Binûn

"Kad Efleha'l-Mü'minûn" Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥)} “Nihayet onların refah ve bolluk içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman, hemen feryat edip yalvarırlar. (64) [Onlara şöyle denir:] 'Bugün feryat edip yalvarmayın; doğrusu siz bizden hiçbir yardım göremezsiniz!' (65)” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: ولهؤلاءِ الكفارِ من قريشٍ أعمالٌ من دونِ ذلك هم لها عامِلون، إلى أن نأخُذَ أهلَ النَّعمةِ والبَطَرِ منهم بالعذابِ.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kureyş'in bu kâfirlerinin, içlerindeki nimet ve şımarıklık ehlini azapla yakalayacağımız vakte kadar bundan başka yapacakları ameller vardır.

كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ}. قال: المُتْرَفُون العظماءُ.

Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman” hakkında şöyle dedi: "Mütrefûn, [toplumun] ileri gelen kodamanlarıdır."

{إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ}. يقولُ: فإذا أخذْناهم به جأَروا. يقولُ: ضجُّوا واستغاثُوا مما حلَّ بهم من عذابِنا.

{إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ} “hemen feryat edip yalvarırlar”. Buyurur ki: Onları bununla yakaladığımızda feryat ederler; yani başlarına gelen azabımızdan dolayı feryat edip yardım isterler.

ولعلّ الجُوَارَ رفعُ الصوتِ، كما يَجأرُ الثورُ. ومنه قولُ الأعشى :

el-Cuvâr (جُؤَار), öküzün böğürmesi gibi ses yükseltmektir. el-A'şâ'nın şu beyti de bundandır :

يُرَاوِحُ مِنْ صَلَوَاتِ المليـ … ـكِ طَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارَا

Padişahın namazlarını sırayla yapar; bazen secde eder, bazen de yalvarıp feryat eder.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ}. يقولُ: يَستغيثون .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ} “hemen feryat edip yalvarırlar”. Şöyle der: "Yardım isterler" .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يَحيى وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن علقمةَ

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ ve Abdurrahman anlattı, ikisi dediler ki: Bize Süfyân, Alkame...

ابن مَرْثدٍ ، عن مجاهدٍ في قولِه: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ}. قال: بالسيوفِ يومَ بدرٍ .

...b. Mersed'den , o Mücâhid'den O'nun: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Bedir günü kılıçlarla [yakaladığımız zaman]" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنس في قولِه: {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ}. قال: يَجزعون .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ} “hemen feryat edip yalvarırlar” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Feryat edip sızlanırlar" .

قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ في قولِه: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ}.

Dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman” kavli hakkında nakletti:

قال: عذاب يوم بدرٍ {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ}. قال: الذين بمكةَ .

Dedi ki: "Bedir günü azabıdır; {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ} “hemen feryat edip yalvarırlar” ise Mekke'dekilerdir" .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ}: يعنى أهلَ بدرٍ، أخذهم اللهُ بالعذابِ يومَ بدرٍ.

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Bedir ehlini kastetmektedir; Allah onları Bedir günü azapla yakalamıştır."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: سمِعتُ ابنَ زيدٍ يقولُ في قولِه: {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ}. قال: يَجزعون.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'in O'nun: {إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ} “hemen feryat edip yalvarırlar” kavli hakkında: "Feryat edip sızlanırlar" dediğini işittim.

وقوله: {لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ}. يقولُ: لا تَضِجُّوا وتَستغيثُوا اليومَ وقد نزَل بكم العذابُ الذي لا يُدفعُ عن الذين ظلَموا أنفسَهم، فإن ضجيجَكم غيرُ نافِعِكم، ولا دافعٍ عنكم شيئًا مما قد نزَل بكم من سَخَطِ اللَّهِ، {إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ}. يقولُ: إنكم من عذابِنا الذي قد حلَّ بكم لا تُستنقذون، ولا يُخَلِّصُكم منه شيءٌ.

Allah Teâlâ'nın: {لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ} “Bugün feryat edip yalvarmayın!” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Kendilerine zulmedenlerden asla geri çevrilemeyecek olan o azap başınıza inmişken bugün artık feryat edip yardım istemeyin. Zira feryat ve haykırışlarınız size hiçbir fayda sağlamayacak ve Allah'ın gazabından başınıza inmiş olan hiçbir şeyi sizden savamayacaktır. {إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ} “Şüphesiz siz, tarafımızdan bir yardım göremezsiniz” kavli hakkında ise şöyle der: Şüphesiz siz, başınıza inmiş bulunan azabımızdan kurtarılamayacaksınız ve hiçbir şey sizi ondan kurtarıp çıkaramayacaktır.

وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ: {لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ}: لا تَجْزَعُوا اليومَ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ} “Bugün feryat etmeyin”: "Bugün sızlanıp dövünmeyin."

حدَّثني [يونسُ، قال: أخبرنا الربيعُ بنُ أنسٍ] : {لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ}: لا تَجزعوا الآنَ حينَ نزلَ بكم العذابُ، إنه لا يَنفعُكم، فلو كان هذا الجزعُ [والتضرُّعُ] قبلُ نفَعكم.

Bana [Yûnus anlattı, dedi ki: Bize er-Rebî' b. Enes haber verdi] : {لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ} “Bugün feryat etmeyin”: "Azap başınıza indiği şu anda dövünüp sızlanmayın, şüphesiz bu size fayda vermez. Eğer bu sızlanma [ve yalvarış] daha önce olsaydı size fayda verirdi."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ (٦٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ (٦٧)} “Ayetlerim size okunurdu da siz topuklarınız üzerinde gerisin geri dönerdiniz. Ona karşı büyüklük taslayarak, geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz”.

يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاءِ المشركين من قريشٍ: لا تَضِجُّوا اليومَ وقد نزَلَ بكم سَخَطُ اللَّهِ وعذابُه، بما كسبَتْ أيديكم، واستوجبتموه بكفرِكم بآياتِ ربِّكم، {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ}. يعني: آياتُ كتابِ اللهِ. يقولُ: قد كانتْ آيَاتُ كتابي تُقرأُ عليكم، فتكذبون بها، وتَرْجِعون مُولِّين عنها إذا سمِعتُموها، كراهيةً منكم لسماعِها. وكذلك يُقالُ لكلِّ من رَجَع من حيثُ جاء: نكَص فلانٌ على عَقِبِه.

Zikri yüce olan [Allah], Kureyş'in bu müşriklerine buyurur ki: Kendi ellerinizle işledikleriniz ve Rabbinizin ayetlerini inkâr etmeniz sebebiyle hak ettiğiniz Allah'ın gazabı ve azabı başınıza inmişken bugün feryat etmeyin! {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ} “Ayetlerim size okunurdu”; yani Allah'ın Kitabı'nın ayetleri. Buyurur ki: Kitabımın ayetleri size okunurdu da siz onları yalanlar ve onları duyduğunuzda dinlemekten hoşlanmadığınız için yüz çevirip gerisingeri dönerdiniz. Nitekim geldiği yere geri dönen herkes için: "Falanca ökçeleri üzerinde gerisin geri döndü (نَكَصَ فُلَانٌ عَلَى عَقِبِهِ)" denir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da]...

مجاهدٍ: {فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ}. قال: تَستأخرون.

...Mücâhid'den nakletti: {فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ} “siz topuklarınız üzerinde gerisin geri dönerdiniz”. Dedi ki: "Geri çekilirdiniz / geri dururdunuz."

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ}. يقولُ: تُدْبِرون .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ} “siz topuklarınız üzerinde gerisin geri dönerdiniz” kavli hakkında nakletti; şöyle der: "Arkanızı dönerdiniz" .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ}: يعنى أهلَ مكةَ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ} “Ayetlerim size okunurdu da siz topuklarınız üzerinde gerisin geri dönerdiniz” kavli hakkında nakletti: "Mekke ehlini kastetmektedir."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {تَنْكِصُونَ}. قال: تَستأْخِرون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {تَنْكِصُونَ} “gerisin geri dönerdiniz” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Geri dururdunuz" .

وقولُه: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ}. يقولُ: مستكبرين بحَرَمِ اللَّهِ، يقولون: لا يَظهرُ علينا فيه أحدٌ؛ لأنا أهلُ الحَرَمِ.

O'nun: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “ona karşı büyüklük taslayarak” kavli; buyurur ki: Allah'ın Harem'i ile büyüklük taslayarak: 'Biz Harem ehliyiz , orada bize kimse üstün gelemez' diyorlardı.

وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهل التأويلِ.

Bu hususun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ}. يقولُ: مستكبِرين بحَرَمِ البيتِ: إنه لا يَظهرُ علينا فيه أحدٌ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah'ın: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “ona karşı büyüklük taslayarak” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "[Kâbe] Beyt'in Harem'i ile [övünüp]: 'Orada bize hiç kimse galip gelemez' diyerek büyüklük taslıyorlardı."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ}. قال: بمكةَ بالبلدِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “ona karşı büyüklük taslayarak” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Mekke ile, [o kutlu] belde ile [büyüklük taslayarak]" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوْذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ}. قال: مستكبرين بحَرَمى .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan nakletti: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “ona karşı büyüklük taslayarak”. Dedi ki: "Haremimle büyüklük taslayarak" .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن حصينٍ، عن سعيدِ بن: جبيرٍ في قوله: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ}: بالحرمِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Husayn'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “ona karşı büyüklük taslayarak” kavli hakkında nakletti: "Harem ile [büyüklük taslayarak]" .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ}. قال: مستكبِرين بالحرمِ.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “ona karşı büyüklük taslayarak”. Dedi ki: "Harem ile büyüklük taslayarak."

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَهُ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den bunun aynısını haber verdi .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ}. قال: بالحرمِ .

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “ona karşı büyüklük taslayarak” kavli hakkında: "Harem ile [büyüklük taslayarak]" dediğini işittim .

وقولُه: {سَامِرًا}. يقولُ: تَسْمُرون بالليل.

O'nun: {سَامِرًا} “gece sohbeti yaparak” kavli [hakkında ise şöyle] buyurmaktadır: Geceleyin sohbet ediyorsunuz.

ووحَّدَ قولَه: {سَامِرًا}. وهو بمعنى السُّمَّارِ؛ لأنَّه وُضِع موضعَ الوقتِ.

Vakit yerine konulduğu için, sümmâr (gece sohbeti yapanlar/toplananlar) anlamında olmasına rağmen {سَامِرًا} “gece toplananlar” lafzını tekil getirmiştir.

ومعنى الكلامِ: تَهجُرون ليلًا. فوُضِع السامرُ موضعَ الليلِ، فوُحِّد لذلك.

Sözün anlamı: "Geceleyin hezeyanda bulunuyorsunuz / batıla dalıyorsunuz" demektir. [Burada] sâmir kelimesi gece (leyil) yerine konulmuş ve bu sebeple tekil getirilmiştir.

وقد كان بعضُ البصريين يقولُ : وُحِّد ومعناه الجمعُ، كما قيل: طفلٌ. في موضعِ أطفالٍ.

Basralıların bazısı şöyle diyordu : Çocuklar (etfâl) yerine 'tıfl' (çocuk) denilmesi gibi, anlamı çoğul olduğu halde tekil getirilmiştir.

ومما يُبينُ عن صحةِ ما قلْنا في أنه وُضِع موضعَ الوقتِ فوُحِّد لذلك - قولُ الشاعرِ .

Onun vakit yerine konulduğu ve bu sebeple tekil kılındığı yönündeki sözümüzün doğruluğunu açıklayan şeylerden biri de şairin şu sözüdür :

مِنْ دُونِهم إن جَنْتَهُمْ سَمَرًا … عَزْفُ القِيانِ وَمَجْلسٌ غَمْرُ

Onların beri tarafında, şayet onlara gece sohbeti vaktinde varırsan … Cariyelerin çalgı çalışı ve coşkun bir meclis vardır.

فقال: سَمَرًا؛ لأن معناه: إن جئتَهم ليلًا وهم يسمرون. وكذلك قولُه:

[Şair] "semera" (gece vakti) demiştir; çünkü bunun anlamı: "Onlara geceleyin, onlar sohbet ederlerken gidersen" demektir. Aynı şekilde O'nun şu sözü de böyledir:

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {سَامِرًا}. يقولُ: تَسْمُرون حولَ البيتِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek” kavli hakkında nakletti; şöyle der: "Beyt'in etrafında gece sohbeti yapardınız" .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ:

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [diğer tarikten] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:

{سَامِرًا}. قال: مجلسًا بالليلِ .

{سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek”. Dedi ki: "Gece meclis kurarak" .

حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {سَامِرًا}. قال: مجالسَ.

Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek”. Dedi ki: "[Gece] meclisleri kurarak."

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن حصينٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {سَامِرًا}. قال: تَشمُرون بالليلِ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek”. Dedi ki: "Geceleyin toplanıp sohbet edersiniz."

حدَّثني يونسُ قال: أخبرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {سَامِرًا}. قال: كانوا يَسمُرون ليلتَهم ويَلعبون، يَتكلَّمون بالشعرِ والكهانةِ وبما لا يَدْرون.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek” kavli hakkında şöyle dedi: "Geceleri toplanıp sohbet eder ve eğlenirler; şiirle, kâhinlikle ve bilmedikleri şeylerle konuşurlardı."

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {سَامِرًا}. قال: يَعنى سَمَرَ الليلِ.

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek” kavli hakkında: "Gece sohbetini kasteder" dediğini işittim.

وقال بعضُهم في ذلك ما حدَّثنا به ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {سَامِرًا}. يقولُ: سامرًا من أهلِ الحرمِ، آمنًا لا يخافُ، كانوا يقولون: نحنُ أهلُ الحرمِ. لا يَخافون.

Bazıları da bu konuda bize İbn Abdil'a'lâ'nın anlattığı şu rivayeti nakletti: Dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek”. Şöyle der: "Harem ehlinden olarak gece sohbeti eden, korkmayan ve güvende olan kimse [demektir]. Onlar: 'Biz Harem ehliyiz' derler, korkmazlardı."

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {سَامِرًا}. يقولُ: سامِرًا أهلَ الحرمِ أمنًا لا يخافون. قال: كانوا يقولون: نحن أهلُ الحرمِ لا نخافُ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den haber verdi: {سَامِرًا} “geceleyin toplanıp sohbet ederek”. Şöyle der: "Harem ehli olarak gece sohbeti eden , korkmayan, güvende olan kimseler [demektir]." Dedi ki: "Onlar: 'Biz Harem ehliyiz, korkmayız' derlerdi" .

وقوله: {تَهْجُرُونَ}. اختلَفتِ القرأةُ في قراءتِه؛ فقرأتْه عامةُ قرأةِ الأمصارِ:

Allah Teâlâ'nın: {تَهْجُرُونَ} “hezeyan savurarak / terk ederek” kavline gelince; kurrâ (kıraat âlimleri) bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu [şöyle] okumuştur:

تَهْجُرُونَ}. بفتحِ التاءِ وضمِّ الجيمِ .

تَهْجُرُونَ}. Tâ'nın fethası ve cîm'in dammesiyle okumuştur .

ولقراءةِ من قرأ ذلك كذلك وجهان من المعنى؛ أحدُهما، أن يكونَ عنى أنه وصفهم بالإعراض عن القرآن أو البيت أو رسول الله ورفضه. والآخرُ، أن يكونَ عنى أنهم يقولون شيئًا من القول، كما يَهجُرُ الرجلُ في منامِه، وذلك إذا هَذَى. فكأنه وصفهم بأنهم يقولون في القرآن ما لا معنى له من القول، وذلك أن يَقولوا فيه باطلًا من القولِ الذي لا يَضرُّه.

Bunu bu şekilde okuyanların kıraatinin mana bakımından iki yönü vardır: Birincisi, onların Kur'an'dan veya Beyt'ten yahut Resûlullah'tan yüz çevirip onu terk etmekle vasfettiğini kastetmiş olmasıdır. Diğeri ise, adamın uykusunda hezeyanda bulunduğu / sayıklayıp saçmaladığı zaman hecr yapması gibi, onların bir söz söylemelerini kastetmiş olmasıdır. Sanki O, onları Kur'an hakkında anlamsız sözler söylemekle vasfetmiştir ki bu da ona zarar vermeyecek batıl bir söz söylemeleridir.

وقد جاء بكلا القولينِ التأويلُ مِن أهل التأويلِ.

Tefsir ehlinden her iki görüşe dair de tefsir rivayeti gelmiştir.

ذكرُ مَن قال: كانوا يُعْرِضون عن ذكرِ اللَّهِ والحَقِّ وَيَهجُرُونَه

Onların Allah'ın Zikrinden ve Haktan Yüz Çevirip Onu Terk Ettiklerini Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {تَهْجُرُونَ}. قال: تَهْجُرُون ذكرَ اللَّهِ والحقَّ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {تَهْجُرُونَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Allah'ın zikrini ve hakkı terk ediyordunuz" .

[حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن السديِّ، عن أبي صالحٍ في قولهِ: {سَامِرًا تَهْجُرُونَ}. قال: السبُّ] .

[Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, es-Süddî'den, o da Ebû Sâlih'ten O'nun: {سَامِرًا تَهْجُرُونَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Sövmek"] .

ذكرُ مَن قال: كانوا يقولون الباطلَ والسيئَ من القولِ في القرآنِ

Onların Kur'an Hakkında Batıl ve Kötü Sözler Söylediklerini Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن حصينٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {تَهْجُرُونَ}. قال: تَهجُرُون في الباطلِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {تَهْجُرُونَ}. Dedi ki: "Batıl şeyler sayıklayıp saçmalıyordunuz" .

قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن حصينٍ، عن سعيدٍ بن جبيرٍ: {سَامِرًا تَهْجُرُونَ}. قال: تَسْمُرون بالليلِ، تَخوضون في الباطلِ.

[İbn Beşşâr] dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Husayn'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {سَامِرًا تَهْجُرُونَ} “geceleyin toplanıp hezeyanlar savurarak”. [Saîd] dedi ki: “Geceleyin sohbet eder, batıla dalardınız.”

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {تَهْجُرُونَ}. قال: بالقولِ السيءِ في القرآنِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {تَهْجُرُونَ}. Dedi ki: "Kur'an hakkında kötü sözle [hezeyan savuruyordunuz]" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٌ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {تَهْجُرُونَ}. قال: الهَذْيانُ الذي يَتكلَّمُ بما لا يُريدُ ولا يَعْقِلُ، كالمريضِ الذي يتكلَّمُ بما لا يَدْرى . قال: وكان أبي يقرؤُها: {سَامِرًا تَهْجُرُونَ} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {تَهْجُرُونَ} kavli hakkında şöyle dedi: "İstemediği ve aklının ermediği şeyleri konuşan kimsenin hezeyanıdır; ne dediğini bilmeden konuşan hasta gibidir" . Dedi ki: "Babam bunu {سَامِرًا تَهْجُرُونَ} “geceleyin toplanıp hezeyanlar savurarak” şeklinde okurdu" .

وقرَأ ذلك آخرون: (سَامِرًا تُهْجِرُونَ). بضمِّ التاءِ وكسرِ الجيمِ. وممن قرأ ذلك كذلك من قرأةِ الأمصارِ: نافعُ بنُ أبي نعيمِ، بمعنى: تُفْحِشون في المنطقِ، وتَقولون الخَنَا. من قولِهم: أهْجَرَ الرجلُ، إذا أَفْحَشَ في القولِ.

Başkaları ise bunu tâ'nın dammesi ve cîm'in kesresiyle (سَامِرًا تُهْجِرُونَ) şeklinde okumuştur. Belde kurrâsından bunu böyle okuyanlardan biri de Nâfi' b. Ebî Nuaym'dır; "sözde çirkinleşiyorsunuz ve edepsizce sözler söylüyorsunuz" anlamındadır. Bu, bir adam çirkin söz söylediğinde denilen "ehcere'r-racul" (أهجر الرجل) ifadesinden gelir.

وذُكِر أنهم كانوا يَسُبُّون رسولَ اللهِ ﷺ.

Onların Resûlullah ﷺ'e sövdükleri zikredilmiştir.

ذكْرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٌّ، عن ابن عباسٍ: (تُهْجِرُون). قال: تقولون هُجْرًا.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (تُهْجِرُون) [ifadesi hakkında]; "Kötü/çirkin söz söylüyorsunuz" dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبدُ المؤمنِ، عن أبي نَهِيكِ، عن عِكْرِمَةَ أنه قرَأ: {سَامِرًا تَهْجُرُونَ}. أي: تَسُبُّون .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâzıh anlattı, dedi ki: Bize Abdülmü'min, Ebû Nehîk'ten, o da İkrime'den nakletti ki o: {سَامِرًا تَهْجُرُونَ} “geceleyin toplanıp hezeyanlar savurarak” şeklinde okumuş ve 'yani: sövüyorsunuz' [demiştir] .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هوذةُ، قال: ثنا عوفٌ ، عن الحسنِ في قولِه: (سامرًا تُهْجِرُون): رسولى.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf , el-Hasan'dan O'nun: (سامرًا تُهْجِرُون) sözü hakkında nakletti: "Elçime [sövüyorsunuz demektir]."

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ: (تُهْجِرُون): رسولَ اللهِ ﷺ.

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti; dedi ki: Hasan şöyle dedi: (تُهْجِرُون): "Resûlullah ﷺ'e [sövüyorsunuz demektir]."

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: (تُهْجِرُون).

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den haber verdi: (تُهْجِرُون).

قال: تقولون سوءًا" .

Dedi ki: "Kötü söz söylüyorsunuz" .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، قال: قال الحسنُ: (تُهْجِرُون): كتابَ اللهِ ورسولَه .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi; dedi ki: Hasan şöyle dedi: (تُهْجِرُون): "Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'ne [çirkin söz söylüyorsunuz]" .

حدَّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (تُهْجِرُون). يقولُ: تقولون المنكرَ والخنا من القولِ، كذلك هُجْرُ القولِ.

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: (تُهْجِرُون) kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Şöyle der: Münker ve çirkin sözler söylüyorsunuz; sözün hücrü (çirkinliği) böyledir.

وأولى القراءتين بالصوابِ في ذلك عندنا القراءةُ التي عليها قرأةُ الأمصارِ، وهى فتحُ التاءِ وضمُّ الجيمِ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليها.

Bu hususta bize göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı, belde kurrâsının üzerinde bulunduğu kıraattir; o da kurrâ hüccetinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle tâ'nın fethası ve cîm'in dammesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٠)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkındaki görüş: {أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٠)} “Onlar bu sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi? Yoksa kendilerine, önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi? (68) Yoksa elçilerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar? (69) Yoksa 'Onda bir delilik var' mı diyorlar? Bilakis o, kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar. (70)”

يقولُ تعالى ذكرُه: أفلم يَتدبَّر هؤلاء المشركون تنزيلَ اللهِ وكلامَه، فيَعلموا ما فيه من العبرِ، [ويَعْتَرِفوا بحُجَجِ] اللَّهِ التي احتجَّ بها عليهم فيه؟ {أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ}. يَقولُ: أم جاءهم أمرُ ما لم يأتِ مَن قبلَهم من أسلافِهم، فاستنكَروا ذلك وأعْرَضوا؟ فقد جاءتِ الرسلُ مَن قبلَهم، وأُنزلَتْ معهم الكتبُ.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Bu müşrikler Allah'ın indirdiğini ve O'nun kelâmını hiç düşünmediler mi ki, onun içindeki ibretleri bilsinler [ve Allah'ın orada] kendilerine karşı getirdiği hüccetlerini [itiraf etsinler] ? {أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ} “Yoksa kendilerine, önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi?”. Buyurur ki: Yoksa kendilerine, kendilerinden önceki atalarına gelmemiş olan bir emir geldi de bunu yadırgayarak yüz mü çevirdiler? Oysa onlardan öncekilere de elçiler gelmiş ve onlarla birlikte kitaplar indirilmiştir.

وقد يَحْتَمِلُ أن تكونَ {أَمْ} في هذا الموضعِ بمعنى "بل"، فيكونُ تأويلُ الكلامِ: أفلم يدَّبَّروا القولَ؟ بل جاءهم ما لم يأتِ آباءَهم الأولين، فتَركوا لذلك التدبرَ، وأعرَضوا عنه، إذ لم يكنْ في مَن سلَفَ من آبائِهم ذلك.

Bu makamda geçen {أَمْ} kelimesinin "bel" (bilakis/aksine) anlamında olması da muhtemeldir; o takdirde kelâmın tevili şöyle olur: "Onlar o sözü hiç düşünmediler mi? Bilakis onlara, önceki atalarına gelmemiş olan bir şey geldi; bu yüzden düşünmeyi terk edip ondan yüz çevirdiler; çünkü geçmiş atalarında böyle bir şey yoktu."

وقد ذُكر عن ابن عباسٍ في ذلك نحوُ هذا القولِ.

Bu hususta İbn Abbâs'tan da bu söze benzer bir rivayet zikredilmiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ}. قال: لعَمْرى، لقد جاءَهم ما لم يأتِ آباءَهم الأولينَ، ولكن: أو لم يأتِهم ما لم يأتِ آباءَهم الأولينَ؟.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ} “Onlar o sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi? Yoksa kendilerine, önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi?” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Ömrüme yemin olsun ki, onlara önceki atalarına gelmemiş olan şey elbette geldi; fakat: Yoksa onlara önceki atalarına gelmeyen bir şey gelmedi mi [ki inkâr ediyorlar]?".

وقولُه: {أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: [أم لم] يعرِفْ هؤلاءِ المكذِّبون محمدًا، وأنه من أهلِ الصدقِ والأمانةِ؟ {فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ}. يقولُ: فيُنْكروا قولَه، إذ لم يعرفوه بالصدقِ، ويَحتجُّوا بأنهم لا يَعرفونه. يقولُ جلَّ

Ve O'nun: {أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ} “Yoksa peygamberlerini tanımadılar mı?” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: [Yoksa] bu yalanlayıcılar Muhammed'i ve onun doğruluk ve güvenilirlik ehlinden olduğunu tanımadılar mı? {فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} “Bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?”. Buyurur ki: Kendisini doğrulukla tanımadıkları için onun sözünü inkâr edip onu tanımadıklarını mı öne sürüyorlar? Zikri yüce olan [Allah] buyurur

ثناؤُه: فكيف يُكذِّبونَه وهم يَعرِفونه فيهم بالصدقِ والأمانةِ؟

ki: Onu aralarında doğruluk ve güvenilirlikle tanıdıkları halde nasıl yalanlarlar?

{أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ}. يقولُ: أيقولون: بمحمدٍ جنونٌ، فهو يتكلَّمُ بما لا معنَى له ولا يُفهم، ولا يَدْرِى ما يقولُ؟ {بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإن يقولوا ذلك، فإنَّ كَذِبَهم في قيلهم ذلك واضحٌ بيِّنٌ، وذلك أن المجنونَ يَهذِى فيأتى من الكلامِ بما لا معنى له، ولا يُعقلُ ولا يُفهمُ، والذي جاءهم به محمدٌ هو الحكمةُ التي لا أحْكَمَ منها، والحقُّ الذي لا تَخفى صحتُه على ذى فِطْرةٍ صحيحةٍ، فكيف يجوزُ أن يُقالَ: هو كلامُ مجنونٍ؟

{أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ} “Yoksa onda bir cinnet olduğunu mu söylüyorlar?”. Buyurur ki: Yoksa "Muhammed'de bir delilik var; bu yüzden anlamsız ve anlaşılmaz şeyler söylüyor, ne dediğini bilmiyor" mu diyorlar? {بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ} “Bilakis o, kendilerine hakkı getirdi”. Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Eğer bunu söylüyorlarsa, onların bu sözlerindeki yalanları açık ve nettir. Çünkü mecnun (deli) sayıklar; anlamsız, akla sığmayan ve anlaşılmayan sözler söyler. Oysa Muhammed'in kendilerine getirdiği şey, kendisinden daha hikmetlisi bulunmayan bir hikmettir ve doğruluğu selim fıtrat sahibi bir kimseye gizli kalmayacak olan haktır. O halde nasıl olur da onun için "deli sözüdür" denilebilir?

وقولُه: {وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما بهؤلاءِ الكفرةِ أنهم لم يَعرِفوا محمدًا بالصدقِ، ولا أن محمدًا عندهم مجنونٌ، بل قد علِموه صادقًا مُحِقًا فيما يقولُ وفيما يَدعوهم إليه، ولكنَّ أكثرَهم للإذعانِ للحقِّ كارهون، ولاتِّباع محمدٍ ساخطون؛ حَسدًا منهم له، وبَغْيًا عليه، واستكبارًا في الأرضِ.

Ve O'nun: {وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} “Fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Bu kâfirlerin durumu, Muhammed'in doğruluğunu bilmemeleri ya da Muhammed'in onların nazarında mecnun olması değildir. Bilakis onlar onun söylediği şeylerde ve kendilerini davet ettiği hususta doğru ve haklı olduğunu pekâlâ bilmişlerdir; fakat onların çoğu, ona karşı besledikleri haset, taşkınlık ve yeryüzündeki kibirleri yüzünden hakka boyun eğmekten hoşlanmamakta ve Muhammed'e uymaya öfkelenip karşı çıkmaktadırlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١)}

Yüce Allah'ın: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١)} “Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrar (düzeni bozulur)du. Bilakis biz onlara şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik; fakat onlar kendi şereflerinden (öğütlerinden) yüz çevirmektedirler. (71)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقول تعالى ذكره: ولو عمِل الربُّ تعالى ذكرُه بما يَهوى هؤلاءِ المشركون، وأجرَى التدبيرَ على مشيئتِهم وإرادتِهم، فترَك الحقَّ الذي هم له كارهون، لفسدتِ السماواتُ والأرضُ ومن فيهنَّ، وذلك أنهم لا يعرفون عواقبَ الأمورِ، والصحيحَ من التدبيرِ والفاسدَ، فلو كانتِ الأمورُ جاريةً على مشيئتِهم وأهوائِهم - مع إيثارِ أكثرِهم الباطلَ على الحقِّ - لم تَقِرَّ السماواتُ والأرضُ ومن فيهن مِن خلقِ اللهِ؛ لأن ذلك قامَ بالحقِّ.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Şayet zikri yüce olan Rab, bu müşriklerin arzuladığı şekilde amel etseydi (davransaydı) ve idareyi onların dilek ve iradelerine göre yürütüp onların hoşlanmadığı hakkı terk etseydi gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrar (düzeni bozulur)du. Zira onlar işlerin akıbetini, idarenin doğrusunu ve bozuğunu bilmezler. Şayet işler -çoğunun batılı hakka tercih etmesiyle birlikte- onların dileklerine ve heva ve heveslerine göre yürüseydi, gökler, yer ve bunlarda bulunan Allah'ın yaratıkları [asla] yerinde duramazdı (varlığını sürdüremezdi); çünkü bunlar hak ile ayakta durmuştur.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا السديُّ، عن أبي صالحٍ: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ}. قال: اللَّهُ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize es-Süddî, Ebû Sâlih'ten: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ} “Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "[Hak'tan kasıt] Allah'tır ."

قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ}. قال: الحقُّ هو اللَّهُ.

Dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten nakletti: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ} “Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı”. Dedi ki: "el-Hak, Allah'tır."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ}. قال: الحقُّ اللَّهُ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ} “Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Hak, Allah'tır ."