وقولُه: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ "الذكرِ" في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هو بيانُ الحقِّ لهم بما أُنزِل على رجلٍ منهم من هذا القرآنِ.
Ve O'nun: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ} “Bilakis biz onlara zikirlerini (şan ve şereflerini / öğütlerini) getirdik; fakat onlar zikirlerinden yüz çevirmektedirler” kavli. Tevil ehli bu makamdaki "zikr" kelimesinin tevilinde ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: O, bu Kur'an'dan içlerinden bir adama indirilen şeyle hakkın kendilerine açıklanmasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ}. يقولُ: بيَّنا لهم .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ} “Bilakis biz onlara zikirlerini getirdik” kavli hakkında nakletti; buyurur ki: "Onlara açıkladık ."
وقال آخرون: بل معنى ذلك: بل أتيناهم بشَرَفِهم؛ وذلك أن هذا القرآنَ كان
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: "Bilakis biz onlara şereflerini getirdik" [şeklindedir]. Çünkü bu Kur'an...
شَرَفًا لهم؛ لأنه نزَل على رجلٍ منهم فأعرَضُوا عنه وكفَروا به. وقالوا: ذلك نظيرُ قولِه: {وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ} [الزخرف: ٤٤].
onlar için bir şerefti; çünkü içlerinden bir adama inmişti, fakat onlar ondan yüz çevirip onu inkâr ettiler. Dediler ki: Bu, O'nun: {وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ} “Şüphesiz o (Kur'an), senin için de kavmin için de bir şereftir (öğüttür)” [Zuhruf: 44] kavlinin benzeridir.
وهذان القولانِ متقارِبا المعنى؛ وذلك أن الله جلَّ ثناؤُه أنزلَ هذا القرآنَ بيانًا بين فيه ما لخلقه إليه الحاجةُ من أمر دينِهم، وهو مع ذلك ذِكْرٌ لرسولِ اللهِ وقومِه وشَرَفٌ لهم.
Bu iki görüş anlam bakımından birbirine yakındır. Çünkü şanı yüce olan Allah, bu Kur'an'ı yaratıklarının dinleri hususunda muhtaç oldukları şeyleri içinde açıkladığı bir beyan olarak indirmiştir; bununla beraber o, Allah'ın elçisi ve kavmi için bir zikir ve bir şereftir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣)}.
Yüce Allah'ın: {أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣)} “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Oysa Rabbinin vereceği karşılık (mükâfat) daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (72) Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. (73)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقول تعالى ذكرُه: أم تسألُ هؤلاء المشركين يا محمدُ من قومِكَ (خراجًا) . يعنى: أجْرًا على ما جئتهم به من عندِ اللهِ من النصيحةِ والحقِّ، {فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ}. يقولُ: فأجرُ ربِّكَ على نفاذِكَ لأمرِه، وابتغاءِ مرضاتِه خيرٌ لك من ذلك. ولم يسألْهم ﷺ على ما أتاهم به من عندِ اللهِ أجرًا، قال لهم كما قال اللهُ له، وأمَره بقيلِه لهم: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} [الشورى: ٢٣]. وإنما معنى الكلامِ: أم تسألُهم على ما جئتَهم به أجرًا، فيَنكُصُوا على أعقابِهم إذا تَلَوْتَه عليهم مُستكبرين بالحَرَمِ، فخراجُ ربِّكَ خيرٌ.
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey Muhammed! Yoksa sen kavminden olan bu müşriklerden (haracen [bir haraç/vergi]) -yani Allah katından kendilerine getirdiğin nasihat ve hak karşılığında bir ücret- mi istiyorsun? {فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ} “Rabbinin vereceği karşılık ise daha hayırlıdır”. Buyurur ki: O'nun emrini yerine getirmen ve rızasını araman karşılığında Rabbinin mükâfatı senin için bundan daha hayırlıdır. Oysa o [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah katından getirdiği şey karşılığında onlardan bir ücret istememiş; Allah'ın kendisine buyurduğu ve onlara söylemesini emrettiği gibi şöyle demiştir: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Buna karşılık sizden, akrabalık sevgisi dışında bir ücret istemiyorum'” [Şûrâ: 23]. Kelâmın asıl anlamı şudur: "Yoksa onlara getirdiğin şey karşılığında bir ücret mi istiyorsun ki, sen bunu onlara okuduğunda Harem'le böbürlenerek arkalarına dönüp kaçıyorlar? Oysa Rabbinin karşılığı daha hayırlıdır."
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ}. قال: أجرًا.
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da el-Hasan’dan {أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ} “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Oysa Rabbinin mükâfatı daha hayırlıdır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Ücret.”
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الحسنِ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Hasan'dan aynısını bildirdi .
وأصلُ الخراجِ والخَرْجِ مصدرانِ لا يُجْمعان.
Harâc ve harc kelimelerinin aslı masdardır, çoğulları yapılmaz.
وقولُه: {وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}. يقولُ: واللَّهُ خيرُ مَن أعطَى عِوَضًا على عَمَلٍ، ورزقَ رِزْقًا.
Ve O'nun: {وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavli. Buyurur ki: Allah, bir amel karşılığında mükâfat verenlerin ve rızık ihsan edenlerin en hayırlısıdır.
وقولُه: {وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإنك يا محمدُ لتدْعو هؤلاءِ المشركين من قومِك إلى دينِ الإسلامِ، وهو الطريقُ القاصدُ، والصراطُ المستقيمُ الذي لا اعوجاجَ فيه.
Ve O'nun: {وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey Muhammed! Şüphesiz sen, kavminden olan bu müşrikleri İslâm dinine çağırıyorsun; o ise dosdoğru bir yol ve içinde hiçbir eğrilik bulunmayan müstakim bir sırattır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)} “Ahirete inanmayanlar ise şüphesiz o yoldan sapmaktadırlar. (74) Eğer onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı (kıtlığı) giderseydik, yine de azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı. (75)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين لا يُصدِّقونَ بالبعثِ بعدَ المماتِ، وقيامِ الساعةِ، ومجازاةِ اللَّهِ عبادَه في الدارِ الآخِرةِ، {عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ}. يقولُ: عن مَحَجَّةِ الحقَّ، وقصدِ السبيلِ، وذلك دينُ اللَّهِ الذي ارْتضاه لعبادِه، لعادِلون. يُقالُ منه: قد نكَب فلانٌ عن كذا، إذا عدَل عنه، ونَكَّب عنه، أي: عَدَل عنه.
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Öldükten sonra dirilişi, kıyametin kopmasını ve ahiret yurdunda Allah'ın kullarına karşılık vermesini tasdik etmeyenler, {عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ} “şüphesiz o yoldan sapmaktadırlar”. Buyurur ki: Hak caddesinden ve dosdoğru yoldan -ki o, Allah'ın kulları için razı olduğu dinidir- elbette sapmaktadırlar. Bu kökten olmak üzere: Bir kimse bir şeyden saptığında "قد نكب فلان عن كذا (falanca şundan saptı)" ve "نكّب عنه (ondan saptı)" yani ondan saptı/döndü denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاء الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ}. قال: لعادِلون.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: {عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ} “şüphesiz yoldan sapmaktadırlar” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: “[Haktan] sapanlardır” dedi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ}. يقولُ: عن الحقِّ عادِلون .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ} “Ahirete inanmayanlar ise şüphesiz o yoldan sapmaktadırlar” kavli hakkında nakletti; buyurur ki: "Haktan sapanlardır ."
وقولُه: {وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ}. يقولُ تعالى: ولو رحِمْنا هؤلاءِ الذين لا يؤمنون بالآخرةِ، ورفعنا عنهم ما بهم من القَحْطِ والجَدَبِ، وضُرِّ الجوعِ والهزالِ، {لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ}. يعنى: في عُتُوِّهم، وجرأتِهم على ربِّهم، {يَعْمَهُونَ}. يعنى: يتردَّدون.
Ve O'nun: {وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ} “Eğer onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” kavli. Yüce [Allah] buyurur ki: Ahirete inanmayan bu kimselere merhamet edip başlarındaki kıtlığı, kuraklığı, açlık ve zayıflık sıkıntısını üzerlerinden kaldırsaydık bile, {لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ} “yine de azgınlıkları içinde” -yani taşkınlıklarında ve Rablerine karşı cüretkârlıklarında ısrar ederlerdi-, {يَعْمَهُونَ} “bocalayıp dururlardı” -yani tereddüt içinde bocalarlardı-.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ في قولِه: {وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ}. قال: الجوعُ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ} “Eğer onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "[Sıkıntıdan kasıt] açlıktır ."
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ (٧٦)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ (٧٦)} “Andolsun ki biz onları azapla yakaladık; yine de Rablerine boyun eğmediler ve O'na yalvarıp yakarmıyorlar. (76)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالَى ذِكرُه: ولقد أخَذْنا هؤلاء المشركين بعذابِنا، وأنزَلْنا بهم بأسَنا وسَخَطَنا، وضيَّقْنا عليهم معايشَهم، وأجدَبْنا بلادَهم، وقتلْنا سراتَهم بالسيفِ، {فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ}. يقولُ: فما خَضَعوا لربِّهم، فينقادوا لأمرِه ونهيهِ، ويُنيبُوا إلى طاعتِه، {وَمَا يَتَضَرَّعُونَ}. يقولُ: وما يَتذلَّلون له.
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Andolsun ki biz bu müşrikleri azabımızla yakaladık, şiddetli cezamızı ve gazabımızı üzerlerine indirdik, geçimlerini daralttık, beldelerini kuraklaştırdık ve ileri gelenlerini kılıçla öldürdük. {فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ} “Yine de Rablerine boyun eğmediler”. Buyurur ki: Rablerine boyun eğip O'nun emrine ve yasağına itaat etmediler, O'na itaate yönelmediler. {وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “ve O'na yalvarıp yakarmıyorlar”. Buyurur ki: O'na karşı tezellül göstermiyor (alçakgönüllülükle yakarmıyor)lar.
وذُكِر أنَّ هذه الآيةَ نزَلَتْ على رسولِ اللهِ ﷺ حينَ أخذ اللهُ قريشًا بِسِنى الجدبِ، إذ دعَا عليهم رسولُ اللهِ ﷺ
Bu ayetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhlerine dua etmesi üzerine Allah'ın Kureyş'i kuraklık yıllarıyla yakaladığı vakitte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirildiği zikredilmiştir.
ذكرُ الخبرِ بذلك
Buna dair haberin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا أبو تُميلةَ، عن الحسينِ ، عن يزيد، عن عكرِمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: جاء أبو سفيانَ إلى النبيِّ ﷺ، فقال: يا محمدُ، أَنْشُدُكَ اللَّهَ والرحِمَ، فقد أكلْنا العِلْهِزَ ، يعنى الوبرَ والدمَ. فأنزَلَ اللَّهُ: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, el-Hüseyn'den , o Yezîd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Ebû Süfyân Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelip şöyle dedi: "Ey Muhammed! Allah aşkına ve akrabalık hakkı için [bize merhamet et], zira ilhiz -yani deve tüyü ve kan- yedik." Bunun üzerine Allah: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “Andolsun ki biz onları azapla yakaladık; yine de Rablerine boyun eğmediler ve O'na yalvarıp yakarmıyorlar” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبدُ المؤمنِ، عن عِلباءَ بن أحمرَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، أن ابنَ أُثالٍ الحنفيِّ لما أتَى النبيَّ ﷺ وهو أسيرٌ، فخَلَّى سبيلَه، فلَحِقَ بمكةَ، فحالَ بينَ أهلِ مكةَ وبينَ الميرةِ من اليمامةِ، حتى أكلَتْ قريشٌ العِلْهِزَ، فجاء أبو سفيانَ إلى النبيِّ ﷺ، فقال: أليسَ تزعُمُ أَنكَ بُعِثتَ رحمةً للعالمين؟ فقال: "بَلى". فقال: قد قتلْتَ الآباءَ بالسيفِ، والأبناءَ بالجوعِ. فأَنزَلَ اللَّهُ: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Abdülmü'min, İlbâ b. Ahmer'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: İbn Üsâl el-Hanefî [Sümâme b. Üsâl], esir iken Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirilip o da onu serbest bıraktığında [Mekke'ye uğradı ve] Mekke halkı ile Yemâme'den gelen zahire (yiyecek sevkiyatı) arasına engel koydu; öyle ki Kureyş ilhiz yemek zorunda kaldı. Bunun üzerine Ebû Süfyân, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelip: "Âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun?" dedi. O da: "Evet" buyurdu. Ebû Süfyân: "Babaları kılıçla, oğulları ise açlıkla öldürdün!" dedi. Bunun üzerine Allah: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ} “Andolsun ki biz onları azapla yakaladık...” ayetini indirdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: أخبرنا عمرٌو، قال: قال الحسنُ: إذا أصابَ الناسَ من قبلِ السلطانِ بلاءٌ، فإنما هي نِقْمةٌ، فلا تستقبِلُوا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr haber verdi, dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: İnsanlara yönetici (sultan) cihetinden bir bela isabet ederse, bu ancak [İlâhî] bir cezadır (nikmettir). Sakın siz...
نقمة الله بالحَمِيَّةِ، ولكن استقبِلوها بالاستغفارِ، وتضرَّعوا إلى اللهِ، وقرَأ هذه الآيةَ: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} .
Allah'ın bu cezasını öfke ve taassupla karşılamayın; bilakis onu istiğfar ile karşılayın ve Allah'a yalvarıp yakarın. Ardından şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “Andolsun ki biz onları azapla yakaladık; yine de Rablerine boyun eğmediler ve O'na yalvarıp yakarmıyorlar” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ}. قال: الجوعُ والجدبُ، {فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ}. فصبَروا وما استكانُوا لربِّهم، {وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ} “Andolsun ki biz onları azapla yakaladık” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "[Azap] açlık ve kuraklıktır." {فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ} “Yine de Rablerine boyun eğmediler”; sabrettiler ama Rablerine boyun eğmediler. {وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “ve O'na yalvarıp yakarmıyorlar” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)}.
Yüce Allah'ın: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda, bir de bakarsın ki onlar onun içinde bütün ümitlerini yitirmiş (şaşkın ve çaresiz) kalmışlardır. (77)” kavlinin tevili hakkında [söz].
اختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: حتى إذا فتَحْنا عليهم بابَ القتالِ، فقُتِلوا يومَ بدرٍ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: "Nihayet üzerlerine savaş kapısını açtığımızda..." ve böylece Bedir günü öldürüldüler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللَّهِ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ}: قد مضَى، كان يومَ بدرٍ .
Bana İshak b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Bu geçmiştir; Bedir günü idi ."
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنى عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan aynısını nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ}. قال: يومَ بدرٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda” [ayeti hakkında]. Dedi ki: “Bedir günüdür.”
وقال آخرون: معناه: حتى إذا فتَحْنا عليهم بابَ المجاعةِ والضرِّ، وهو البابُ ذو العذابِ الشديدِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Nihayet üzerlerine açlık ve darlık kapısını açtığımızda..." olup şiddetli azap sahibi kapı budur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ}. قال: لكفارِ قريشٍ الجوعُ، وما قبلَها من القصةِ لهم أيضًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Bu azap kapısı] Kureyş kâfirleri için açlıktır; bundan önceki kıssa da yine onlar hakkındadır ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه، إلا أنه قال: وما قبلها أيضًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti; şu kadar var ki o: "Ve bundan önceki de yine [onlar hakkındadır]" demiştir.
وهذا القولُ الذي قالَه مجاهدٌ أولى بتأويلِ الآيةِ؛ لصحةِ الخبرِ الذي ذكَرْناه قبلُ عن ابن عباسٍ، أن هذه الآيةَ نَزَلَتْ على رسولِ اللهِ ﷺ في قصةِ المجاعةِ التي أصابَتْ قريشًا بدعاءِ رسولِ اللهِ ﷺ، وأمر ثمامةَ بن أُثالٍ، وذلك لا شكَّ أنه كان بعدَ وقعةِ بدرٍ.
Mücâhid'in söylediği bu görüş ayetin teviline daha uygundur; zira daha önce İbn Abbâs'tan naklettiğimiz sahih habere göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in duası ve Sümâme b. Üsâl hadisesi sebebiyle Kureyş'in başına gelen kıtlık kıssası hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir. Şüphe yoktur ki bu da Bedir Savaşı'ndan sonra gerçekleşmiştir.
وقولُه: {إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ}. يقولُ: إذا هؤلاء المشركون فيما فتحْنا عليهم من العذابِ حَزْنَى، نادِمون على ما سلَف منهم في تكذيبِهم بآياتِ اللهِ، في حين لا ينفعُهم الندمُ والحزنُ.
Ve O'nun: {إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “Bir de bakarsın ki onlar onun içinde bütün ümitlerini yitirmişlerdir” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Bu müşrikler, üzerlerine açtığımız azap içinde, Allah'ın ayetlerini yalanlama hususunda geçmişte işlediklerine pişman olmuş; artık pişmanlığın ve hüznün kendilerine fayda vermeyeceği bir anda son derece kederlidirler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (٧٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (٧٨)} “O, sizin için işitmeyi (kulakları), gözleri ve gönülleri var edendir. Ne de az şükrediyorsunuz! (78)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي أحدَث لكم أيُّها المكذِّبون بالبعثِ بعدَ المماتِ، السمعَ الذي تسمَعون بهِ، والأبصارَ التي تُبصِرون بها، والأفئدةَ التي تفقهُون بها، فكيف يتعذَّرُ على من أنشَأ ذلك ابتداءً إعادتُه بعدَ عدَمِه وفقْدِه، وهو الذي يوجِدُ ذلك كلَّه إذا شاء، ويُفنيه إذا أراد {قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ}. يقولُ: تشكُرون أَيُّهَا المكذِّبون خبرَ اللهِ من إعطائكم السمعَ والأبصارَ والأفئدةَ، قليلًا.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey ölümden sonra dirilmeyi yalanlayanlar! Kendisiyle işittiğiniz kulağı, kendisiyle gördüğünüz gözleri ve kendisiyle idrak ettiğiniz kalpleri sizin için ilk defa yaratan Allah'tır. Durum böyleyken, bunları başlangıçta yoktan var eden zata, yok olduktan ve kaybolduktan sonra onları yeniden yaratmak nasıl zor gelebilir? Oysa dilediğinde bütün bunları var eden de dilediğinde yok eden de O'dur. {قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ} “Ne de az şükrediyorsunuz!”. Şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ın haberini yalanlayanlar! Size işitmeyi, gözleri ve kalpleri vermesinden ötürü [Allah'a] pek az şükrediyorsunuz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩)} “Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur ve O'nun huzurunda toplanacaksınız. (79)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالَى ذكرُه: واللهُ الذي خلَقكم في الأرضِ، وإليه تُحشَرُون من بعدِ مماتِكم، يومَ تُبعثون من قبورِكم إلى موقفِ الحسابِ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Sizi yeryüzünde yaratan Allah'tır ve ölümünüzden sonra, kabirlerinizden hesap yerine diriltileceğiniz gün yalnız O'nun huzurunda toplanacaksınız.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٨٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٨٠)} “O, dirilten ve öldürendir; gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi de O'nun eseridir. Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz? (80)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي يُحيى خلقَه. يقولُ: يجعَلُهم أحياءً بعدَ أن كانوا نُطَفًا أمواتًا، بنفخِ الروحِ فيها بعدَ التاراتِ التي تأتي عليها. {وَيُمِيتُ}. يقولُ: ويُميتُهم بعد أن أحياهم، {وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ}. يقولُ: وهو الذي جعَل الليلَ والنهارَ مختلفين. كما يُقالُ في الكلامِ: لك المنُّ والفضلُ. بمعنى: إنك تَمُنُّ وتُفْضِلُ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Yaratıklarını dirilten Allah'tır. Yani, onlar ölü birer nutfe iken, üzerlerinden geçen safhaların ardından onlara ruh üfleyerek onları canlı kılmaktadır. {وَيُمِيتُ} “ve öldürendir”; yani onları yaşattıktan sonra öldürmektedir. {وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi de O'nun eseridir”; yani gece ile gündüzü birbirini takip eder [ve farklı] kılan O'dur. Nitekim konuşma dilinde: "Lütuf ve ihsan sana aittir" denir; bunun anlamı: "Sen lütfeder ve ihsanda bulunursun" demektir.
وقولُه: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. يقول: أفلا تعقِلون أيُّها الناسُ أن الذي فعَل هذه
O'nun: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?” kavli [hakkında ise Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Bu
الأفعالَ ابتداءً من غيرِ أصلٍ، لا يمتنِعُ عليه إحياءُ الأمواتِ بعدَ فنائهم، وإنشاءُ ما شاءَ وإعدامُه بعدَ إنشائِه.
işleri başlangıçta hiçbir asıl ve örnek olmaksızın yapan zata, yok oluşlarının ardından ölüleri diriltmenin, dilediğini yaratıp yarattıktan sonra yok etmenin imkânsız olmayacağını akıl etmiyor musunuz?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢)}.
Yüce Allah'ın: {بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢)} “Aksine onlar, öncekilerin dedikleri gibi dediler: 'Öldüğümüz, bir toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltilecekmişiz?' dediler. (81-82)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: ما اعتَبرَ هؤلاء المشركون بآياتِ اللهِ، ولا تَدَبَّروا ما احتجَّ عليهم من الحججِ والدلالةِ على قدرتِه، على فعلِ كلِّ ما شاء، ولكنْ قالوا مثلَ ما قال أسلافُهم، من الأممِ المكذِّبةِ رسلَها قبلَهم.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler Allah'ın ayetlerinden ibret almadılar; O'nun dilediği her şeyi yapmaya kadir olduğuna dair aleyhlerine getirdiği delilleri ve işaretleri düşünüp taşınmadılar. Bilakis, kendilerinden önce elçilerini yalanlayan geçmiş ümmetlerin söylediğinin aynısını söylediler.
{قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا}. يقولُ: أئذا مِتنا، وعُدْنا ترابًا، قد بَليت أجسامُنا، وبرِأت عظامُنا من لحومِنا، {أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ}. يقولُ: إِنَّا لمبعوثونَ من قبورِنا أحياءً، كهيئتِنا قبلَ المماتِ! إِنَّ هذا لشيءٌ غيرُ كائنٍ.
{قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا} “'Öldüğümüz, bir toprak ve kemik olduğumuz zaman mı...' dediler”. Şöyle derler: Biz ölüp toprak olduktan, bedenlerimiz çürüyüp kemiklerimiz etlerimizden ayrıldıktan sonra mı, {أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ} “'gerçekten biz mi diriltilecekmişiz?'”. Şöyle derler: Biz kabirlerimizden, ölümümüzden önceki halimiz gibi diri olarak mı çıkarılacağız? Doğrusu bu asla gerçekleşmeyecek bir şeydir!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)}.
Yüce Allah'ın: {لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)} “'Andolsun, bu bize ve daha önce atalarımıza da vaad edilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' (dediler). (83)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: قالوا: لقد وُعِدنا هذا الوعدَ الذي تعِدُنا يا محمدُ، ووعَد آباءَنا من قبلِنا قومٌ ذكَروا أنهم للهِ رسلٌ من قبلِك ، فلم نرَه حقيقةً، {إِنْ هَذَا}. يقولُ: ما هذا الذي تعِدُنا من البعثِ بعدَ المماتِ، {إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}. يقولُ: ما سطَّره الأوّلون في كتبِهم؛ من الأحاديثِ والأخبارِ التي لا صحةَ لها ولا حقيقةَ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: "Ey Muhammed! Bize yaptığın bu vaat, daha önce kendilerinin Allah'ın elçileri olduğunu söyleyen bir kavim tarafından bizden önceki atalarımıza da vaad edilmişti ; fakat biz bunun bir hakikat olduğunu görmedik. {إِنْ هَذَا} “Bu... başka bir şey değildir”; yani ölümden sonra dirilme hakkında bize vaad ettiğin bu şey, {إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”; yani öncekilerin kitaplarında kaleme aldıkları, hiçbir sıhhati ve gerçekliği olmayan hikâyeler ve haberlerden ibarettir."
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٨٥)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٨٥)} “'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?' de. (84) 'Allah'ındır' diyecekler. 'Hâlâ düşünüp ibret almayacak mısınız?' de. (85)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّهِ محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء المكذّبين بالآخرةِ من قومِك: لمن مُلكُ الأرضِ ومَن فيها من الخلْقِ، إن كنتم تَعْلَمون مَنْ مالكُها؟. ثم أعلَمَه أنهم سيُقرّون بأنها لله ملكًا، دون سائرِ الأشياءِ غيرِه.
Yüce Allah'ın zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden ahireti yalanlayan bu kimselere de ki: "Eğer sahibinin kim olduğunu biliyorsanız, yeryüzü ve onun içindeki yaratıkların mülkü kime aittir?" Sonra [Allah] Peygamberine, onların mülk olarak O'ndan başka hiçbir şeye değil, yalnızca Allah'a ait olduğunu itiraf edeceklerini bildirmiştir.
{قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ}. يقولُ: فقلْ لهم إذا أجابوكَ بذلك كذلك: أفلا تذكَّرون فتعلَموا أنَّ مَن قدَر على خلْقٍ ذلك ابتداءً، فهو قادرٌ على إحيائِهم بعدَ مماتِهم، وإعادتِهم خلْقًا سويًّا بعدَ فنائِهم.
{قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “De ki: 'Hâlâ düşünüp ibret almayacak mısınız?'”. Şöyle buyurmaktadır: Onlar sana bu şekilde cevap verdiklerinde kendilerine de ki: "Bunu başlangıçta yaratmaya güç yetirenin, ölümlerinden sonra onları diriltmeye ve yok oluşlarının ardından onları tastamam bir yaratılışla yeniden var etmeye de kadir olduğunu düşünüp anlamaz mısınız ?"
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٨٧)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٨٧)} “De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmaz mısınız?' (86-87)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكره لنبيِّهِ محمدٍ ﷺ: قلْ لهم يا محمدُ: من ربُّ السماواتِ السبعِ، وربُّ العرشِ المحيطِ بذلك؟ سيقولون: ذلك كلُّه للهِ، وهو ربُّه . فقلْ لهم: أفلا تتقونَ عقابه على كفرِكم به، وتكذيبِكم خبرَه وخبرَ رسولِه؟
Yüce Allah'ın zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: "Yedi göğün Rabbi ve bunları kuşatan yüce Arş'ın Rabbi kimdir?" Onlar: "Bütün bunlar Allah'ındır ve bunların Rabbi O'dur " diyeceklerdir. Sen de onlara de ki: "O'nu inkâr etmeniz, O'nun haberini ve elçisinin haberini yalanlamanız sebebiyle O'nun azabından sakınmaz mısınız?"
وقد اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {سَيَقُولُونَ لِلَّهِ}؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ والشامِ: {سَيَقُولُونَ لِلَّهِ}. سوى أبي عمرٍو، فإنه خالَفهم؛ فقرأه: (سَيَقُولُونَ اللهُ). في هذا الموضعِ، وفي الآخرِ الذي بعدَه؛ اتَّباعًا لخطِّ المصحفِ، فإنّ ذلك كذلك في مصاحفِ الأمصارِ، إلَّا في مصحفِ أهلِ البصرةِ، فإنه في الموضعينِ بالألفِ، فقرءوا بالألفِ كلَّها؛ اتباعًا لخطِّ مصحفِهم. فأما الذين قَرءوه بالألفِ فلا مُؤْنةَ في قراءتِهم ذلك كذلك؛ لأنهم أجرَوا الجوابَ على الابتداءِ، وردّوا مرفوعًا على مرفوعٍ؛ وذلك أن معنى الكلامِ
Kurrâ (kıraat âlimleri), O'nun: {سَيَقُولُونَ لِلَّهِ} “'Allah'ındır' diyecekler” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz, Irak ve Şam kurrâsının geneli bunu: {سَيَقُولُونَ لِلَّهِ} [şeklinde] okumuştur. Ebû Amr hariçtir; zira o, bunlara muhalefet etmiş ve Mushaf hattına tabi olarak hem bu yerde hem de bundan sonraki diğer [yerde] bunu: (سَيَقُولُونَ اللهُ) [şeklinde] okumuştur. Çünkü diğer şehirlerin mushaflarında durum böyledir; ancak Basra ehlinin Mushaf'ı müstesnadır, zira onlarınkinde her iki yerde de elif ile [yazılı]dır. Onlar da kendi mushaflarının hattına tabi olarak hepsini elifli okumuşlardır. Elifli okuyanlara gelince, onların bunu bu şekilde okumalarında hiçbir külfet (zorluk) yoktur; zira onlar cevabı mübtedaya bağlamışlar ve merfû olanı merfû üzerine döndürmüşlerdir. Şöyle ki sözün anlamı...
على قراءتِهم: قلْ من ربُّ السماواتِ السبعِ وربُّ العرشِ العظيمِ؟ سيقولون: ربُّ ذلك اللهُ. فلا مؤنةَ في قراءةِ ذلك كذلك. وأمَّا الذين قَرءوا ذلك في هذا وفى الذي يليهِ بغيرِ ألفٍ، فإنَّهم قالوا: معنى قولِه: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ}: لمن السماواتُ ، لمن مُلكُ ذلك؟ فجعَلَ الجوابَ على المعنى، فقيل: (اللهُ). لأن المسألةَ عن مُلكِ ذلك لمن هو. قالوا: وذلك نظيرُ قولِ قائلٍ لرجلٍ: من مولاك؟ فيجيبُ المجيبُ عن معنى ما سُئل ، فيقولُ: أنا لفلانٍ. لأنَّه مفهومٌ بذلك من الجوابِ ما هو مفهومٌ بقولِه: مولاى فلانٌ. وكان بعضُهم يَذكُرُ أَنَّ بعضَ بني عامرٍ أنشَده :
"Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir? 'Bunların Rabbi Allah'tır' diyecekler" demektir. Dolayısıyla bunun bu şekilde okunmasında bir zorluk yoktur. Bunu burada ve peşinden gelen ayette elifsiz (lillâh) okuyanlara gelince; onlar şöyle demişlerdir: O'nun: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ} kavlinin anlamı: "Gökler kimindir , bunların mülkü kime aittir?" demektir. Cevap da bu manaya göre verilmiş ve: "(Allah'ındır)" denilmiştir. Çünkü soru, bunların mülkiyetinin kime ait olduğuna dairdir. Demişlerdir ki: Bu, bir kimsenin bir adama: "Mevlân (efendin) kimdir?" demesine benzer; cevap veren de sorulan şeyin manasına cevap vererek : "Ben filancanınım (filancaya aidim)" der. Çünkü bu cevaptan anlaşılan şey, onun: "Mevlâm filancadır" sözünden anlaşılan şeyle aynıdır. Bazıları Benî Âmir'den birinin şu beyti okuduğunu nakletmekteydi :
وأَعْلَمُ أَنَّنِي سأكُونُ رَمْسًا … إذَا سارَ النَّوَاعِجُ لا يَسِيرُ
Ve bilirim ki ben bir kabir olacağım... Hızlı develer yürürken yürümeyen.
فقال السَّائِلُونَ لِمَنْ حَفَرْتُمْ … فقال المُخْبِرُونَ لَهُمْ وَزِيرُ
Soranlar : "Kimin için kazdınız?" dedi... Haber verenler de onlara: "Vezirdir" dedi.
فأجابَ المخفوضَ بمرفوعٍ؛ لأنَّ معْنى الكلامِ: فقال السائلونَ: من الميتُ؟ فقال المخبرون: الميتُ وزيرٌ. فأجابوا عن المعنى دون اللفظِ.
[Şair], mecrûr olan soruya merfû ile cevap vermiştir; zira sözün anlamı: "Soranlar: 'Ölü kimdir?' dediler; haber verenler de: 'Ölü vezirdir' dediler" demektir. Dolayısıyla lafza değil, manaya göre cevap vermişlerdir.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك أنهما قراءتانِ، قد قرَأَ بهما علماءُ من القرأةِ، متقاربتا المعنى، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ، غيرَ أني مع ذلك أختارُ قراءةَ جميعِ ذلك بغيرِ ألفٍ؛ لاجتماعِ خطوطِ مصاحفِ الأمصارِ على ذلك، سوى خطِّ مصحفِ أهل البصرةِ.
Bu husustaki doğru kıraat şudur: Bunlar, kıraat âlimlerinden güvenilir kimselerin okuduğu ve anlamları birbirine yakın iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Ne var ki ben, Basra ehlinin mushaf hattı hariç şehirlerin mushaf hatlarının bu şekilde birleşmesi sebebiyle, bütün bunların elifsiz (lillâh) okunmasını tercih ederim.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)} “[Ey Muhammed!] De ki: 'Eğer biliyorsanız [söyleyin], her şeyin melekûtu (mülkü ve egemenliği) elinde olan, koruyup himaye eden fakat kendisine karşı himaye olunamaz olan kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'O hâlde nasıl büyüleniyorsunuz (nasıl aldanıyorsunuz)?'” kavlinin tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّهِ محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ: من بيدِه خزائن كلِّ شيءٍ؟
Yüce Allah'ın zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! De ki: "Her şeyin hazineleri kimin elindedir?"
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ}. قال: خزائنُ كلِّ شيءٍ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in Allah'ın: {مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyin melekûtu (hükümranlığı)” kavli hakkında: "Her şeyin hazineleridir" dediğini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، [عن ابن جريجٍ] ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ}. قال: خزائن كلِّ شيءٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, [İbn Cüreyc'den] , o da Mücâhid'in Allah'ın: {قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ} “De ki: 'Her şeyin hükümranlığı elinde olan kimdir?'” kavli hakkında: "Her şeyin hazineleridir" dediğini nakletti.
وقولُه: {وَهُوَ يُجِيرُ}. [يقولُ: وهو يجيرُ] من أرادَ ممن قصَده بسوءٍ، {وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ}. يقولُ: ولا أحدَ يمنعُ مَن أرادَه هو بسوءٍ، فيدفعَ عنه عذابَه وعقابَه، {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} مَن ذلك صفتُه.
O'nun: {وَهُوَ يُجِيرُ} “koruyup gözeten” [kavli şöyle buyurmaktadır: O, kendisine kötülük kasteden kimseye karşı dilediğini korur] . {وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ} “fakat kendisine karşı korunulamayan”; şöyle buyurmaktadır: Kendisi birine bir kötülük (ceza) dilediğinde, O'nun azabını ve cezasını savuşturarak o kimseyi koruyacak hiç kimse yoktur. {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer biliyorsanız”; bu niteliğe sahip olanın kim olduğunu [biliyorsanız].
فإنَّهم سيقولون: إن ملكوتَ كلِّ شيءٍ، والقدرةَ على الأشياءِ كلِّها للهِ. فقلْ لهم يا محمدُ: {فَأَنَّى تُسْحَرُونَ}. يقولُ: فمن أيِّ وجهٍ تُصْرَفونَ عن التصديقِ بآياتِ اللهِ، والإقرارِ بأخبارِه وأخبارِ رسولِه، والإيمانِ بأنَّ الله القادرُ على كلِّ ما يشاءُ، وعلى بعثِكم أحياءً
Şüphesiz onlar: "Her şeyin melekûtu (bütün mülk ve hâkimiyeti) ve her şey üzerindeki kudret Allah'a aittir" diyeceklerdir. Sen de onlara de ki ey Muhammed: {فَأَنَّى تُسْحَرُونَ} “O halde nasıl büyüleniyorsunuz?” [Yani Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın ayetlerini tasdik etmekten, O'nun ve Rasûlü'nün haberlerini ikrar etmekten ve Allah'ın dilediği her şeye, [ayrıca] sizi diri olarak yeniden diriltmeye kadir olduğuna iman etmekten hangi cihetle çevriliyorsunuz
بعد مماتِكم، مع علمِكم بما تقولونَ من عظيمِ سلطانِه وقدرتِه.
kadir olduğuna iman etmekten hangi cihetle çevriliyorsunuz?
وكان ابن عباسٍ فيما ذُكِر عنه يقولُ في معنى قولِه: {تُسْحَرُونَ} ما حدَّثني به عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَأَنَّى تُسْحَرُونَ}. يقولُ: تكذِّبون .
Kendisine nakledildiğine göre İbn Abbâs O'nun: {تُسْحَرُونَ} kavlinin anlamı hakkında, Ali'nin bana anlattığı şu rivayette şöyle demektedir: Dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَأَنَّى تُسْحَرُونَ} “O halde nasıl büyüleniyorsunuz?” kavli hakkında: "Yalanlıyorsunuz (demektir)" dediğini nakletti .
وقد بيَّنتُ فيما مضَى "السِّحْرَ"، وأنَّه تخييلُ الشيءِ إلى الناظرِ أنَّه على خلافِ ما هو به من هيئتِه ، فذلك معنى قولِه: {فَأَنَّى تُسْحَرُونَ}. إنما معناه: فمن أيِّ وجهٍ يُخَيَّلُ إليكم الكذبُ حقًّا، والفاسدُ صحيحًا، فتُصرَفونَ عن الإقرارِ بالحقِّ الذي يدعوكم إليه رسولُنا محمدٌ ﷺ؟
Daha önce "sihir" (السحر) kelimesini açıklamış ve onun, bakan kimseye bir şeyin gerçek halinin ve şeklinin aksine hayal ettirilmesi olduğunu belirtmiştim . İşte O'nun: {فَأَنَّى تُسْحَرُونَ} kavlinin anlamı da budur. Bunun manası ancak şudur: Hangi yönden yalan size hak, batıl da size doğru gibi gösteriliyor da elçimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizi çağırdığı hakkı ikrar etmekten çevriliyorsunuz?
القولُ في تأويلِ قولِه: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)}.
O'nun: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)} “Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar. (90) Allah hiçbir çocuk edinmemiştir ve O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Eğer öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. (91) O, gaybı da görünen âlemi de bilendir. Onların koştukları ortaklardan çok yücedir. (92)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ: ما الأمرُ كما يزعُمُ هؤلاء المشركون باللهِ؛ من أَنَّ الملائكةَ بناتُ اللهِ، وأنَّ الآلهة والأصنامَ لهم إلهٌ دونَ اللهِ، {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ}: اليقينِ، وهو الدينُ الذي ابتعثَ اللهُ به نبيَّه ﷺ، وذلك الإسلام، ولا يُعْبَدُ شَيءٌ سوى اللهِ؛ لأنَّه لا إِلَهَ غيرُه، {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}. يقولُ: وإنَّ المشركين لكاذبون فيما يُضيفون إلى اللهِ، ويَنْحُلُونه من الولدِ والشريكِ.
Şöyle buyurmaktadır: Durum, Allah'a ortak koşan bu kimselerin iddia ettiği gibi meleklerin Allah'ın kızları olduğu ve ilahların/putların Allah'tan başka kendileri için birer ilah olduğu şeklinde değildir. {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ} “Hayır, biz onlara hakkı getirdik”; yani yakîni getirdik ki bu da Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile gönderdiği dindir; o da İslâm'dır ve Allah'tan başka hiçbir şeye ibadet edilmez, çünkü O'ndan başka ilah yoktur. {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar”; yani müşrikler, Allah'a isnat ettikleri ve O'na yakıştırdıkları çocuk ve ortak konusunda kesinlikle yalancıdırlar.
وقولُه: {مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما للهِ من ولدٍ، ولا كانَ معه في القديمِ، ولا حينَ ابتدَعَ الأشياءَ، [مَنْ تصلُحُ] عبادتُه، ولو كانَ معه
O'nun: {مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ} “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir” kavli. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın hiçbir çocuğu yoktur; ne ezelde ne de varlıkları yoktan var ettiği vakit O'nunla birlikte ibadet edilmeye layık [olan bir kimse/varlık] bulunmamıştır. Şayet O'nunla birlikte...
في القديمِ، أو عندَ خلقِه الأشياءَ، مَنْ تصلُحُ عبادتُه، {مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ}. يقولُ: إذن لاعتزل كلُّ إلهٍ منهم {بِمَا خَلَقَ} من شيءٍ، فانفرَد به، ولَتغالَبوا، فلعلَا بعضُهم على بعضٍ، وغلَب القويُّ منهم الضعيفَ؛ لأنَّ القويَّ لا يرضَى أن يعلُوَه ضعيفٌ، والضعيفُ لا يصلُحُ أنْ يكونَ إلهًا. فسبحانَ اللهِ ما أبلغَها من حجةٍ، وأوجزَها لمن عَقَل وتدبَّرَ!
ezelde yahut varlıkları yaratması esnasında kendisine ibadet edilmeye layık {مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ} “bir ilah bulunsaydı, o takdirde... alıp giderdi”. Şöyle buyurmaktadır: O takdirde onlardan her bir ilah, yarattığı şeyle {بِمَا خَلَقَ} bir kenara çekilir, ona münhasıran sahip olur ve birbirlerine üstün gelmeye çalışırlardı; böylece biri diğerine galebe çalar, güçlü olan zayıf olanı yenerdi. Çünkü güçlü olan, zayıf olanın kendisine üstün gelmesine razı olmaz; zayıf olan da ilah olmaya elverişli değildir. Akleden ve tefekkür eden kimse için bu ne kadar beliğ ve ne kadar özlü bir delildir! Allah her türlü eksiklikten münezzehtir.
وقولُه: {إِذًا لَذَهَبَ}. جوابٌ لمحذوفٍ، وهو: لو كان معه إلهٌ إذنْ لذهَبَ كلُّ إلهٍ بما خلَقَ. اجتُزِئ بدلالةِ ما ذُكر عليه عنه.
O'nun: {إِذَا لَذَهَبَ} “o takdirde... alıp giderdi” kavli, hazfedilmiş bir cümlenin cevabıdır; o da: "Eğer O'nunla birlikte bir ilah olsaydı, o takdirde her bir ilah kendi yarattığını alıp giderdi" cümlesidir. Zikredilenlerin delalet etmesi sebebiyle hazfedilenle yetinilmiştir.
وقولُه: {سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: تنزيهًا للهِ عما يصفُه به هؤلاء المشركون من أنَّ له ولدًا، وعما قالوه من أنَّ له شريكًا، أو أنَّ معه في القِدَم إلها يُعبدُ، ﵎.
O'nun: {سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” kavli hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin O'na bir çocuk isnat etmelerinden, bir ortağı olduğunu yahut ezelde O'nunla birlikte ibadet edilen bir ilah bulunduğunu söylemelerinden Allah'ı tenzih ederiz; O pek yücedir.
وقولُه: {سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: هو عالمُ ما غابَ عن خلقِه من الأشياءِ، فلم يَرَوْه ولم يشاهدوه، [وما رأَوه] وشاهَدوه. وإنما هذا من اللهِ خبرٌ عن هؤلاء الذين قالوا من المشركين: اتَّخَذَ اللهُ ولدًا. وعبَدوا من دونه آلهةً، أنَّهم فيما يقولون ويفعلون مُبْطِلون مخطئون، فإنَّهم يقولون ما يقولون من قولٍ في ذلك عن غير علمٍ، بل عن جهلٍ منهم به، وإنَّ العالِمَ بقديمِ الأمورِ وبحديثِها، وشاهدِها وغائبِها عنهم، اللهُ الذي لا يخفى عليه شيءٌ، فخبرُه هو الحقُّ دونَ خبرِهم.
O'nun: {عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} “O, gaybı da görünen âlemi de bilendir” kavli hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: O, yaratıklarının görmediği ve müşahede etmediği gayb olan şeyleri de [gördükleri] ve müşahede ettikleri şeyleri de bilendir. Bu, müşriklerden: "Allah çocuk edindi" diyen ve O'ndan başka ilahlara tapan kimselerin, söyledikleri ve yaptıkları şeylerde batıl üzere ve yanılgı içinde olduklarına dair Allah'tan bir haberdir; zira onlar bu hususta söylediklerini bir bilgiye dayanarak değil, tam aksine cehaletlerinden ötürü söylemektedirler. Oysa işlerin geçmişini de yenisini de, onların gördüğünü de kendilerinden gizli kalanını da bilen; kendisine hiçbir şey gizli kalmayan Allah'tır. Dolayısıyla onların haberi değil, yalnızca O'nun haberi haktır.
وقال: (عالمُ الغَيْب). فرفع (عالمُ) على الابتداءِ، بمعنى: هو عالمُ الغيبِ. ولذلك دخَلتِ الفاءُ في قولِه: {فَتَعَالَى}. كما يقالُ: مررتُ بأخيك المحسنُ،
Ve (عَالِمُ الْغَيْبِ) [Gaybı bilendir] buyurmuştur. [Burada] “âlimu” (عَالِمُ) kelimesini; “O, gaybı bilendir” (هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ) anlamında mübteda (özne) olarak merfû kılmıştır. Bundan dolayı O'nun: {فَتَعَالَى} “O pek yücedir” kavlinde [cümleye] 'fâ' harfi dahil olmuştur. Tıpkı: “İyiliksever kardeşine uğradım...” denilmesi gibi,
فأحسَنتُ إليه. فترفعُ "المحسنَ" إذا جعَلتَ "فأحسنتُ إليه" بالفاءِ؛ لأنَّ معنى الكلامِ إذا كان كذلك: مررت بأخيك هو المحسنُ، فأحسنتُ إليه. ولو جُعِل الكلامُ بالواوِ فقيل: وأحسنتُ إليه. لم يكنْ وجهُ الكلامِ في "الحسنِ" إلا الخفضَ على النعتِ لـ "لأخٍ"، ولذلك لو جاء: {فَتَعَالَى} بالواو، كان وجهُ الكلامِ في {عَالِمِ الْغَيْبِ} الخفضَ على الإتباعِ لإعرابِ اسمِ "اللهِ"، وكان يكونُ معنى الكلامِ: سبحانَ اللهِ عالِمِ الغيبِ والشهادةِ [وتعالى] ! فيكونُ قولُه: "وتعالى". حينئذٍ معطوفًا على: {سُبْحَانَ اللَّهِ}.
ona ihsanda bulundum." Eğer "ona ihsanda bulundum" cümlesini 'fâ' ile kurarsan "el-muhsin" kelimesini merfû okursun; çünkü bu durumda sözün anlamı: "Kardeşine uğradım, o iyilikseverdir, bu yüzden ona ihsanda bulundum" şeklinde olur. Şayet cümle 'vâv' ile kurulup "ve ona ihsanda bulundum" denilseydi, bu durumda "el-muhsin" kelimesinin sözdeki tek vecih kullanımı "kardeş" kelimesine sıfat olarak mecrûr olması olurdu. Bundan dolayı şayet {فَتَعَالَى} ifadesi 'vâv' ile gelseydi, {عَالِمِ الْغَيْبِ} terkibinin sözdeki tek vecih kullanımı "Allah" isminin irabına tabi olarak mecrûr olması olurdu ve sözün anlamı şöyle olurdu: "Gaybı ve görüneni bilen Allah münezzehtir [ve yücedir] !" O takdirde O'nun: "ve teâlâ" sözü {سُبْحَانَ اللَّهِ} ifadesine matuf olurdu.
وقد يجوزُ الخفضُ مع الفاءِ؛ لأنَّ العربَ قد تبتدِئُ الكلامَ بالفاءِ، كابتدائِها بالواوِ. وبالخفضِ كان يقرأُ: {عَالِمِ الْغَيْبِ} في هذا الموضعِ أبو عمرٍو، وعلى خلافِه في ذلك قَرَأَةُ الأمصارِ .
'Fâ' harfi ile birlikte mecrûr okunması da caiz olabilir; zira Araplar tıpkı 'vâv' ile söze başladıkları gibi bazen 'fâ' ile de yeni bir söze başlayabilirler. Ebû Amr bu yerdeki {عَالِمِ الْغَيْبِ} terkibini cer (mecrûr) ile okurdu; diğer şehirlerin kurrâsı ise bu konuda ona muhaliftir .
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندَنا الرفعُ؛ لمعنيين: أحدُهما: إجماعُ الحجةِ من القرأةِ عليه. والثاني: صحتُه في العربيةِ.
Bize göre bu husustaki doğru kıraat iki sebepten ötürü ref‘ (merfû) okuyuştur: Birincisi: Kurrâdan olan hüccet ehlinin bu kıraat üzerindeki icmaıdır. İkincisi ise: Arap dilindeki sıhhatidir.
وقولُه: {فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فارتفَع اللهُ وعلا عن شركِ هؤلاء المشركين، ووصفِهم إياه بما يصفون.
O'nun: {فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Onların koştukları ortaklardan çok yücedir” kavli hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Allah, bu müşriklerin şirk koşmalarından ve O'nu nitelendirdikleri vasıflardan pek yücedir, münezzehtir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ (٩٥)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ (٩٥)} “De ki: 'Rabbim! Eğer onlara vaad olunanı bana mutlaka göstereceksen, Rabbim, o takdirde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!' Biz, onlara vaad ettiğimizi sana göstermeye elbette kadiriz.”
يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ: ربِّ إِنْ تُرني في هؤلاء
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! De ki: “Rabbim! Eğer bana göstereceksen bu
المشركين ما تعِدُهم من عذابِك، فلا تُهلِكْنى بما تهلكُهم به، ونجِّنى من عذابِك وسَخَطِك، فلا تجعَلْنى في القومِ المشركين، ولكن اجعلْنى ممن رَضِيتَ عنه من أوليائِك.
müşrikler hakkında vaad ettiğin azabını göstereceksen, onları helak ettiğin şeyle beni helak etme; beni azabından ve gazabından kurtar, beni müşrikler topluluğunun içinde kılma, fakat beni kendilerinden razı olduğun dostlarının arasına dahil et.
وقولُه: {فَلَا تَجْعَلْنِي}. جوابٌ لقولِه: {إِمَّا تُرِيَنِّي}. اعتُرِض بينهما بالنداءِ، ولو لم يكنْ قبلَه جزاءٌ لم يَجُزْ ذلك في الكلامِ، لا يقالُ: يا زيدُ فقمْ. ولا: يا ربِّ فاغفرْ لى. لأنَّ النداءَ مستأنَفٌ، وكذلك الأمرُ بعدَه مستأنفٌ، لا تدخلُه الفاءُ والواوُ، إلا أنْ يكون جوابًا لكلامٍ قبلَه.
O'nun: {فَلَا تَجْعَلْنِي} kavli, {إِمَّا تُرِيَنِّي} kavlinin cevabıdır; ikisinin arasına nida (seslenme) ile itiraz cümlesi girmiştir. Şayet bundan önce bir şart/ceza bulunmasaydı, kelamda böylesi caiz olmazdı; zira: "Ey Zeyd, [o halde] kalk!" yahut: "Ey Rabbim, [o halde] beni bağışla!" denilmez. Çünkü nida müstakil bir başlangıçtır, aynı şekilde ondan sonraki emir de müstakil bir başlangıçtır; kendisinden önceki bir söze cevap olmadıkça başına 'fâ' ve 'vâv' dahil olmaz.
وقولُه: {وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإنا يا محمدُ على أنْ نريَك في هؤلاء المشركين ما نعِدُهم من تعجيلِ العذابِ لهم - لقادرون، فلا يَحْزُنَنَّك تكذيبُهم إياك بما نعِدُهم به، وإنما نؤخِّرُ ذلك ليبلُغَ الكتابُ أجلَه.
O'nun: {وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ} kavli hakkında Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz biz bu müşrikler hakkında onlara çarçabuk vermeyi vaad ettiğimiz azabı sana göstermeye elbette kadiriz. Dolayısıyla onlara vaad ettiğimiz şey konusunda seni yalanlamaları seni üzmesin; biz bunu ancak yazılmış olan süre eceline ersin diye tehir ediyoruz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)} “Kötülüğü en güzel olanla sav. Onların vasfettikleri şeyleri biz çok iyi biliyoruz. Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. Rabbim! Onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım.'”
يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه: ادفعْ يا محمدُ بالخَلَّةِ التي هي أحسنُ؛ وذلك الإغضاءُ والصفحُ عن جَهَلةِ المشركين، والصبرُ على أذاهم. وذلك أمرَه إياه قبلَ أمرِه بحربِهم.
Zikri yüce olan Allah Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! En güzel olan haslet ile sav; bu da müşriklerin cahillerine göz yummak, onları affetmek ve eziyetlerine sabretmektir. Bu emir, onlarla savaşmayı emretmesinden önce idi.
وعنَى بـ "السيئة": أذى المشركين إياه وتكذيبهم له فيما أتاهم به من عند عندِ اللهِ. يقولُ له تعالى ذِكْرُه: اصْبرْ على ما تَلقَى منهم في ذاتِ اللهِ.
"Seyyie" (kötülük) ile kastettiği: Müşriklerin ona verdiği eziyet ve Allah katından kendilerine getirdiği hususlarda onu yalanlamalarıdır. Zikri yüce olan Allah ona: Allah uğrunda onlardan gördüğün şeylere sabret, buyurmaktadır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ}. قال: أعرِضْ عن أذاهم إياك .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ} kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Onların sana verdiği eziyetten yüz çevir .