Binûn

"Kad Efleha'l-Mü'minûn" Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {زُبُرًا}. قال: كُتُبًا.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {زُبُرًا} “kitaplar halinde” kavli hakkında nakletti: "Kitaplar" dedi.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ مثلَه .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بَيْنَهُمْ زُبُرًا}. قال: كُتُبَ اللهِ فرَّقوها قِطَعًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بَيْنَهُمْ زُبُرًا} “kendi aralarında parça parça/kitaplar halinde” kavli hakkında nakletti: "Allah'ın kitaplarını parça parça ettiler" dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا}. قال مجاهدٌ: كُتُبَهم فرّقوها قِطَعًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça/fırka fırka böldüler”. Mücâhid: "Kitaplarını parça parça ayırdılar" dedi.

وقال آخرون من أهلِ هذه القراءةِ: إنما معنى الكلامِ: فَتَفرَّقوا دينَهم بينَهم كُتبًا أحدَثوها، يَحْتَجُّون فيها لمذاهبِهم.

Bu kıraat ehlinden başkaları ise şöyle demiştir: Sözün manası sadece şudur: Dinlerini kendi aralarında, kendi mezheplerini savunmak için sonradan uydurdukları kitaplar halinde fırkalara böldüler.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ}. قال: هذا ما اختَلَفُوا فيه من الأديانِ والكتبِ، كلٌّ مُعْجَبُون برأيِهم، ليس أهلُ هوًى إلَّا وهم مُعْجَبون برأْيِهم وهواهم وصاحبِهم الذى اخترَق ذلك لهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ} “Fakat onlar, işlerini kendi aralarında parça parça edip böldüler. Her fırka kendi yanındakiyle böbürlenmektedir” kavli hakkında şöyle dedi: "Bu, onların dinler ve kitaplar hususunda ihtilaf ettikleri şeydir; hepsi kendi görüşünü beğenmektedir. Hiçbir heva (bâtıl fırka) ehli yoktur ki kendi görüşünü, hevasını ve bunu kendilerine uyduran elebaşını beğeniyor olmasın ."

وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الشامِ: (فتقطَّعوا أمرَهم بينَهم زُبَرًا). بضمِّ الزاي وفتحِ الباءِ، بمعنى: فتفرَّقوا بينهم قِطَعًا كزُبَرِ الحديدِ. وذلك القِطَعُ منها، واحدتُها زُبْرةٌ، من قولِ اللهِ: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} [الكهف: ٩٦]. فصار بعضُهم يهودًا، وبعضُهم نصارى.

Şam kurrâsının geneli ise bunu zâ'nın zammı ve bâ'nın fethiyle: (Fetakattaû emrahüm beynehüm züberâ) şeklinde okumuştur; manası: Demir parçaları (züber) gibi kendi aralarında parçalara bölündüler demektir. Züber, parçalar demektir; tekili züberetün/zübredir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “Bana demir kütlelerini getirin” [el-Kehf, 96] kavlinde de böyledir. Böylece bir kısmı Yahudi, bir kısmı da Hristiyan oldu.

والقراءةُ التي نختارُ فى ذلك قراءةُ من قرأه بضمِّ الزايِ والباءِ؛ لإجماعِ أهلِ التأويلِ في تأويلِ ذلك على أنه مرادٌ به الكتبُ، فذلك يُبينُ عن صحةِ ما اخترنا في ذلك؛ لأنَّ الزُّبُرَ هى الكتبُ، يُقالُ منه: زَبَرْتُ الكتابَ، إذا كتبتَه.

Bu hususta tercih ettiğimiz okuyuş, zâ ve bâ harflerinin zammıyla [züberen] okuyanın kıraatidir; çünkü tevil ehli bunun tevilinde kastedilenin kitaplar olduğu hususunda icma etmiştir. Bu da bu konuda tercih ettiğimiz şeyin doğruluğunu açıklar; zira zübür (الزُّبُر), kitaplar demektir. Nitekim yazdığın zaman "zebertü'l-kitâb" (kitabı yazdım) denir.

فتأويلُ الكلامِ: فتَفَرَّقَ الذين أمرَهم اللهُ بلزومِ دينِه من الأممِ دينَهم بينَهم كُتبًا. كما بيَّنا قبلُ.

O halde sözün tevili şöyledir: Allah'ın dinine sarılmalarını emrettiği ümmetler, daha önce açıkladığımız gibi dinlerini kendi aralarında kitaplar halinde parça parça ettiler.

وقولُه: {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ}. يقولُ: كلُّ فريقٍ من تلك الأممِ بما

Allah Teâlâ'nın: {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ} “Her fırka kendi yanındakiyle böbürlenmektedir” buyruğuna gelince; [Ebû Ca'fer] şöyle der: O ümmetlerden her bir grup, kendileri için

اختاروه لأنفُسِهم من الدين والكتبِ - فَرِحون، مُعْجَبون به، لا يَروْنَ أَن الحقَّ سواه.

din ve kitaplardan seçtikleri şeyle sevinmekte, onunla böbürlenmekte ve hakkın ondan başkası olmadığını düşünmektedirler.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ}: قِطعَةٍ، وهؤلاءِ أهلُ الكتابِ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ} “Her fırka kendi yanındakiyle böbürlenmektedir”: "Her bir parça; bunlar ehl-i kitaptır" dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {كُلُّ حِزْبٍ}: قطعةٍ، أهلُ الكتابِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {كُلُّ حِزْبٍ} “Her fırka”: "Bir parça, yani ehl-i kitap."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤) أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ (٥٥) نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٦)}.

Yüce Allah'ın: {فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤) أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ (٥٥) نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٦)} “Artık sen onları bir süreye kadar kendi gaflet ve sapıklıkları içinde bırak! Kendilerine mal ve oğullar vermekle, onların iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, onlar farkında değiller!” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فدعْ يا محمدُ هؤلاءِ الذين تقطَّعوا أمرَهم بينهم زُبُرًا {فِي غَمْرَتِهِمْ}. يعني: في ضَلالتِهم وغَيِّهِم {حَتَّى حِينٍ}. يعنى: إلى أجلٍ سيأتِيهم عندَ مجيئه عذابي.

Ebû Ca'fer der ki: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! İşlerini kendi aralarında parça parça edip bölen bu kimseleri {فِي غَمْرَتِهِمْ} yani sapıklıkları ve azgınlıkları içinde {حَتَّى حِينٍ} yani geldiğinde kendilerine azabımın ulaşacağı bir vakte kadar kendi hallerine bırak!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ}. قال: في ضلالِهم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ} “onları kendi gaflet ve sapıklıkları içinde bırak” kavli hakkında nakletti: "Sapıklıkları içinde [bırak]" dedi .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ}. قال: الغَمْرةُ الغَمْرُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ} “Onları bir süreye kadar kendi gaflet ve sapıklıkları içinde bırak!” kavli hakkında şöyle dedi: “el-Ğamre (الْغَمْرَة), el-ğamr (الْغَمْر / batıp örtülmek) demektir.”

وقولُه: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أيحسَبُ هؤلاء الأحزابُ الذين تفرَّقوا دينَهم زُبُرًا، أن الذي نُعطيهم في عاجلِ الدنيا من مالٍ وبنينَ، {نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ}. يقولُ: نُسابقُ لهم في خيراتِ الآخرةِ، ونُبادرُ لهم فيها.

Allah'ın: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ} “Kendilerine mal ve oğullar vermekle... sanıyorlar mı?” kavline gelince: Zikri yüce olan buyuruyor ki: Dinlerini fırkalara ayıran bu zümreler, peşin dünya hayatında kendilerine mal ve oğullardan verdiğimiz şeylerle {نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ} “onların iyiliklerine koştuğumuzu mu” [sanıyorlar]? Yani ahiretin hayırlarında onlar için yarışıp onlara erkenden verdiğimizi mi sanıyorlar?

و "ما" من قولِه: {أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ} نَصبٌ؛ لأنها بمعنى "الذي".

{أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ} kavlindeki "mâ", "ellezî" manasında olduğu için nasb mahallindedir.

{بَلْ لَا يَشْعُرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه تكذيبًا لهم: ما ذلك كذلك، بل لا يَعلمون أنَّ إمدادى إيَّاهم بما أُمِدُّهم به من ذلك، إنما هو إملاءٌ واستدراجٌ لهم.

{بَلْ لَا يَشْعُرُونَ} “Hayır, onlar farkında değiller!” kavline gelince: Zikri yüce olan, onları yalanlayarak buyuruyor ki: Durum öyle değildir; bilakis onlar, kendilerine bunlardan vermemin yalnızca bir mühlet verme ve derece derece azaba yaklaştırma (istidrac) olduğunu bilmemektedirler.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ}. قال: نُعطيهم، {نُسَارِعُ لَهُمْ}. قال: نَزِيدُهم في الخيرِ، {نُمْلِي لَهُمْ} [آل عمران: ١٧٨]. قال: هذا لقريشٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ} “Kendilerine verdiğimizle” hakkında: "Kendilerine verdiğimiz", {نُسَارِعُ لَهُمْ} “onların iyiliklerine koştuğumuzu” hakkında: "Onlara hayrı artırdığımızı [mı sanıyorlar? Bilakis] {نُمْلِي لَهُمْ} “onlara mühlet veriyoruz” [Âl-i İmrân, 178]" dedi. "Bu Kureyş hakkındadır" dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرَ بنِ علىٍّ، قال: ثني أشعثُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا شعبةُ،

Bana Muhammed b. Ömer b. Alî anlattı, dedi ki: Bana Eş'as b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı,

عن خالدٍ الحذاءِ، قال: قلتُ لعبدِ الرحمنِ بن أبي بَكْرةَ: قولُ اللهِ: {نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ}؟ قال: (يُسارِعُ لهم في الخيراتِ) .

Hâlid el-Hazzâ'dan nakletti, dedi ki: Abdurrahman b. Ebî Bekre'ye Allah'ın: {نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ} “onların iyiliklerine koştuğumuzu [mu]” kavlini sordum. O: "(Yüsâriu lehüm fi'l-hayrât)" [Onlar için hayırlarda koşturulduğunu] dedi .

وكأن عبدَ الرحمنِ بنَ أبي بكرةَ وجَّه قراءتَه ذلك كذا ، إلى أن تأويلَه: يسارِعُ لهم إمدادُنا إياهم بالمالِ والبنينَ في الخيراتِ.

Sanki Abdurrahman b. Ebî Bekre bunu böyle okuyarak tevilini: "Onlara mal ve oğullar vermemiz, onlar için hayırlarda koşturmaktadır" şeklinde yönlendirmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩)}.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩)} “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler, Rablerinin ayetlerine inananlar ve Rablerine ortak koşmayanlar...” kavlinin teviline dair söz:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ}: إِنّ الذين هم من خشيتِهم وخَوفِهم من عذابِ اللهِ مشفقون، فهم من خشيتِهم من ذلك دائبونَ فى طاعتِه، جادُّونَ في طلبِ مرضاتِه.

Zikri yüce olan: {إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ} “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler” kavliyle şunu kasteder: Şüphesiz onlar, Allah'ın azabından duydukları korku ve çekinceden ötürü titrerler; bundan korktukları için de O'na itaatte devamlıdırlar, O'nun rızasını talep etmede gayretlidirler.

{وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: والذين هم بآياتِ كتابِه وحُجَجِه مُصدِّقون،

{وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} “Ve Rablerinin ayetlerine inananlar” kavline gelince: Buyuruyor ki: Ve Rablerinin Kitabı'nın ayetlerini ve delillerini tasdik edenler,

{وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ}. يقولُ: والذين يُخلِصون لربِّهم عبادتَهم، فلا يجعلون له فيها لغيرِه شركًا، لا لوثَنٍ ولا لصنمٍ، ولا يُراءون بها أحدًا من خلْقِه، ولكنهم يَجعلون أعمالَهم لوجهِه خالصًا، وإياه يَقصِدون بالطاعةِ والعبادةِ دونَ كلِّ شيءٍ سواه.

{وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ} “Ve Rablerine ortak koşmayanlar” kavline gelince: Buyuruyor ki: Rablerine ibadetlerini ihlasla yapanlar; ne bir puta ne bir heykelle O'na ortak koşmayan, ibadetleriyle yaratıklarından hiçbirine gösteriş yapmayan, bilakis amellerini yalnızca O'nun rızası için ihlaslı kılan ve O'ndan başka hiçbir şeyi değil, sadece O'nu itaat ve ibadetle kasteden kimselerdir.

القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ (٦٠) أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ (٦١)}.

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ (٦٠) أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ (٦١)} “Ve verdiklerini, Rablerine dönecekler diye kalpleri ürpererek verenler; işte onlar iyiliklere koşarlar ve onlar bu hususta önde gidenlerdir” kavlinin teviline dair söz:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا}: والذين يُعطُون أهلَ

Zikri yüce olan [Allah], {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا} “Ve verdiklerini verenler” kavliyle şunu kastetmektedir: [Sadaka] ehli olan kimselere...

سُهْمانِ الصدقةِ ما فَرَضَ اللهُ لهم فى أموالِهم، {مَا آتَوْا}. يعنى: ما أَعْطَوهم إياه من صدقةٍ ، ويؤدُّون حقوقَ اللهِ عليهم فى أموالِهم إلى أهلِها، {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. يقولُ: خائفةٌ من أنهم إلى ربِّهم راجِعون، فلا يُنجيهم ما فعلُوا من ذلك من عذابِ اللهِ، فهم خائفون من المرجعِ إلى اللهِ لذلك. كما قال الحسنُ: إن المؤمنَ جمَع إحسانًا وشفقةً.

sadaka hissesi sahiplerine Allah'ın mallarında onlar için farz kıldığı şeyleri verenler; {مَا آتَوْا} yani onlara verdikleri sadakayı verenler ve mallarında üzerlerine düşen Allah'ın haklarını hak sahiplerine ödeyenler; {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} yani Rablerine dönecekleri ve yaptıkları bu şeylerin kendilerini Allah'ın azabından kurtaramayacağı endişesiyle kalpleri korku dolu olan kimselerdir; onlar bundan dolayı Allah'a dönüşten korkmaktadırlar. Nitekim Hasan[-ı Basrî]: "Mümin, ihsan (iyilik) ile korkuyu bir arada bulundurur" demiştir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبجرَ، عن رجلٍ، عن ابنِ عمرَ: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} قال: الزكاة .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebcer'den, o bir adamdan, o da İbn Ömer'den nakletti: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” kavli hakkında: "Zekât" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا عبيدُ الله بنُ موسى، قال: أخبرنا إسرائيلُ، عن أبي يَحيى، عن مجاهدٍ: {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. قال: المؤمِنُ يُنْفِقُ مالَه، وقلبُه وجِلٌ .

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “kalpleri ürpererek”. Dedi ki: "Mümin malını infak eder ve kalbi korku doludur (ürperir)" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبى الأشهبِ، عن الحسنِ، قال: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. قال: يَعْملون ما عمِلُوا من أعمالِ البرِّ، وهم يخافونَ ألا ينُجيَهم ذلك من عذابِ ربِّهم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebu'l-Eşheb'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” hakkında dedi ki: "Yaptıkları iyilik ve taat amellerini yaparlar; ancak bunun kendilerini Rablerinin azabından kurtarmamasından korkarlar" .

حدَّثنا القاسمُ، [قال: ثنا الحسينُ]، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال:

Bize el-Kâsım anlattı, [dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı], dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki:

قال ابنُ عباسٍ: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. قال: المؤمنُ يُنفقُ مالَه ويتصدقُ، وقلبُه وَجِلٌ أنه إلى ربِّه راجعٌ.

İbn Abbâs dedi ki: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler”. Dedi ki: "Mümin malını infak eder ve sadaka verir; kalbi ise Rabbine döneceği için korku doludur (ürperir)."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن يونسَ، عن الحسنِ أنه كان يَقولُ: إن المؤمِنَ جمَع إحسانًا وشفقةً، وإن المنافقَ جمع إساءةً وأمنًا. ثم تلا الحسنُ: {إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ}. إلى: {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ}. وقال المنافقُ: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} [القصص: ٧٨].

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan nakletti; o şöyle derdi: "Mümin, ihsan (iyilik) ile korkuyu bir arada bulundurur; münafık ise kötülük ile güven duygusunu bir arada bulundurur." Sonra Hasan: {إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ} “Rablerinin korkusundan titreyenler” ayetinden {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ} “ve Rablerine dönecekleri için kalpleri ürperenler”e kadar okudu. Münafık ise şöyle demiştir: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “Bu bana bendeki bir ilim sayesinde verildi” [Kasas: 78].

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا}. قال: يُعْطون ما أَعْطَوا، {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. يقولُ: خائفةٌ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn b. Vâkıd, Yezîd'den, o da İkrime'den nakletti: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا} “Verdiklerini verenler”. Dedi ki: "Verdikleri şeyleri verirler"; {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “kalpleri ürpererek”, yani korkarak.

حدَّثنا خلّادُ بنُ أسلمَ، قال: ثنا النضرُ بنُ شُميلٍ، قال: أخبرنا إسرائيلُ، قال: أخبرنا سالمٌ الأفطسُ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. قال: يَفعلونَ ما يَفعلونَ وهم يَعلمونَ أنهم صائرون إلى الموتِ، وهى من المبشِّراتِ.

Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl haber verdi, dedi ki: Bize Sâlim el-Eftas, Saîd b. Cübeyr'den onun şu kavli hakkında nakletti: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler”. Dedi ki: "Ölüme doğru gittiklerini bilerek yapacaklarını yaparlar ve bu [ayet], müjdeleyici olanlardandır."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. قال: يُعْطُون ما أَعطَوا، ويعمَلون ما عمِلوا من خيرٍ، {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}: خائفةٌ.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler”. Dedi ki: "Verdikleri şeyi verirler ve yaptıkları hayır amellerini yaparlar; {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} yani korku doludur."

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ مثلَه.

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den benzerini haber verdi.

حدَّثنا علىٌّ، [قال: ثنا] [عبدُ اللهِ] ، قال: ثني معاويةُ، [عن علىٍّ] ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. يقولُ: يعمَلون خائفين .

Bize Ali anlattı, [dedi ki: Bize] [Abdullah anlattı] , dedi ki: Bana Muâviye, [Ali'den] , o da İbn Abbâs'tan onun şu kavli hakkında nakletti: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler”. Şöyle der: "Korkarak amel ederler" .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. [يقولُ: خائفةٌ، {أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ}. قال: هو المؤمنُ يتصدَّقُ ويُنفِقُ ويَعْلَمُ أنه راجعٌ إلى ربِّه.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu kavli hakkında nakletti: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler”. [Şöyle der: "Korku doludur; {أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ} “çünkü onlar Rablerine döneceklerdir”. Dedi ki: O, sadaka verip infakta bulunan ve Rabbine döneceğini bilen mümindir.

حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا}] . قال: يُعطون ما أَعْطَوا فرَقًا من اللهِ، ووجلًا من اللهِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şu kavli hakkında dedi ki: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا}] “Ve verdiklerini verenler”. Dedi ki: "Allah'tan duydukları korku ve ürpertiyle verdiklerini verirler."

حُدثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا}: يُنفقون ما أنفقُوا.

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı şu kavli hakkında şöyle derken işittim: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا} “Verdiklerini verenler”: "İnfak ettiklerini infak ederler."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. قال: يُعطون ما أَعْطَوا، ويُنفِقُون ما أَنفقوا، ويَتصدَّقون بما تَصدَّقوا وقلوبُهم وَجِلَةٌ؛ اتقاءً لسَخَطِ اللَّهِ والنارِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şu kavli hakkında dedi ki: {يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler”. Dedi ki: "Allah'ın gazabından ve ateşten sakınarak verdiklerini verirler, infak ettiklerini infak ederler ve sadaka verdiklerini kalpleri korku dolu olarak sadaka verirler."

وعلى هذه القراءةِ -أعنى على: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا} - قرأةُ الأمصارِ، وبه رسومُ مصاحفِهم، وبه نقرأُ، لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه، ووفاقِه خطَّ مصاحفِ المسلمين.

İslam beldelerinin kurrâsı bu kıraat -yani {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا} “Ve verdiklerini verenler”- üzeredir; mushaflarının resmi (yazı hattı) de böyledir. Kurrâdan hüccet olanların bu kıraat üzerindeki icmâı ve Müslümanların mushaflarının hattına uygunluğu sebebiyle biz de bu şekilde okumaktayız.

ورُوِى عن عائشةَ ﵂ في ذلك ما حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا علىُّ بنُ ثابتٍ، عن طلحةَ بنِ عمرٍو ، عن أبي خَلَفٍ، قال: دخَلتُ مع عبيدِ بنِ عميرٍ على عائشةَ، فسألها عبيدٌ: كيف نقرأُ هذا الحرفَ: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا}؟ فقالتْ: (يَأْتُون ما أَتَوْا) .

Bu hususta Âişe radıyallâhu anhâ'dan bize Ahmed b. Yûsuf'un anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Sâbit, Talha b. Amr'dan , o da Ebû Halef'ten nakletti; dedi ki: "Ubeyd b. Umeyr ile birlikte Âişe'nin yanına girdim. Ubeyd ona sordu: '{وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا}' kelimesini nasıl okuyalım?' Âişe: '(يَأْتُون ما أَتَوْا) [yaptıklarını yaparlar şeklinde]' dedi" .

وكأنها تأوَّلَتْ فى ذلك: والذين يفعَلون ما يفعَلون من الخيراتِ وهم وجِلونَ من اللهِ.

Sanki Âişe bu hususta: "Hayırlardan yaptıklarını Allah'tan korkarak yapanlar" şeklinde tevil etmiştir.

كالذى حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ سعيدِ بنِ وهبٍ الهمْدَانيِّ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قالتْ عائشةُ: يا رسولَ اللهِ: {وَالَّذِينَ [يُؤْتُونَ مَا آتَوْا] وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. هو الذي يُذنِبُ الذنبَ وهو وجِلٌ منه؟ فقال: "لا، ولكن من يصومُ ويصلِّى ويتصدقُ وهو وجلٌ" .

Nitekim bize İbn Humeyd'in anlattığı rivayet de bu şekildedir; dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays, Abdurrahman b. Saîd b. Vehb el-Hemdânî'den, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hureyre'den nakletti; dedi ki: Âişe dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! {وَالَّذِينَ [يُؤْتُونَ مَا آتَوْا] وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” kavli, günah işleyip de bundan korkan kimse midir?" Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Hayır, bilakis o, oruç tutan, namaz kılan, sadaka veren ve [kabul olunmayacak diye] korkan kimsedir" .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن مالكِ بنِ مغْولٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ سعيدِ بنِ وهبٍ، أن عائشةَ قالت: قلتُ: يا رسولَ اللهِ: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. أهُم الذين يُذنبون وهم مُشْفِقون؟

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Mâlik b. Miğvel'den, o Abdurrahman b. Saîd b. Vehb'den nakletti; Âişe [radıyallâhu anhâ] şöyle demiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” [ayeti]; bunlar günah işleyip de [azaptan] korkan kimseler midir?"

[فقال: "لا بل هم الذين يصلون وهم مشفقون] ، وَيَصُومون وهم مشفقون".

[Şöyle buyurdu: "Hayır, bilakis onlar namaz kılıp da korkan] ve oruç tutup da korkan kimselerdir."

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: ثنا ليثٌ، عن مغيثٍ ، عن رجلٍ من أهلِ مكةَ، عن عائشةَ، قالتْ: قلتُ: يا رسولَ اللهِ: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. قال. فذكَر مثلَ هذا.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Leys, Mugîs'ten , o Mekke ehlinden bir adamdan, o da Âişe'den nakletti; dedi ki: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler”..." Dedi ki: Bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن مالكِ بنِ مِغْوَلٍ، عن عبدِ الرحمنِ ابنِ سعيدٍ، عن عائشةَ أنها قالتْ: يا رسولَ اللهِ: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ}. أهو الرجلُ يَزنى ويَسرِقُ ويَشربُ الخمرَ؟ قال: "لا يا بنْتَ أبي بَكْرٍ -أو: يا بنْتَ الصديقِ- ولكنَّه الرجلُ يَصومُ ويُصلِّى ويَتصدَّقُ، ويخافُ ألا يُقبلَ منه" .

Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Mâlik b. Miğvel'den, o Abdurrahman b. Saîd'den, o da Âişe'den nakletti; o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “Ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” kavli; bu adam zina eden, hırsızlık yapan ve içki içen kimse midir?" Şöyle buyurdu: "Hayır ey Ebû Bekir'in kızı -yahut: ey Sıddîk'ın kızı!- bilakis o, oruç tutan, namaz kılan, sadaka veren ve kendisinden kabul edilmemesinden korkan kimsedir" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى جريرٌ، عن ليثِ بنِ أبي سليمٍ، وهشيمٍ، عن العوامِ بنِ حَوْشبٍ، جميعًا، عن عائشةَ أنها قالتْ: سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "يا بنتَ أبي بَكْرٍ -أو: يا بنتَ الصِّدِّيقِ- هم الذين يُصَلُّونَ ويَفْرَقُونَ أَلا يُتَقَبَّلَ منهم".

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys b. Ebî Süleym'den ve Hüşeym'den; her ikisi de Avvâm b. Havşeb'den, o da Âişe'den nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'e sordum; şöyle buyurdu: "Ey Ebû Bekir'in kızı -yahut: ey Sıddîk'ın kızı!- onlar namaz kılan ve kendilerinden kabul edilmeyeceğinden korkan kimselerdir."

و"أنَّ" من قولِه: {أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ}. في موضعِ نصبٍ؛ لأنَّ معنى الكلامِ: وقُلُوبُهم وَجِلَةٌ من أنهم. فلما حُذفت "مِنْ" اتَّصلَت بالكلامِ قبلَها فنُصِبتْ.

Allah Teâlâ'nın: {أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ} “Rablerine dönecekleri için” kavlindeki "enne" (أنَّ) nasb mahallindedir; çünkü sözün anlamı: "وقُلُوبُهم وَجِلَةٌ من أنهم" [Rablerine dönecek olmalarından dolayı kalpleri ürpererek] demektir. "Min" (مِنْ) [harf-i ceri] hazfedilince kendisinden önceki kelama bağlanmış ve bu sebeple mansub olmuştur.

وكان بعضُهم يقولُ : هى فى موضعِ خفضٍ وإنْ لم يكنِ الخافضُ ظاهرًا.

Onlardan bazısı da şöyle derdi : Cer edatı zahir olmasa da o, cer (hafd) mahallindedir.

وقولُه: {أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاءِ الذين هذه الصفاتُ صفاتُهم، يُبادِرونَ فى الأعمالِ الصالحةِ، ويَطلُبون الزُّلفةَ عندَ اللَّهِ بطاعتِه.

Allah Teâlâ'nın: {أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ} “İşte onlar hayırlarda yarışırlar” kavli: Zikri yüce olan buyurur ki: Bu vasıflar kendilerinin vasfı olan kimseler, salih amellerde yarışıp acele ederler ve O'na itaatle Allah katında yakınlık (zülfe) ararlar.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ}. قال: والخيراتُ: المخافةُ والوَجَلُ والإيمانُ والكفُّ عن الشركِ باللهِ، فذلك المسابقةُ إلى هذه الخيراتِ.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şu kavli hakkında dedi ki: {أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ} “İşte onlar hayırlarda yarışırlar”. Dedi ki: "Hayırlı ameller (hayrât); korku, ürperti, iman ve Allah'a şirk koşmaktan kaçınmaktır; işte bu hayırlara doğru yarışmak budur."

وقولُه: {وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ}. كان بعضُهم يقولُ: معناه: سَبقتْ لهم من اللهِ السعادةُ، فذلك سُبوقُهم الخيراتِ التي يَعملونها.

{وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ} “ve onlar bunda önde gidenlerdir” kavli hakkında bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: Allah'tan onlar için saadet (mutluluk/kurtuluş) takdiri öne geçmiştir; işte onların yaptıkları hayırların önüne geçmeleri (onlara nail olmaları) bu sebepledir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ}. يقولُ: سَبقتْ لهم السعادةُ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu kavli hakkında nakletti: {وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ} “ve onlar bunda önde gidenlerdir”. Şöyle der: "Onlar için saadet (kurtuluş) takdiri öne geçmiştir" .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ}: فتلك الخيراتُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şu kavli hakkında dedi ki: {وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ} “ve onlar bunda önde gidenlerdir”: "İşte o hayırlardır."

وكان بعضُهم يتأوَّلُ ذلك بمعنى: وهم إليها سابقون.

Onlardan bazısı da bunu: "Ve onlar ona doğru öne geçenlerdir (koşanlardır)" anlamında tevil etmiştir.

وتأوَّلَه آخرون: وهم من أجلِها سابقون.

Başkaları ise bunu: "Ve onlar onun sebebiyle öne geçenlerdir" şeklinde tevil etmiştir.

وأولى الأقوالِ فى ذلك عندى بالصوابِ القولُ الذي قالَه ابنُ عباسٍ، من أنه:

Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş, İbn Abbâs'ın söylediği [şu] görüştür: Şöyle ki;

سَبقتْ لهم مِن اللهِ السعادةُ قبلَ مسارَعتِهم فى الخيراتِ، ولما سبَق لهم من ذلك سارَعوا فيها.

onların hayırlarda yarışmalarından önce Allah'tan kendileri için saadet takdiri öne geçmiştir; kendileri için bu husus öne geçtiğinden dolayı da hayırlara koşmuşlardır.

وإنما قلتُ: ذلك أولى التأويلينِ بالكلامِ؛ لأن ذلك أظهرُ مَعْنَيَيْهِ، وأنه لا حاجة بنا إذا وجهنا تأويل الكلام إلى ذلك، إلى تحويل معنى اللامِ التي في قولِه: {وَهُمْ لَهَا}. إلى غيرِ معناها الأغلبِ عليها.

Bu iki tevil arasında söze en uygun olanın bu olduğunu söylememin sebebi; bunun iki anlamdan daha zahir olanı olması ve sözün tevilini buna yönelttiğimiz takdirde, {وَهُمْ لَهَا} kavlindeki lâm (ل) harfinin anlamını onun galip (asıl) manasından başka bir manaya çevirme ihtiyacımızın kalmamasıdır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢)} “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا} [مِمَّن خَلقنا، {إِلَّا وُسْعَهَا}. يقولُ] : إلا ما يَسَعُها ويَصلُحُ لها من العبادةِ، ولذلك كلَّفناها ما كلَّفْناها من معرفةِ وحدانيةِ اللهِ، وشَرَعْنا لها ما شَرَعْنا من الشرائعِ، {وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ}. يقولُ: وعندَنا كتابُ أعمالِ الخلقِ، بما عمِلُوا من خيرٍ وشَرٍّ، {يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}. يقولُ: يُبينُ بالصدقِ عمَّا عمِلوا من عملٍ في الدنيا، لا زيادةَ عليه ولا نقصانَ، ونحن موفُّو جميعِهم أجورَهم؛ المحسنِ منهم بإحسانِه، والمسيءِ بإساءتِه، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}. يقولُ: وهم لا يُظلمون، بأن يُزادَ على سيئاتِ المسيءِ منهم ما لم يَعملْه، فيعاقَب على غير جُرْمِه، أو يُنقَصَ المحسنُ عما عمِل من إحسانِه، فيُنقصَ عما له من الثوابِ.

Zikri yüce olan buyurur ki: Yarattıklarımızdan {وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا} [hiçbir kimseye yüklemeyiz, {إِلَّا وُسْعَهَا} buyurur ki] : ibadetten ancak gücünün yettiği ve kendisine uygun gelen miktarı yükleriz. Bu sebepledir ki ona Allah'ın birliğini tanıma hususunda yüklediğimiz yükümlülükleri yükledik ve şeriatlardan koyduğumuz hükümleri koyduk. {وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ} Buyurur ki: Katımızda kulların hayır ve şerden işledikleri amellerin yazılı olduğu bir kitap vardır. {يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} Buyurur ki: Dünyada yaptıkları amelleri ne bir fazlalık ne de bir eksiklik olmaksızın dosdoğru açıklar. Biz onların hepsine ecirlerini tastamam vereceğiz; iyilik yapanına iyiliği karşılığında, kötülük yapanına da kötülüğü karşılığında. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} Buyurur ki: Kötülük yapanın günahlarına işlemediği bir şey eklenip de suçu olmaksızın cezalandırılması veya iyilik yapanın yaptığı iyilikten eksiltilip de hak ettiği sevabın azaltılması suretiyle onlar asla haksızlığa uğratılmazlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ (٦٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ (٦٣)} “Hayır, onların kalpleri bundan habersiz bir gaflet (örtü) içindedir. Onların bundan başka birtakım işleri de vardır ki onlar bunları yapıp durmaktadırlar” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: ما الأمرُ كما يَحْسَبُ هؤلاءِ المشركون، من أن إمدادناهم بما نُمدُّهم به من مالٍ وبنين، بخيرٍ نَسوقُه بذلك إليهم، ورضًا منا عنهم، لكنَّ قلوبَهم في عمًى عن هذا القرآنِ.

Zikri yüce olan buyurur ki: İş, bu müşriklerin sandığı gibi kendilerine mal ve evlat vermekle ulaştırdığımız şeyin onlara sevk ettiğimiz bir hayır ve onlardan hoşnut olduğumuz anlamına gelmez; bilakis onların kalpleri bu Kur'an'a karşı bir körlük içindedir.

وعنى بالغمرةِ ما غمَر قُلوبَهم فغطَّاها عن فَهُمِ مَا أَوْدَعَ اللَّهُ كتابَه من المواعظِ والعبرِ والحججِ.

Gamra (غَمْرَة) ile kastettiği şey; Allah'ın kitabına yerleştirdiği öğütleri, ibretleri ve delilleri anlamaktan onların kalplerini bürüyüp örten perdedir.

وعنَى بقولِه: {مِنْ هَذَا}: من القرآنِ.

{مِنْ هَذَا} “bundan” kavliyle de Kur'an'ı kastetmiştir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا}. قال: في عَمًى من هذا القرآنِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onun şu kavli hakkında nakletti: {فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا} “bundan habersiz bir gaflet içindedir”. Dedi ki: "Bu Kur'an'a karşı bir körlük içindedir" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا}. قال: من القرآنِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den onun şu kavli hakkında nakletti: {فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا} “bundan habersiz bir gaflet içindedir”. Dedi ki: "Kur'an'dan [ötürü bir körlük içindedir]."

وقولُه: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولهؤلاءِ الكفارِ أعمالٌ لا يَرضاها اللهُ من المعاصى، {مِنْ دُونِ ذَلِكَ}. يقولُ: من دونِ أعمالِ أهلِ الإيمانِ باللهِ، وأهلِ التقوى والخشيةِ له.

Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ} “Onların bundan başka da yapageldikleri birtakım işleri vardır”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu kâfirlerin, günahlardan ibaret olup Allah'ın razı olmadığı birtakım işleri vardır. {مِنْ دُونِ ذَلِكَ} “bundan başka” buyurmaktadır ki: Allah'a iman eden, O'na karşı takva ve derin saygı (haşyet) duyan kimselerin amellerinden başka [amelleri vardır].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ}. قال: الخطايا .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ} “Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır ki onlar bunu yapmaya devam edeceklerdir”. Dedi ki: "Günahlar" .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ}. قال: الحقِّ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onun şu kavli hakkında nakletti: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ} “Onların bundan başka amelleri vardır”. Dedi ki: "Haktan başka" .

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ}. قال: خطايا من دونِ ذلك الحقِّ.

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den onun şu kavli hakkında nakletti: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ} “Onların bundan başka amelleri vardır”. Dedi ki: "O hakkın dışındaki günahlardır."

قال: ثنا حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ} الآية. قال: أعمالٌ دُونَ الحقِّ .

Dedi ki: Bize Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den onun şu kavli hakkında nakletti: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ} “Onların bundan başka amelleri vardır” ayeti. Dedi ki: "Hakkın dışındaki amellerdir" .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ، قال: ذكَر اللَّهُ الذين هم من خشيةِ ربِّهم مُشْفِقون، والذين يُؤتون ما آتَوا وقلوبُهم وجِلَةٌ. ثم قال للكفارِ: {بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ}. قال: من دونِ الأعمالِ التي منها قولُه: {مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ}،

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti; dedi ki: Allah, Rablerinin korkusundan titreyenleri ve verdiklerini kalpleri ürpererek verenleri zikretti. Sonra kâfirler hakkında şöyle buyurdu: {بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ} “Hayır, onların kalpleri bundan tam bir gaflet içindedir. Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır ki, onlar bunları işlemeye devam etmektedirler”. [Katâde] dedi ki: “{مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ} “Rablerinin korkusundan titrerler” kavlinde zikredilen amellerin dışındaki [amellerdir],”

{وَالَّذِينَ}، {وَالَّذِينَ} .

{وَالَّذِينَ} “Ve o kimseler ki”, {وَالَّذِينَ} “ve o kimseler ki” .

حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن العلاءِ بن عبدِ الكريمِ، عن مجاهدٍ، قال: أعمالٌ لابُدَّ لهم من أن يَعملوها.

Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, el-Alâ b. Abdilkerîm'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: "Mutlaka yapacakları birtakım amellerdir."

حدَّثنا على بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ أبى الزرقاءِ، عن حمادِ بن سلمةَ، عن حميدٍ، قال: سألتُ الحسنَ عن قولِ اللَّهِ: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ}. قال: أعمالٌ لم يَعملوها سيعْمَلونها .

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Ebî'z-Zerkâ, Hammâd b. Seleme'den, o Humeyd'den nakletti; dedi ki: el-Hasan'a Allah'ın: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ} “Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır ki onlar bunu yapmaya devam edeceklerdir” kavlini sordum. Şöyle dedi: "Henüz işlemedikleri, [fakat ilerde] işleyecekleri amellerdir" .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ}. قال: لم يكنْ له بُدٌّ من أن يَستوفيَ بقيةَ عملِه، ويَصلَى به .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ} “Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır ki onlar bunu yapmaya devam edeceklerdir” kavli hakkında şöyle dedi: "Amelinin geri kalanını tamamlamaktan ve onunla [cehennemde] yanmaktan kaçışı yoktur" .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، عن الثوريِّ، عن العلاءِ بن عبدِ الكريمِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ}. قال: أعمالٌ لابُدَّ لهم من أن يَعملوها .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, es-Sevrî'den, o el-Alâ b. Abdilkerîm'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ} “Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır ki onlar bunu yapmaya devam edeceklerdir” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Mutlaka yapacakları birtakım amellerdir" .

حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، عن العلاءِ بن عبدِ الكريمِ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﵎: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ}. قال: أعمالٌ لابُدَّ لهم من أن يَعملوها.

Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, el-Alâ b. Abdilkerîm'den, o da Mücâhid'den Allah azze ve celle'nin: {وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ} “Onların bundan başka amelleri vardır” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Mutlaka yapacakları birtakım amellerdir."