşalmış [bir bulut/kaynak] veya akıp coşan berrak bir su … yahut önünde derin yarıklar bulunan sarp bir dağ.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١)} “Ey peygamberler! Temiz ve helal şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim” kavlinin tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذِكرُه: وقلنا لعيسى: يأيُّها الرسلُ، كلوا من الحلالِ الذى طيَّبه اللهُ لكم دونَ الحرامِ، {وَاعْمَلُوا صَالِحًا}. [يقولُ: اعمَلوا بما أمرَكم اللهُ به، وأطِيعوه في أمرِكم إياه ونهيِه لكم. وجمَع "الرسلَ" والخطابُ لواحدٍ، كما يقالُ] في الكلام للرجلِ الواحدِ: أيها القومُ كُفُّوا عنَّا أذاكم. وكما قال: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ} [آل عمران: ١٧٣]. وهو رجلٌ واحدٌ.
Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Biz Îsâ'ya: Ey peygamberler! Haramlardan değil, Allah'ın size helal ve temiz kıldığı şeylerden yiyin, {وَاعْمَلُوا صَالِحًا} “ve salih amel işleyin” dedik. [Buyuruyor ki: Allah'ın size emrettiği şeyleri yapın ve O'nun size yönelik emir ve yasaklarında O'na itaat edin. Hitap tek bir kişiye olduğu halde "er-Rusul" (peygamberler) lafzı çoğul getirilmiştir; nitekim kelamda] tek bir adama: "Ey topluluk! Bize verdiğiniz ezayı kesin" denildiği gibi. Nitekim: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ} “O kimseler ki insanlar onlara [...] dediler” [Âl-i İmrân: 173] buyurmuştur; oysa o [insanlar denilen kişi] tek bir adamdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عبد الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنى عبيدُ بن إسحاقَ الضبيُّ العطارُ، عن حفصِ بنِ عمرَ الفزاريِّ، عن أبي إسحاقَ السَّبيعيِّ، عن عمرِو بن شرحبيلَ: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا}. قال: كان عيسى ابنُ مريمَ يأكلُ من غزلِ أُمِّه .
Bana Abdüla'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. İshâk ed-Dabbî el-Attâr, Hafs b. Ömer el-Fezârî'den, o Ebû İshâk es-Sebîî'den, o da Amr b. Şürahbîl'den anlattı: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا} “Ey peygamberler! Temiz ve helal şeylerden yiyin ve salih amel işleyin”. Dedi ki: Meryem oğlu Îsâ annesinin eğirdiği iplikten (onun kazancından) yerdi .
وقولُه: {إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ}. يقولُ: إني بأعمالِكم ذو علمٍ، لا يَخْفَى عليّ منها شيءٌ، وأنا مجازيكم بجميعِها، وموفِّيكم أجورَكم وثوابَكم عليها، فخُذوا من صالحاتِ الأعمالِ واجتهِدوا.
Allah Teâlâ'nın: {إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} “Şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla bilirim” kavli hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Şüphesiz ben amellerinizi bilirim, onlardan hiçbir şey bana gizli kalmaz; onların tümünün karşılığını size verecek, onlara mukabil ecir ve mükâfatlarınızı tastamam ödeyeceğim. O hâlde salih amellere sarılın ve [ibadette] gayret gösterin!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢)} “Şüphesiz bu tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse benden sakının” kavlinin tevili hakkında.
اختلفتِ القرأَةُ فى قراءةِ قولِه: {وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: (وأنَّ). بالفتحِ ، بمعنى: إنى بما تَعملون عليمٌ، وأنَّ هذه أمَّتُكم أمةً واحدةً. فعلى هذا التأويلِ "أنَّ" في موضعِ خفضٍ، عُطف بها على "ما" من قولِه: {بِمَا تَعْمَلُونَ}. وقد يحتِملُ أن تكونَ في موضعِ نصبٍ إذا قرِئَ ذلك كذلك. ويكونُ معنى الكلامِ حينئذٍ: واعلموا أنَّ هذه. ويكونُ نصبُها بفعلٍ مضمرٍ.
Kıraat imamları: {وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu fetha ile: (ve enne) şeklinde okumuştur . Bu, "Şüphesiz ben yaptıklarınızı bilmekteyim ve şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir" manasındadır. Bu tevile göre "enne", cer mahallindedir; {بِمَا تَعْمَلُونَ} kavlindeki "mâ" üzerine atfedilmiştir. Böyle okunduğunda nasb mahallinde olması da muhtemeldir; o takdirde sözün manası: "Ve bilin ki bu..." şeklinde olur ve nasbı takdirî (gizli) bir fiil ile gerçekleşir.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين بالكسرِ {وَإِنَّ هَذِهِ} . على الاستئنافِ.
Kûfelilerin genel kurrâsı ise bunu isti'nâf (yeni bir başlangıç) cümlesi olarak kesre ile: {وَإِنَّ هَذِهِ} “Ve şüphesiz bu” şeklinde okumuştur .
والكسرُ في ذلك عندى على الابتداءِ هو الصوابُ؛ لأنّ الخبرَ من اللهِ عن قيلِه لعيسى: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ}. مبتدأٌ، فقولُه: {وَإِنَّ هَذِهِ}. مردودٌ عليه عَطفًا به عليه، فكان معنى الكلامِ: وقلنا لعيسى: يأيُّها الرسلُ كُلُوا من الطيباتِ. وقلنا له: إنَّ هذه أُمَّتُكم أُمَّةً واحِدَةً.
Bana göre bu hususta ibtidâ (yeni başlangıç) üzere kesreli okumak doğrudur; zira Allah'ın Îsâ'ya: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ} “Ey peygamberler!” dediğine dair haber mübtedâdır (yeni bir söz başlangıcıdır). Dolayısıyla O'nun: {وَإِنَّ هَذِهِ} kavli, ona atıf yapılmak suretiyle onun üzerine döndürülmüştür. Bu durumda kelamın manası: "Biz Îsâ'ya: Ey peygamberler, temiz ve helal şeylerden yiyin, dedik. Ve ona: Şüphesiz bu tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir, dedik" şeklinde olur.
وقيل: إن الأمةَ في هذا الموضعِ معناها الدِّينُ والملةُ.
Denildi ki: Bu yerdeki ümmet lafzının anlamı din ve millettir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ فى قولِه: {وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً}. [قال: الملةُ والدينُ].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [nakletti; o,] Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” kavli hakkında: [“Millet ve dindir”] demiştir.
وقولُه: {وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ}. يقولُ: وأنا مولاكم فاتقونِ بطاعتى تأمَنوا عقابي.
Allah'ın: {وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ} “ben de sizin Rabbinizim, öyleyse benden sakının” kavline gelince: Buyuruyor ki: Ben sizin mevlânızım (sahibinizim); öyleyse bana itaat ederek benden sakının ki cezalandırmamdan güvende olasınız.
ونُصِبت {أُمَّةً وَاحِدَةً}. على الحالِ.
{أُمَّةً وَاحِدَةً} “tek bir ümmet olarak” ifadesi hal (durum bildiren öge) olarak nasb edilmiştir.
وذُكر عن بعضِهم أنه قرَأ ذلك رفعًا .
Bazılarından bunu ref ile [ümmetün vâhidetün şeklinde] okuduğu zikredilmiştir .
وكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ : رَفْعُ ذلك إذا رفِع على الخبرِ. ويَجعلُ (أمَّتَكم) نصْبًا على البدلِ من (هذه).
Basralı nahivcilerden bazıları şöyle derdi : Ref ile okunduğunda bunun ref edilmesi haber (yüklem) olmasından ötürüdür; "ümmeteküm" kelimesini ise "hâzihî"den bedel kılarak nasb yapar.
وأما نحويُّو الكوفةِ فيأبَونَ ذلك إلا فى ضرورةِ شعرٍ. وقالوا: لا يُقالُ: مررتُ بهذا غلامِكم؛ لأن "هذا" لا يَتْبعُه إلا الألفُ واللامُ والأجناسُ؛ لأنَّ "هذه" إشارةٌ إلى عددٍ، فالحاجةُ فى ذلك إلى تبيينِ المرادِ مِن المشارِ إليه أيُّ الأجناسِ هو؟ وقالوا: وإذا قيل: (هذه أمتُكم أمةٌ واحدةٌ). و "الأمةُ" غائبةٌ، و "هذه" حاضرةٌ. قالوا: فغيرُ جائزٍ أن يُبيَّنَ عن الحاضرِ بالغائبِ. قالوا: فلذلك لم يَجُزْ: إن هذا زيدًا قائمٌ. من أجلِ أن "هذا" محتاجٌ إلى الجنسِ لا إلى المعرفةِ.
Kûfe nahivcilerine gelince, onlar şiir zarureti dışında bunu kabul etmezler ve şöyle derler: "Marartu bi-hâzâ gulâmikum" (Sizin şu kölenize uğradım) denilmez; çünkü "hâzâ" kelimesine ancak elif-lâm takısı ve cins isimler tâbi olur. Zira "hâzihî" bir sayıya/türe işarettir; dolayısıyla burada işaret edilenden neyin kastedildiğinin, hangi cinslerden olduğunun açıklanmasına ihtiyaç vardır. Şöyle dediler: "(Hâzihî ümmetüküm ümmetün vâhidetün)" denildiğinde "el-ümme" gâib (hazır olmayan), "hâzihî" ise hâzırdır (ortadadır). Dediler ki: Hâzır olanın gâib olanla açıklanması caiz değildir. Ve şöyle dediler: İşte bundan dolayı "İnne hâzâ Zeyden kâimün" denilmesi caiz olmamıştır; zira "hâzâ" marife (belirli) kelimeye değil, cins isme muhtaçtır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣)}.
Yüce Allah'ın: {فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣)} “Fakat onlar, işlerini kendi aralarında parça parça edip böldüler. Her fırka kendi yanındakiyle böbürlenmektedir” kavlinin teviline dair söz:
اختلَفتِ القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {زُبُرًا}؛ فقرَأتْه عامةُ قرأةِ أهلُ المدينةِ
Kurrâ (kıraat âlimleri), [Allah Teâlâ'nın] {زُبُرًا} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehli kurrâsının geneli...
والعراقِ: {زُبُرًا} بمعنى جمعِ "الزَّبورِ". فتأويلُ الكلامِ على قراءةِ هؤلاءِ: فتفرّقَ القومُ الذين أمرَهم اللهُ من أمةِ الرسولِ عيسى بالاجتماعِ على الدينِ الواحدِ، والملةِ الواحدةِ -دينَهم الذى أمَرهم اللهُ بلزومِه {زُبُرًا}: كُتُبا، فدانَ كلُّ فريقٍ منهم بكتابٍ غيرِ الكتابِ الذى دانَ به الفريقُ الآخرُ؛ كاليهودِ الذين زعَموا أنهم دانُوا بحكمِ التوراةِ، وكذّبوا بحكمِ الإنجيلِ والقرآنِ، وكالنصارى الذين دانوا بالإنجيلِ بزعمِهم، وكذَّبُوا بحكمِ الفرقانِ.
ve Irak ehli, "ez-zebûr" kelimesinin çoğulu anlamında {زُبُرًا} “kitaplar halinde” şeklinde okumuştur. Bu okuyuşa göre sözün tevili şöyledir: Allah'ın Resul Îsâ'nın ümmetinden tek bir din ve tek bir millet üzere toplanmalarını emrettiği o topluluk, Allah'ın kendilerine sarılmalarını emrettiği dinlerini {زُبُرًا}: kitaplar halinde kendi aralarında böldüler; böylece onlardan her bir grup, diğer grubun tabi olduğu kitaptan başka bir kitaba tabi oldu. Nitekim Tevrat'ın hükmüne tabi olduklarını iddia edip İncil ve Kur'an'ın hükmünü yalanlayan Yahudiler ile iddialarına göre İncil'e tabi olup Furkan'ın (Kur'an'ın) hükmünü yalanlayan Hristiyanlar gibi.
ذكرُ مَن تأوّل ذلك كذلك
Bunu bu şekilde tevil edenlerin zikri: