حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن عبدِ الكريمِ الجَزَريِّ، عن مجاهدٍ: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ}. قال: هو السلامُ، تُسَلِّمُ عليه إِذا لَقِيتَه .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Abdülkerîm el-Cezerî'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ} kavli hakkında şöyle dedi: O selamdır; onunla karşılaştığında ona selam verirsin .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن عبدِ الكريمِ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Ma'mer'den, o Abdülkerîm'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ}. قال: واللهِ لا يصيبُها صاحبُها حتى يكظِمَ غيظًا، ويصفَحَ عما يكرهُ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hevze rivayet edip dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ} kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Allah'a yemin olsun ki, bir kimse öfkesini yutmadıkça ve hoşlanmadığı şeyleri affetmedikçe buna nail olamaz.
وقولُه: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ}. يقولُ تعالى ذِكْرُه: نحن أعلمُ بما يصِفون الله به وينحُلُونه من الأكاذيبِ والفريةِ عليه، وبما يقولون فيك من السوءِ، ونحن مجازوهم على جميعِ ذلك، فلا يحزُنْك ما تسمَعُ منهم من قبيحِ القول.
O'nun: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ} kavli hakkında Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onların Allah'ı ne ile vasfettiklerini, O'na hangi yalanları ve iftiraları isnat ettiklerini ve senin hakkında söyledikleri kötü sözleri biz çok iyi bilmekteyiz. Bütün bunlardan ötürü onların cezasını vereceğiz; binaenaleyh onlardan işittiğin çirkin sözler seni üzmesin.
وقولُه: {وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ}. يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه
O'nun: {وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ} “De ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım.” kavli hakkında Zikri yüce olan [Allah] Peygamberi'ne
محمدٍ ﷺ: وقل يا محمدُ ربِّ أستجيرُ بك من خَنْقِ الشياطينِ وهمزاتِها.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed: Rabbim! Şeytanların boğmasından/delirtmesinden ve kışkırtmalarından sana sığınırım.
والهَمْزُ هو الغَمْرُ، ومن ذلك قيل للهمزِ في الكلامِ: هَمْزٌ . والهَمَزَاتُ جمعُ هَمْزةٍ.
Hemz (الْهَمْز), sıkıştırmak/boğmak (el-ğamr) demektir; nitekim sözdeki kırma ve dokundurmaya da bu sebeple 'hemz' denilmiştir . Hemezât (الْهَمَزَات) ise hemze'nin çoğuludur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ}. قال: همزاتُ الشياطينِ: خَنْقُهم الناسَ، فذلك هَمَزَاتُهم.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} kavli hakkında şöyle dedi: Şeytanların hemezâtı, insanları boğmaları/delirtmeleridir; işte onların kışkırtmaları (hemezâtı) budur.
وقولُه: {وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ}. يقولُ: وقلْ: أستجيرُ بك ربِّ أنْ يَحضُرون في أمورى كلِّها .
O'nun: {وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Şöyle de: Rabbim, bütün işlerimde yanımda bulunmalarından sana sığınırım .
كالذى حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبِ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ}. في شيءٍ من أمرى .
Bana Yûnus'un rivayet ettiği gibi; o dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} kavli hakkında şöyle dedi: İşimden herhangi bir şeyde [yanımda bulunmalarından] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)} “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman: 'Rabbim! Beni geri döndürünüz; ta ki terk ettiğim dünyada salih bir amel işleyeyim' der. Hayır! Doğrusu bu, onun söylediği bir sözden ibarettir. Onların arkalarında ise diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: حتى إذا جاء أحدَ هؤلاء المشركين الموتُ، وعايَن نُزولَ
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nihayet bu müşriklerden birine ölüm gelip çattığında ve inişini bizzat gördüğünde
أمرِ اللهِ به. قال لعظيمِ ما يعايِنُ مما يَقْدَمُ عليه من عذابِ اللهِ، تندُّمًا على ما فات، وتلهُّفًا على ما فرَّط فيه قبلَ ذلك من طاعةِ اللهِ، ومسألتِه للإقالةِ: {رَبِّ ارْجِعُونِ} إلى الدنيا، فرُدّوني إليها.
başına inişine bizzat şahit olduğunda; karşılaştığı Allah'ın azabının büyüklüğünü bizzat gördüğü için, elden kaçırdıklarına pişmanlık duyarak, daha önce Allah'a itaatte kusur ettiği şeylere hayıflanarak ve mühlet verilmesini talep ederek şöyle der: {رَبِّ ارْجِعُونِ} Dünyaya beni geri döndürünüz, beni oraya iade ediniz!
{لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا}. يقولُ: كي أعملَ صالحًا فيما ترَكتُ قبلَ اليومِ من العملِ فضَيَّعتُه وفرَّطتُ فيه.
{لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا} Şöyle der: Bugünden önce terk ettiğim, zayi edip ihmal ettiğim ameller konusunda salih bir amel işleyeyim diye.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي مَعشرٍ، قال: كان محمدُ بنُ كعبٍ القُرَظيُّ يقرأُ علينا: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ}. قال محمدٌ: إلى أيِّ شيءٍ يريدُ؟ إلى أيِّ شيءٍ يرغبُ؟ أجمْعَ المالِ، أو غَرْسَ الغِراسِ، أو بَنْيَ بُنيانٍ، أو شقَّ أنهارٍ؟ ثم يقولُ: {لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ}. يقولُ الجبارُ: {كَلَّا} .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma'şer'den rivayet etti; o dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî bize {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ} âyetini okurdu. Muhammed derdi ki: Neye dönmek ister? Neyi arzular? Mal toplamayı mı, fidan dikmeyi mi, bina yapmayı mı yoksa nehirler açmayı mı? Sonra şöyle okur: {لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ}. Cebbâr olan [Allah] ise: {كَلَّا} buyurur .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ}. قال: هذه في الحياة، ألا ترَاه يقولُ: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ}. قال: حينَ تنقطعُ الدنيا ويعايِنُ الآخرةَ، قبلَ أنْ يذوقَ الموتَ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ} kavli hakkında şöyle dedi: Bu [söz] hayattayken olur; görmüyor musun O: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ} buyuruyor. [İbn Zeyd] dedi ki: Dünyanın kesilip ahireti bizzat müşahede ettiği anda, ölümü tatmadan öncedir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال النبيُّ ﷺ لعائشةَ: "إِذَا عَايَنَ المُؤْمِنُ المَلائِكَةَ قَالُوا: نَرْجِعُكَ إلى الدُّنْيا؟ فَيَقُولُ: إلى دارِ الهُمُوم والأَحْزَانِ؟ فَيَقُولُ: بَل قُدمًا إلى اللهِ. وأمَّا الكافِرُ فيُقَالُ له: ترْجِعُكَ؟ فَيَقُولُ: {ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ} " الآية.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye şöyle buyurdu: «Mümin melekleri gördüğü zaman melekler: "Seni dünyaya geri döndürelim mi?" derler. O da: "Kederler ve hüzünler yurduna mı?" der ve: "Bilakis dosdoğru Allah'a [götürün]!" der. Kâfire gelince, ona: "Seni geri döndürelim mi?" denilir; o da: {ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ} “Beni geri döndürünüz; tâ ki terk ettiğim [dünyada] salih amel işleyeyim!”» der.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضَّحاكَ يقولُ في قولِه: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ}. يعنى أهلَ الشركِ .
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi; o dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: ed-Dahhâk'ın {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ} kavli hakkında: "Şirk ehlini kastetmektedir" dediğini işittim .
وقيل: {رَبِّ ارْجِعُونِ}. فابتدَأ الكلامَ بخطابِ اللهِ تعالى ذِكرُه، ثم قيل: {ارْجِعُونِ}. فصار إلى خطابِ الجماعةِ، واللهُ تعالى ذِكرُه واحدٌ. وإنما فعَل ذلك كذلك لأنَّ مسألةَ القومِ الردَّ إلى الدنيا، إنما كانت منهم للملائكةِ الذين يَقبضون رُوحَهم ، كما ذكَر ابن جُرَيجٍ أنَّ النبيَّ ﷺ قاله. وإنما ابتُدِئ الكلامُ بخطابِ اللهِ جلَّ ثناؤه لأنهم استغاثوا به، ثم رجَعوا إلى مسألةِ الملائكةِ الرجوعَ، والردَّ إلى الدنيا.
{رَبِّ ارْجِعُونِ} denilmiştir. Söze zikri yüce olan Allah'a hitap ile başlanmış, ardından {ارْجِعُونِ} [beni geri döndürünüz] denilerek çoğula hitaba geçilmiştir; oysa zikri yüce olan Allah birdir. Bunun böyle yapılmasının sebebi şudur: Bu topluluğun dünyaya geri döndürülme talebi, İbn Cüreyc'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediğini zikrettiği gibi, canlarını alan meleklere yönelikti . Söze övgüsü yüce olan Allah'a hitap ile başlanması ise O'na sığınıp yardım istedikleri içindir; sonra meleklere dönüp geri dönmeyi ve dünyaya iade edilmeyi talep etmişlerdir.
وكان بعضُ نحويِّى الكوفةِ يقولُ: قيل ذلك كذلك؛ لأنه مما جرَى على وصْفِ اللهِ به نفسَه من قولِه: {خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا} [مريم: ٩] في غيرِ مكانٍ من القرآنِ، فجرَى هذا على ذاك. وقولُه: {كَلَّا}. يقولُ تعالى ذِكرُه: ليس الأمرُ على ما قال هذا المشركُ، لن يَرْجِعَ إلى الدنيا، ولن يُعادَ إليها، {إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا}. يقولُ: هذه الكلمةُ، وهو قولُه: {رَبِّ ارْجِعُونِ}. {كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا}. يقولُ: هذا المشركُ هو قائلُها.
Kûfeli bazı nahivciler şöyle derdi: Bunun böyle denilmesinin sebebi; Kur'an'ın birçok yerinde Allah'ın kendisini vasfettiği: {خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا} [Meryem: 9] kavlinde olduğu gibi cereyan eden üsluptan olmasıdır; dolayısıyla bu da ona kıyasla böyle gelmiştir. O'nun: {كَلَّا} kavli hakkında Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Durum bu müşrikin dediği gibi değildir; o asla dünyaya geri dönemeyecek ve oraya iade edilmeyecektir. {إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا} Şöyle buyurmaktadır: Bu söz, yani onun: {رَبِّ ارْجِعُونِ} sözü, {كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا} “onun söylediği bir sözdür”; yani bu müşrik onu mutlaka söyleyecektir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه:
Nitekim bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında şöyle dedi:
{كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا}. لا بُدَّ له أنْ يقولَها .
{كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا} kavli hakkında şöyle dedi: O bunu mutlaka söyleyecektir .
{وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ}. يقولُ: ومن أمامِهم حاجرٌ يحجُرُ بينَهم وبينَ الرجوعِ. يعنى: إلى يوم يُبْعَثون من قبورِهم، وذلك يوم القيامةِ.
{وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ} Şöyle buyurmaktadır: Onların önlerinde, geri dönmelerine engel olan bir engel vardır; yani kabirlerinden diriltilecekleri güne kadar [bir engel vardır] ki o da kıyamet günüdür.
والبرزخُ والحاجزُ والمُهْلةُ متقارباتُ المعنى.
Berzah (el-berzah), hâciz (el-hâciz: engel) ve mühlet (el-mühle) birbirine yakın anlamlı kelimelerdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. يقولُ: أجلٌ إلى حينٍ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} kavli hakkında: "Belirli bir vakte kadar olan bir süredir" demektedir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ}. قال: ما بعد الموت
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ} kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Ölümden sonraki şeydir .
حدثني أبو حميد الحمصي أحمد بن المغيرة، قال: ثنا أبو حَيْوة شريحُ بن يزيدَ، قال: ثنا أرطاةُ، عن أبي الحجاجِ يوسفَ، قال: خرجتُ مع أبي أمامةَ في جِنازةٍ، فلما وُضِعت في لَحْدِها، قال أبو أمامةَ: هذا برزخٌ إلى يوم يُبعثون.
Bana Ebû Humeyd el-Hımsî Ahmed b. el-Mugîre rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hayve Şüreyh b. Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Ertât, Ebü'l-Haccâc Yûsuf'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Ümâme [radıyallâhu anh] ile birlikte bir cenazeye çıktım. [Cenaze] kabrine konulunca Ebû Ümâme: "Bu, [insanların] diriltilecekleri güne kadar bir berzahtır" dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا فطرٌ ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. قال: ما بينَ الموتِ إلى البعثِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Fıtr , Mücâhid'in {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Ölüm ile diriliş arasındaki şeydir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. قال: حجازٌ بينَ الميتِ والرجوعِ إلى الدنيا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Yine bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: Ölü ile dünyaya geri dönüş arasındaki bir engeldir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. قال: برزخٌ بقيةَ الدنيا.
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} kavli hakkında şöyle dedi: Dünyanın geri kalanı boyunca süren bir berzahtır.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi .
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. قال: البرزخُ ما بين الموتِ إلى البعثِ.
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “Onların arkasında diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” kavli hakkında şöyle dedi: Berzah, ölüm ile yeniden diriliş arasındaki [süredir].
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبيدٌ، قال: سمِعتُ الضَّحاكَ يقولُ: البرزخُ ما بينَ الدنيا والآخرةِ .
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı şöyle derken işittim: Berzah, dünya ile ahiret arasındaki süredir .
القولُ في تأويلِ في قولِه تعالى: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ (١٠١)}.
Yüce Allah'ın: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ (١٠١)} “Sûra üflendiği zaman, işte o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” kavlinin tevili hakkında görüş:
اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ} من النفختين، أيَّتُهما عُنِىَ بها؛ فقال بعضُهم: عُنِىَ بها النفخةُ الأولى.
Tevil ehli, {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği zaman” kavliyle iki üflemeden hangisinin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları, bununla birinci üflemenin kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامُ بنُ سَلْمٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن مُطَرِّفٍ، عن المنهالِ بن عمرٍو، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، أن رجلًا أتى ابنَ عباسٍ، فقال: سمِعتُ الله يقولُ: {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ} الآية. وقال في آيةٍ أخرى: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} [الصافات: ٢٧]. فقال: أما قولُه: {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}. فذلك في النفخةِ الأُولى، فلا يَبْقى على الأرض شيءٌ، {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}. وأما قولُه: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ}. فإنهم لما دخلُوا الجنةَ أقبَلَ بعضُهم على بعضٍ يتساءلون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm b. Selm rivayet edip dedi ki: Bize Amr, Mutarrif'ten , o el-Minhâl b. Amr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti ki bir adam İbn Abbâs'a gelip: Allah'ın: {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ} “İşte o gün aralarında soy bağları kalmaz” ayetini söylediğini işittim. Başka bir ayette de: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp sorarlar” [es-Sâffât: 27] buyuruyor, dedi. Bunun üzerine [İbn Abbâs] şöyle dedi: O'nun: {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} “İşte o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” kavline gelince; bu, birinci üflemededir. Yeryüzünde hiçbir şey kalmaz; {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} “İşte o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar”. O'nun: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp sorarlar” kavline gelince; onlar cennete girdiklerinde birbirlerine dönüp hal hatır sorarlar .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ في قولِه:
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında rivayet etti:
{فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}. قال: في النفخةِ الأولى .
{فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} “Sûra üflendiği zaman, işte o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar”. [Süddî] şöyle dedi: Birinci üflemededir .
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}. فذلك حينَ يُنفخُ في الصورِ، فلا حيَّ يبقى إلا اللهُ، {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ}. فذلك إذا بُعثوا في النفخةِ الثانيةِ .
Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan şu kavli hakkında rivayet etti: {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} “İşte o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar”. Bu, sûra üflendiği zamandır; Allah'tan başka hiçbir canlı kalmaz. {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp sorarlar” [kavli ise], ikinci üflemede diriltildikleri zamandır .
قال أبو جعفرٍ: فمعنى ذلك على هذا التأويلِ: فإِذا نُفِخ في الصورِ فَصَعِقَ مَن في السماواتِ ومَن في الأرضِ إلا مَن شاء اللهُ، فلا أنسابَ بينَهم يومئذٍ يتواصلُون بها، ولا يتساءلُون، ولا يتزاورُون، فيتساءلُون عن أحوالِهم وأنسابِهم.
Ebû Ca'fer der ki: Bu tevile göre bunun anlamı şöyledir: Sûra üflenip de Allah'ın diledikleri müstesna göklerde ve yerde bulunanlar çarpılıp öldüğünde, artık o gün aralarında birbirleriyle bağ kuracakları soy bağları kalmaz; birbirlerine [bir şey] sormazlar, birbirlerini ziyaret etmezler ve hallerini de soylarını da birbirlerine sormazlar.
وقال آخرون: بل عُنِىَ بذلك النفخةُ الثانيةُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla ikinci üfleme kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن هارونَ بن أبي وكيعٍ، قال: سمِعتُ زاذانَ يقولُ: أَتيتُ ابنَ مسعودٍ، وقد اجتمَع الناسُ إليه في دارِه، فلم أقدِرْ على مَجلسٍ، فقلتُ: يا أبا عبدِ الرحمنِ، من أجلِ أنى رجلٌ من العجمِ تَحْقِرُني؟ قال: ادْنُ. قال: فدنوتُ، فلم يكنْ بينى وبينه جليسٌ، فقال: يؤخذُ بيدِ العبدِ أو الأَمةِ يومَ القيامةِ على رءوسِ الأوّلين والآخرين. قال: وينادِى منادٍ: ألا إنَّ هذا فلانُ بنُ فلانٍ، فمن كان له حقٌّ قِبله فليأتِ إلى حقِّه. قال: فتفرحُ المرأةُ يومئذٍ
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl, Hârûn b. Ebî Vekî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Zâzân'ı şöyle derken işittim: İbn Mes'ûd'un yanına geldim; insanlar evinde onun etrafında toplanmıştı. Oturacak bir yer bulamadım ve: "Ey Ebû Abdirrahman! Acem (Arap olmayan) bir kimse olduğum için mi beni küçük görüyorsun?" dedim. O: "Yaklaş" dedi. [Zâzân] dedi ki: Yaklaştım, öyle ki onunla benim aramda oturan kimse kalmadı. Bunun üzerine şöyle dedi: "Kıyamet günü erkek veya kadın kulun elinden tutulur, önceki ve sonraki bütün insanların huzuruna [çıkarılır]." Dedi ki: "Bir münâdî şöyle seslenir: Dikkat edin! Bu, falan oğlu falandır. Kimin onun üzerinde bir hakkı varsa gelsin, hakkını alsın!" Dedi ki: "O gün kadın sevinir..."
أن يذوبَ لها حقٌّ على ابنِها، أو على أبيها، أو على أخِيها، أو على زوجِها، {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}.
Oğlunun, babasının, kardeşinin veya kocasının üzerinde bir hakkının sabit olmasına [sevinir]. {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} “İşte o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar”.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن هارونَ بن عنترةَ، عن زاذانَ، قال: سمِعتُ ابنَ مسعودٍ يقولُ: يؤخذُ العبدُ أو الأمةُ يومَ القيامةِ فيُنَصبُ على رءوسِ الأوّلين والآخرين، ثم ينادِى منادٍ. ثم ذكر نحوَه، وزاد فيه: فيقولُ الربُّ ﵎ للعبدِ: أَعطِ هؤلاء حقوقَهم. فيقولُ: أي ربِّ، فَنِيتِ الدنيا، فمن أينَ أُعطيهم؟ فيقولُ للملائكةِ: خذُوا من أعمالِه الصالحةِ، فأعطُوا كلَّ إنسانٍ بقدرِ طَلِبَتِه. فإنْ كان له فضلُ مثقالِ حبةٍ من خردلٍ، ضاعَفَها اللهُ له حتى يُدخلَه بها الجنةَ. ثم تلا ابن مسعودٍ: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [النساء: ٤٠]. وإن كان عبدًا شقيًّا قالت الملائكةُ: ربَّنا، فنِيتْ حسناتُه، وبقِى طالبون كثيرٌ. فيقولُ: خُذوا من أعمالِهم السيئةِ، فأَضيفوها إلى سيئاتِه، وصُكُّوا له صَكًّا إلى النارِ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Hârûn b. Antere'den, o Zâzân'dan rivayet etti; o dedi ki: İbn Mes'ûd'u şöyle derken işittim: Kıyamet günü erkek veya kadın kul tutulur, önceki ve sonraki bütün insanların huzuruna dikilir, sonra bir münadi seslenir. Sonra benzerini zikretti ve şunları ekledi: Rabbi celle celâluhu o kula: "Şunlara haklarını ver" buyurur. Kul: "Ey Rabbim! Dünya bitti, onlara nereden vereyim?" der. Bunun üzerine meleklere: "Onun salih amellerinden alın ve her insana alacağı kadar verin" buyurur. Şayet o kulun hardal tanesi ağırlığınca fazlalığı kalmışsa, Allah onu kendisi için kat kat artırır, ta ki onunla onu cennete soksun. Sonra İbn Mes'ûd şu ayeti okudu: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “Şüphesiz ki Allah bir zerre ağırlığınca bile zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” [en-Nisâ: 40]. Şayet o bahtsız bir kul ise melekler: "Rabbimiz! Sevapları bitti ama hakkını isteyen pek çok kişi kaldı" derler. Bunun üzerine [Allah]: "Onların kötü amellerinden alın ve onun kötülüklerine ekleyin ve cehenneme götürülmesi için hakkında bir ferman kesin!" buyurur .
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}. قال: لا يُسألُ أَحدٌ يومَئِذٍ بنسبٍ شيئًا، ولا يتساءلون، ولا يَمُتُّ إليه برحمٍ.
[el-Kâsım] dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} “Sûr'a üflendiği zaman, işte o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: “O gün kimseden nesep/soy bağı sebebiyle bir şey talep edilmez, birbirlerine bir şey soramazlar ve [hiç kimse diğerine] akrabalık bağıyla yanaşamaz.”
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى محمدُ بنُ كثيرٍ، عن جعفرِ بن المغيرةِ، عن قتادةَ، قال: ليس شيءٌ أبغضَ إلى الإنسانِ يومَ القيامةِ من أن يَرَى مَن يَعرِفُه ؛ مخافةَ أن يذوبَ له عليه شيءٌ. ثم قرَأ: هو {يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} [عبس: ٣٤ - ٣٧].
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. Kesîr, Ca'fer b. el-Muğîre'den, o da Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Kıyamet gününde insana, tanıdığı bir kimseyi görmekten daha sevimsiz gelen hiçbir şey yoktur ; aleyhine bir hakkın sabit olması korkusundan ötürü. Sonra şu ayeti okudu: O, {يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} “Kişinin kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçacağı gündür. O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır” [Abese: 34-37] günüdür.
قال: ثنا الحسينُ ، قال: ثنا الحكمُ بنُ سنانٍ، عن سَدُوسٍ صاحبِ السابريِّ ، عن أنسِ بن مالكٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِذا دَخَلَ أَهلُ الجَنَّةِ الجَنَّةَ، وأهلُ النَّارِ النارَ، نادَى مُنادٍ مِنْ تحتِ العَرْشِ: يا أَهْلَ التَّظالِمِ تَتَارَكُوا مظالِمَكم، وادْخُلُوا الجَنَّةَ" .
Dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hakem b. Sinân, es-Sâbirî'nin arkadaşı Sedûs'tan , o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Cennetlikler cennete, cehennemlikler de cehenneme girdiği zaman, Arş'ın altından bir münadi şöyle seslenir: Ey aralarında zulüm ve haksızlık bulunanlar! Haklarınızı birbirinize bağışlayın ve cennete girin!”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ (١٠٤)}.
Yüce Allah'ın: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ (١٠٤)} “Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır; cehennemde ebedî kalacaklardır. Ateş onların yüzlerini yalar ve onlar orada sırıtıp kalmışlardır (dudakları çekilmiştir)” kavlinin tevili hakkında görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ}: موازينُ حسناتِه، وخفَّتْ موازينُ سيئاتِه، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}، يعني: الخالدون في جناتِ النعيمِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ} “Artık kimin tartıları ağır gelirse”; [yani] iyiliklerinin tartıları [ağır basar] ve kötülüklerinin tartıları hafif gelirse, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; yani Naîm cennetlerinde ebedî kalıcı olanlardır.
[{وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ}. يقولُ] : ومن خفَّتْ موازينُ حسناتِه، فرجَحَتْ بها موازينُ سيئاتِه، {فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ}. يقولُ: غَبَنوا أنفسَهم حظوظَها من رحمةِ اللهِ، {فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ}. يقولُ: هم في نارِ جهنمَ.
[{وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ} “Kimin de tartıları hafif gelirse”. Şöyle buyuruyor] : Kimin de iyiliklerinin tartıları hafif gelir ve bu sebeple kötülüklerinin tartıları ağır basarsa, {فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır”. Şöyle buyuruyor: Kendilerini Allah'ın rahmetinden alacakları nasipten mahrum bırakıp aldatanlardır. {فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ} “Cehennemde ebedî kalacaklardır”. Şöyle buyuruyor: Onlar cehennem ateşindedirler.
وقولُه: {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ}. يقولُ: تَسْفَعُ وجوهَهم النارُ.
O'nun: {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “Ateş onların yüzlerini yalar” kavline gelince; şöyle buyuruyor: Ateş onların yüzlerini çarpar [ve yakıp karartır].
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ}. قال: تَنفَحُ .
Nitekim bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “Ateş onların yüzlerini yalar” kavli hakkında: Çarpar , dedi.
{وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ} والكُلوحُ: أن تتقلَّصَ الشفتانِ عن الأسنانِ حتى تبدوَ الأسنانُ، كما قال الأعشى :
{وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ} “Ve onlar orada sırıtıp kalmışlardır (dudakları çekilmiştir)”. el-Külûh (كَلوح): Dudakların dişlerin üzerinden çekilip büzülmesi, öyle ki dişlerin açığa çıkmasıdır; nitekim el-A'şâ şöyle demiştir :
وله المُقْدَمُ لا مِثْلَ له … ساعَةَ الشَّدْقِ عَنِ النَّابِ كَلَحْ
Onun benzeri olmayan bir öne atılışı vardır… avurdun köpek dişinden çekilip büzüldüğü anda.
فتأويلُ الكلامِ: يَسْفَعُ وجوهَهم لهبُ النارِ، فيُحْرِقُها، وهم فيها متقلِّصو الشفاهِ عن الأسنانِ، من إحراقِ النارِ وجوهَهم.
Sözün tevili şudur: Ateşin alevi onların yüzlerini çarpar ve yakar; onlar da ateşin yüzlerini yakmasından ötürü dudakları dişlerinden çekilip büzülmüş haldedirler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti:
في قولِه: {وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ}. يقولُ: عابسون .
{وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ} “Ve onlar orada sırıtıp kalmışlardır” kavli hakkında: "Yüzleri asıktır" demektedir .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ}. قال: ألم ترَ إلى الرأسِ المَشِيطِ قد بدتْ أسنانُه، وقَلَصت شفتاه ؟
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ ve Abdurrahmân rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan {وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ} “Ve onlar orada sırıtıp kalmışlardır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Ateşte dağlanıp temizlenmiş, dişleri meydana çıkmış ve dudakları büzülmüş kelle görmedin mi ?
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ، قرَأ هذه الآيةَ: {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ} الآية. قال: ألم تَروْا إلى الرأسِ المَشِيطِ بالنارِ وقد قَلَصتْ شفتاه، وبدَتْ أسنانُه ؟
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan rivayet etti; o şu ayeti okudu: {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “Ateş onların yüzlerini yalar” ayetini. Şöyle dedi: Ateşte dağlanmış, dudakları büzülmüş ve dişleri meydana çıkmış kelle görmediniz mi ?
حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ}. قال: ألم ترَوْا إلى الغنمِ إذا مستِ النارُ وجوهَها كيف هي؟
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ} “Ve onlar orada sırıtıp kalmışlardır” kavli hakkında şöyle dedi: Ateş yüzlerine değdiği zaman koyunların nasıl olduğunu görmediniz mi?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦)}.
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦)} “Ayetlerim size okunmuyor muydu da siz onları yalanlıyordunuz? Onlar dediler ki: Rabbimiz! Bahtsızlığımız bize üstün geldi ve biz sapkın bir topluluk idik” kavlinin tevili hakkında görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: يقالُ لهم: {أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ}. يعني: آياتُ القرآنِ تُتْلى عليكم في الدنيا، {فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ}. وتَرَك ذكرَ "يقالُ" لدلالةِ الكلامِ عليه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Onlara şöyle denilir: {أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ} “Ayetlerim size okunmuyor muydu?” Yani: Dünyadayken Kur'an ayetleri size okunuyordu, {فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} “Siz de onları yalanlıyordunuz”. Sözün akışının buna delalet etmesi sebebiyle [ayette] “denilir” ifadesinin zikri terk edilmiştir.
{قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ، وبعضُ أهلُ الكوفةِ: {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} بكسرِ الشينِ، وبغيرِ ألفٍ . وقرأته عامة قرأة أهلُ الكوفةِ: (شَقاوَتُنا) بفتحِ الشينِ والألفِ .
{قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} “Onlar dediler ki: Rabbimiz! Bahtsızlığımız bize üstün geldi”. Kıraat imamları bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı: Şîn harfinin kesresiyle ve elifsiz olarak {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} şeklinde okumuşlardır . Kûfe kurrâsının geneli ise: Şîn harfinin fethası ve elifle (şekāvetünâ) şeklinde okumuşlardır .
والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان، وقرأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ بمعنًى واحدٍ، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu konuda doğru olan görüş şudur: Bunlar meşhur iki kıraattir; kıraat âlimleri her ikisini de aynı manada olmak üzere okumuşlardır. Dolayısıyla okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
وتأويلُ الكلامِ: قالوا: ربَّنا غلَب علينا ما سبَق لنا في سابقِ علمِك وخُطَّ لنا في أمِّ الكتابِ.
Sözün tevili şudur: Şöyle dediler: Rabbimiz! Senin ezelî ilminde hakkımızda geçmiş olan ve Ümmü'l-Kitâb'da bizim için yazılmış olan [hüküm] bize baskın geldi .
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ عن القاسمُ بنُ أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ قولَه: {غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا}. قال: التي كُتبتْ علينا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den {غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} “Bahtsızlığımız bize üstün geldi” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Aleyhimize yazılmış olan [hüküm].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، [قال: ثنا الحسنُ]، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا}. التي كُتبتْ علينا.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip [dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti], dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} “Bahtsızlığımız bize üstün geldi” kavli hakkında [rivayet etti; o şöyle dedi]: Aleyhimize yazılmış olan [hüküm].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
[وقال: قال ابن جريجٍ] : بلغنا أنَّ أهلُ النارِ نادوا خَزَنَةَ جهنم: أن {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} [غافر: ٤٩]. فلم يجيبوهم ما شاء اللهُ، فلما أجابوهم بعد حينٍ، قالوا: {فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} [غافر: ٥٠]. قال: ثم نادَوْا مالكًا: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. فسكَت عنهم مالكٌ خازنُ جهنمَ أربعين سنةً، ثم أجابهم فقال: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} [الزخرف: ٧٧]. ثم نادى الأشقياءُ ربَّهم، فقالوا: {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦) رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ}. فسكَت عنهم مثلَ مقدارِ الدنيا، ثم أجابهم بعد ذلك ﵎: {قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} .
[Ve dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi] : Bize ulaştı ki cehennem ehli, cehennem bekçilerine: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} “Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin” [el-Mü'min: 49] diye seslendiler. Allah'ın dilediği bir süre onlara cevap vermediler. Bir süre sonra cevap verdiklerinde ise: {فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “Siz dua edin; kâfirlerin duası ise sapıklıktan başka bir şey değildir” [el-Mü'min: 50] dediler. Dedi ki: Sonra Mâlik'e şöyle seslendiler: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!”. Cehennemin bekçisi olan Mâlik kırk yıl onlara cevap vermeyip sustu; sonra onlara cevap verip: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz kalıcılarsınız” [ez-Zuhruf: 77] dedi. Sonra o bahtsızlar Rablerine seslenip şöyle dediler: {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦) رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} “Dediler ki: Rabbimiz! Bahtsızlığımız bize üstün geldi ve biz sapkın bir topluluk idik. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer tekrar dönersek muhakkak ki biz zalimleriz”. Bunun üzerine Allah onlara dünya süresi kadar bir müddet cevap vermeyip sustu; sonra bundan sonra onlara celle celâluhu şöyle cevap verdi: {قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Buyurdu ki: Yıkılıp kalın orada ve Benimle konuşmayın!” .
قال: حدَّثني حجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللهِ، قال: ينادِى أهلُ النارِ: يا أهلَ الجنةِ. فلا يجيبونهم ما شاء اللهُ، ثم يقالُ: أجيبوهم. وقد قُطِع الرَّحِمُ والرحمةُ، فيقولُ أهلُ الجنةِ: يا أهلَ النارِ، عليكم غضبُ اللهِ، يا أهلَ النارِ، عليكم لعنةُ اللهِ، يا أهلَ النارِ، لا لَبَّيْكم ولا سَعْدَيْكم، ماذا تقولون؟ فيقولون: ألم نكُ في الدنيا آباءَكم وأبناءَكم وإخوانَكم وعشيرتَكم؟ فيقولون: بلى. فيقولون: {أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}. قالوا: هو {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} [الأعراف: ٥٠].
[Hüseyin] dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan rivayet edip dedi ki: Cehennem ehli: "Ey cennet ehli!" diye seslenirler. Allah'ın dilediği bir süre onlara cevap vermezler. Sonra: "Onlara cevap verin!" denilir. Artık akrabalık bağı ve merhamet kesilmiştir. Bunun üzerine cennet ehli: "Ey cehennem ehli! Allah'ın gazabı üzerinize olsun! Ey cehennem ehli! Allah'ın lâneti üzerinize olsun! Ey cehennem ehli! Size ne icabet ne de saadet vardır, ne diyorsunuz?" derler. Onlar: "Biz dünyada sizin babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz ve aşiretiniz değil miydik?" derler. [Cennet ehli]: "Evet" derler. Bunun üzerine [cehennemlikler]: {أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Suyunuzdan veya Allah'ın size verdiği rızıktan biraz da bizim üzerimize dökün” derler. [Cennet ehli de] şöyle derler: O, {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah, o ikisini kâfirlere haram kılmıştır” [el-A'râf: 50] [ayetidir].
قال: حدَّثني حجاجٌ، عن أبي معشرٍ، عن محمدُ بن كعبٍ القُرَظيِّ، قال: وحدَّثنى عَبْدةُ المَرْوَزِيُّ، عن عبدِ اللهِ بن المباركِ، عن عمرَ بن أبي ليلى، قال: سمِعتُ محمدُ بنُ كعبٍ، زاد أحدُهما على صاحبِه: قال محمدُ بنُ كعبٍ: بلَغني، أو ذُكر لى، أنَّ أهلَ النارِ استغاثُوا بالخَزَنَةِ: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ}. فردُّوا عليهم ما قال اللهُ: فلما أيِسُوا نادَوْا: يا مالكُ. وهو عليهم، وله مجلسٌ في وَسَطِها، وجسورٌ تمرُّ عليه ملائكةُ العذابِ، فهو يَرى أقصاها كما يَرى أدناها، فقالوا: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. سألوا الموتَ، فمكَث لا يجيبُهم ثمانين ألفَ سنةٍ من سِنِى الآخرةِ، أو كما قال، ثم لحَظ إليهم، فقال: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ}. فلما سمِعوا ذلك قالوا: فاصبِرُوا، فلعلَّ الصبرَ ينفعُنا كما صبر أهلُ الدنيا على طاعةِ اللهِ. قال: فصَبَروا، فطالَ صبرُهم، فنادَوْا: {وَسَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ} [إبراهيم: ٢١]: أي: مَنْجًى. فقام إبليسُ عندَ ذلك فخطَبهم، فقال: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ} [إبراهيم: ٢٢]. فلما سمِعوا مقالَتَه، مَقَتُوا أنفسَهم، قال: فنُودوا: {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ (١٠) قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا} الآية. [غافر: ١٠، ١١]. قال: فيجيبُهم اللهُ فيها: {ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ} [غافر: ١٢]. قال: فيقولون: ما أَيِسْنا بعدُ. قال: ثم دعوا مرَّةً أُخرى، فيقولون: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢]. قال: فيقولُ الربُّ ﵎: {وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا}. يقولُ الربُّ: لو شئتُ لهديتُ الناسَ جميعًا، فلم يخَتلِفْ منهم أحدٌ، {وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٣) فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا}. يقولُ: بما ترَكتم أنْ تعملُوا ليومِكم هذا، {إِنَّا نَسِينَاكُمْ} أي: تركناكم، {وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [السجدة: ١٣، ١٤]. قال: فيقولون: ما أَيِسنا بعدُ. قال: فيَدْعُون مرةً أخرى: {رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ}. فيقولُ: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} الآية [إبراهيم: ٤٤، ٤٥]. قال: فيقولون: ما أيِسنا بعدُ. [قال: فيدْعُون] مرَّةً أخرى: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ}. قال: فيقولُ: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} إلى {نَصِيرٍ} [فاطر: ٣٧]. ثم مكَث عنهم ما شاء اللهُ، ثم ناداهم: هو {أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ}. فلما سمِعوا ذلك قالوا: الآن يرحمُنا. فقالوا عندَ ذلك: {رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} أي: الكتابُ الذي كُتِبَ علينا، {وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦) رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا} الآية. فقال عند ذلك: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. قال: [ولا تتكلمونَ] فيها أبدًا. فانْقَطَع عند ذلك الدعاءُ والرجاءُ
Dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet etti. [Taberî] dedi ki: Bana Abde el-Mervezî de Abdullah b. el-Mübârek'ten, o da Ömer b. Ebî Leylâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Muhammed b. Ka'b'dan işittim. (İki râviden biri diğerine göre fazlalık aktarmıştır). Muhammed b. Ka'b dedi ki: "Bana ulaştı -veya bana zikredildi- ki cehennem ehli [cehennem] bekçilerinden yardım isteyip: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} “Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin” [el-Mü'min: 49] dediler. Onlar da Allah'ın buyurduğu cevabı verdiler. [Cehennemlikler] ümitsizliğe kapılınca: 'Ey Mâlik!' diye seslendiler. Mâlik onların başındadır, cehennemin ortasında bir makamı vardır ve azap meleklerinin üzerinden geçtiği köprüler bulunmaktadır. O, cehennemin en uzak yerini en yakın yeri gibi görür. Bunun üzerine: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)” dediler. Ölümü istediler. Mâlik, ahiret yıllarından seksen bin yıl -veya dediği gibi bir süre- boyunca onlara cevap vermeksizin bekledi. Sonra onlara bakıp: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Şüphesiz siz burada kalıcılarsınız” [ez-Zuhruf: 77] dedi. Bunu işitince: 'Sabredin; dünyadakilerin Allah'a itaat uğrunda sabrettiği gibi sabretmemiz belki bize fayda verir' dediler. [Râvi] dedi ki: Sabrettiler, sabırları uzadı ve sonunda şöyle seslendiler: {وَسَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ} “Artık sızlansak da sabretsek de bizim için birdir; bizim için sığınacak hiçbir yer yoktur” [İbrâhîm: 21], yani kurtuluş yoktur. İşte o anda İblis kalkıp onlara bir hutbe irat etti ve: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ} “Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu, ben de size vaatte bulundum ama size olan vaadimden caydım. Zaten benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim de yoktu” [İbrâhîm: 22] dedi. İblis'in bu sözünü işitince kendi nefislerine lanet ettiler. Dedi ki: Bunun üzerine kendilerine şöyle seslenildi: {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ (١٠) قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا} “Şüphesiz Allah'ın [size olan] gazabı, sizin kendi nefislerinize olan nefretinizden daha büyüktür. Zira siz imana çağrıldığınızda inkâr ediyordunuz. Onlar: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün...'” ayeti [el-Mü'min: 10-11]. [Râvi] dedi ki: Allah Teâlâ orada onlara şöyle cevap verir: {ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ} “Bu halinizin sebebi şudur: Yalnızca bir olan Allah'a çağrıldığında inkâr ederdiniz; O'na ortak koşulduğunda ise inanırdınız. Artık hüküm, çok yüce ve çok büyük olan Allah'ındır” [el-Mü'min: 12]. [Râvi] dedi ki: [Cehennemlikler]: 'Henüz ümidimizi kesmedik' derler. Dedi ki: Sonra bir kez daha dua edip şöyle derler: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} “Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi [dünyaya] geri gönder de salih amel işleyelim, zira biz artık kesin olarak inandık” [es-Secde: 12]. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Rab Teâlâ: {وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا} “Eğer dileseydik herkese hidayetini verirdik” buyurur. Rab Teâlâ: 'Eğer dileseydim bütün insanları hidayete erdirirdim ve onlardan hiçbiri ihtilafa düşmezdi; {وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٣) فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} fakat benden: 'Cehennemi tamamen cinler ve insanlarla dolduracağım' sözü hak olmuştur. O halde bu gününüzle karşılaşmayı unutmanız sebebiyle [azabı] tadın!' buyurur. Yani: Bu gününüz için amel etmeyi terk etmeniz sebebiyle... {إِنَّا نَسِينَاكُمْ} 'Şüphesiz biz de sizi unuttuk (kendi halinize terk ettik); {وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} yaptıklarınıza karşılık ebedî azabı tadın!' [es-Secde: 13-14]. [Râvi] dedi ki: [Cehennemlikler]: 'Henüz ümidimizi kesmedik' derler. Dedi ki: Bir kez daha yalvarıp: {رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine icabet edelim ve peygamberlere uyalım” derler. [Allah] buyurur: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına yemin etmemiş miydiniz? Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturmuştunuz...” ayeti [İbrâhîm: 44-45]. [Râvi] dedi ki: [Cehennemlikler]: 'Henüz ümidimizi kesmedik' derler. [Râvi dedi ki: Onlar] bir kez daha [şöyle dua ederler]: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} “Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yapmış olduğumuzdan başka salih bir amel işleyelim!” [Râvi] dedi ki: [Allah] şöyle buyurur: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} “Öğüt alacak kişinin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi?” ayetinden {نَصِيرٍ} “[bir yardımcı da yoktur]” [Fâtır: 37] kavline kadar. Sonra Allah'ın dilediği bir süre onları kendi hallerine bıraktı; ardından onlara: {أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} “Ayetlerim size okunurken siz onları yalanlamıyor muydunuz?” [el-Mü'minûn: 105] diye seslendi. Bunu işitince: 'Artık bize merhamet edecek' dediler ve bunun üzerine: {رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize üstün geldi” -yani aleyhimize yazılmış olan kader/kitap-, {وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦) رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا} “ve biz sapkın bir topluluk idik. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar...” [el-Mü'minûn: 106-107] dediler. İşte o zaman [Allah]: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Sinin orada ve benimle konuşmayın!” [el-Mü'minûn: 108] buyurdu. [Râvi] dedi ki: [Artık] orada ebediyen [konuşamazlar]. İşte o anda dua da ümit de kesildi.
منهم، وأقبَلَ بعضُهم ينبَحُ في وجهِ بعضٍ، فأُطْبِقَت عليهم .
ve birbirlerinin yüzüne karşı havlamaya başlarlar, ardından cehennem üzerlerine kapatılır .
قال عبدُ اللهِ بنُ المباركِ في حديثهِ: فحدَّثنى الأزهرُ بنُ أبى الأزهرِ أنه قال: فذلك قولُه: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ (٣٥) وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} [المرسلات: ٣٥، ٣٦].
Abdullah b. el-Mübârek hadisinde şöyle dedi: Bana el-Ezher b. Ebî'l-Ezher rivayet etti ki o şöyle demiştir: İşte bu, O'nun: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ (٣٥) وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} “Bu, konuşamayacakları bir gündür. Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler” [el-Mürselât: 35, 36] kavlidir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: [ثنا الحسينُ] ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللهِ أنه قال: فوالذى أنزَل القرآنَ على محمدٍ، والتوراةَ على موسى، والإنجيلَ على عيسى، ما تكلَّم أهلُ النارِ كلمةً بعدها إلا الشهيقَ والزَّفيرَ في الخلدِ أبدًا، ليس له نفادٌ. قال: ثني حجاجٌ، عن أبي معشرٍ قال: كنا في جِنازةٍ ومعنا أبو جعفرٍ [القارئُ، فجلَسنا، فتنَحَّى أبو جعفرٍ] ، فبكى، فقيل له: ما يُبكيك يا أبا جعفرٍ؟ قال: أخبَرنى زيدُ بنُ أسلمَ أنَّ أهلُ النارِ لا يتنفَّسُون .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: [Bize el-Hüseyn rivayet etti] , dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Kur'an'ı Muhammed'e, Tevrat'ı Mûsâ'ya, İncil'i Îsâ'ya indiren [Allah]'a yemin olsun ki, cehennem ehli bundan sonra ebediyette, asla sonu gelmeyecek şekilde soluma ve inlemeden başka tek bir kelime bile konuşamazlar. Dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma'şer'den rivayet etti, dedi ki: Bir cenazedeydik ve yanımızda [Kāri] Ebû Ca'fer de vardı; [oturduk, derken Ebû Ca'fer bir kenara çekilip] ağladı. Kendisine: "Seni ağlatan nedir ey Ebû Ca'fer?" denildi. O: "Zeyd b. Eslem bana cehennem ehlinin nefes alamayacaklarını haber verdi" dedi .
وقولُه: {وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ}. يقولُ: كنا قوما ضَلَلْنا عن سبيلِ الرشادِ، وقصدِ الحقِّ.
O'nun: {وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ} “ve biz sapkın bir topluluk idik” kavli; doğru yoldan ve hakka yönelmekten sapmış bir topluluktuk, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧) قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)}.
Yüce Allah'ın: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧) قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)} “[Onlar derler ki:] Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer [yine inkâra ve isyana] dönersek artık şüphesiz biz zalimleriz. [Allah da:] ‘Yıkılıp kalın orada ve benimle konuşmayın!’ buyurur.” kavlinin tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيل الذين خفَّت موازينُ صالحِ أعمالِهم يومَ القيامةِ في جهنَّمَ: ربَّنا أخرجْنا من النَّارِ، فإِنْ عُدْنا لما تكرهُ منَّا مِن عملٍ، فإنَّا ظالمونَ.
Zikri yüce olan [Allah], kıyamet gününde cehennemde salih amellerinin tartıları hafif gelen kimselerin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Rabbimiz! Bizi cehennemden çıkar; şayet hoşlanmadığın bir amele tekrar dönersek muhakkak ki biz zalimleriz.
وقولُه: {قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال الربُّ لهم جلَّ ثناؤه مجيبًا: {اخْسَئُوا فِيهَا}. أي: اقعُدُوا في النارِ.
O'nun: {قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا} “[Allah] buyurur ki: ‘Yıkılıp kalın orada’” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rabbi sena-i celiliyle onlara cevap olarak şöyle buyurdu: {اخْسَئُوا فِيهَا} “Yıkılıp kalın orada”. Yani: Ateşte oturun [kalın].
يقالُ منه: خَسَأْتُ فلانًا أَخْسَؤُه خَسْئًا وخُسوءًا، وخَسَأَ هو يخسَأُ، وما كان خاسئًا، ولقد خسِئَ.
Bu kökten olmak üzere şöyle denir: Hase'tü fülânen ahse'uhû has'en ve husûen (خَسَأْتُ فلانًا أَخْسَؤُه خَسْئًا وخُسوءًا - Falanı kovdum, uzaklaştırdım), hase'e (خَسَأَ) hüve yahse'u (o kovuldu/uzaklaştı), ve mâ kâne hâsien, ve lekad hasie.
{وَلَا تُكَلِّمُونِ}. فعندَ ذلك أيس المساكينُ مِن الفرجِ، وقد كانوا طامعين فيه.
{وَلَا تُكَلِّمُونِ} “ve Benimle konuşmayın!”. İşte o anda o zavallılar, daha önce umut beslemiş oldukları halde kurtuluştan ümitlerini kestiler.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْدِيٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن سَلَمَةَ بن كَهَيلٍ، قال: ثنى أبو الزَّعْراءِ، عن عبدِ اللهِ، في قصةٍ ذكَرها في الشفاعةِ، قال: فإذا أراد اللهُ ألَّا يُخْرِجَ منها - يعنى من النارِ - أحدًا، غيَّر وجوهَهم وألوانَهم، فيجيءُ الرجلُ من المؤمنين، فيشفعُ فيه، فيقولُ: ياربِّ. فيقولُ: من عَرَفَ أحدًا فلْيُخرجْه. قال: فيجيءُ الرجلُ فينظرُ، فلا يعرفُ أحدًا، فيقولُ: يا فلانُ، يا فلانُ، فيقولُ: ما أعرِفُك. فعندَ ذلك يقولون: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ}. فيقولُ: {قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. فإذا قالوا ذلك، انطبَقتْ عليهم جهنمُ، فلا يخرجُ منها بشرٌ.
Nitekim bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den rivayet etti; o dedi ki: Bize Ebü'z-Za'râ, Abdullah'tan [İbn Mes'ûd] şefaat hakkında zikrettiği bir kıssada şöyle rivayet etti: [Abdullah] dedi ki: «Allah oradan -yani ateşten- artık hiç kimseyi çıkarmamayı murad ettiğinde, onların yüzlerini ve renklerini değiştirir. Müminlerden bir kişi gelir ve onun hakkında şefaatte bulunur da: 'Ey Rabbim!' der. [Allah]: 'Kimi tanıyorsan onu çıkar' buyurur. [Abdullah] dedi ki: Adam gelir, bakar fakat hiç kimseyi tanıyamaz. 'Ey falan! Ey falan!' diye seslenir; o ise: 'Seni tanımıyorum' der. İşte o anda onlar: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} “Rabbimiz! Bizi oradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek, şüphesiz biz zalimleriz” derler. [Allah da]: {قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “[Allah] 'Yıkılıp gidin orada ve Benimle konuşmayın!' buyurur” der. Onlar bunu söylediklerinde, cehennem üzerlerine kapatılır ve artık oradan hiçbir insan çıkamaz.»
حدَّثنا تميم بنُ المنتصرِ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن شريكٍ، عن الأعمشِ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن شَهرِ بن حَوْشبٍ، عن معدِيكربَ، عن أبي الدَّرْداءِ، قال: يُرْسَلُ، أو يُصَبُّ، على أهلُ النارِ الجوعُ، فيعدِلُ ما هم فيه مِن العذابِ، فيستغيثون، فيغاثُون بالضَّريع الذي لا يُسْمِنُ ولا يُغنِي من جوعٍ، فلا يُغنِي ذلك عنهم شيئًا، فيستغيثون، فيُغاثُون بطعامٍ ذى غُصَّةٍ، فإذا أكلوه نَشِب في حلوقِهم، فيذكرون أنَّهم كانوا في الدنيا يحدِرون الغُصةَ بالماءِ، فيستغيثون، فيُرفعُ إليهم الحميمُ في كلاليبِ الحديدِ، فإذا انتهى إلى وجوهِهم شَوَى وجوهَهم، فإذا شرِبوه قطَّع أمعاءَهم. قال: فينادُون مالكًا: {لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. قال: فيتركُهم ألفَ سنةٍ، ثم يجيبُهم: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} [الزخرف: ٧٧]. قال: فينادُون خَزَنَةَ جهنمَ: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ (٤٩) قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} [غافر: ٤٩، ٥٠]. قال: فيقولون: ما نجدُ أحدًا خيرًا لنا من ربِّنا. فينادُون ربَّهم: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ}. قال: فيقولُ اللهُ: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. قال: فعندَ ذلك يئسوا من كلِّ خيرٍ، فيدْعُون بالويلِ والشَّهِيقِ والثُّبورِ .
Bize Temîm b. el-Müntasır rivayet edip dedi ki: Bize İshak, Şerîk'ten, o A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Ma'dîkerib'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan haber verdi; dedi ki: Cehennem ehlinin üzerine açlık musallat edilir -veya dökülür-; bu açlık içinde bulundukları azaba denk gelir. Yardım isterler; kendilerine ne semirten ne de açlığı gideren darî' (dikenli bitki) ile yardım edilir. Bu onlara hiçbir fayda sağlamaz . Yine yardım isterler; bu defa boğazı tıkayan bir yiyecekle yardım edilir. Onu yediklerinde boğazlarına takılıp kalır. Bunun üzerine dünyadayken boğaza takılan lokmayı suyla kaydırdıklarını hatırlarlar ve su için yardım isterler. Kendilerine demir çengeller içinde kaynar su uzatılır; yüzlerine yaklaştığında yüzlerini kavurur, içtiklerinde ise bağırsaklarını parça parça eder. Dedi ki: Mâlik'e şöyle seslenirler: {لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Rabbin bizim işimizi bitirsin!”. Dedi ki: Onları bin sene [kendi hallerine] bırakır, sonra onlara: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalacaksınız” [ez-Zuhruf: 77] diye cevap verir. Dedi ki: Cehennem bekçilerine seslenip: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ (٤٩) قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “‘Rabbinize dua edin de bir gün olsun bizden azabı hafifletsin!’ [Bekçiler:] ‘Size peygamberleriniz apaçık delillerle gelmemiş miydi?’ derler. ‘Evet’ derler. [Bekçiler de:] ‘Öyleyse siz dua edin; kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklıktır’ derler” [Gāfir: 49, 50]. Dedi ki: [Cehennemlikler] şöyle derler: "Bizim için Rabbimizden daha hayırlı kimse bulamayız." Bunun üzerine Rablerine seslenirler: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek artık biz gerçekten zalimleriz”. Dedi ki: Allah: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Yıkılıp kalın orada ve Benimle konuşmayın!” buyurur. Dedi ki: İşte o zaman her türlü hayırdan ümitlerini keserler; vay haline dövünmeleriyle, inlemeyle ve helak çağrılarıyla feryat ederler .
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارة الأسديُّ، قال: ثنا عاصمُ بنُ يوسفَ اليَرْبوعيُّ، قال:
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Âsım b. Yûsuf el-Yerbûî rivayet edip dedi ki:
ثنا قُطْبةُ بنُ عبدِ العزيز الأسديُّ ، عن الأعمشِ، عن شِمْرِ بن عطيةَ، عن شَهْرِ بنُ حوشبٍ، عن أمِّ الدَّرداءِ، عن أبي الدرداءِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يُلْقَى عَلى أَهْلِ النَّارِ الجُوعُ". ثم ذكَر نحوًا منه .
Bize Kutbe b. Abdilazîz el-Esedî , A'meş'ten, o Şimr b. Atıyye'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Ümmü'd-Derdâ'dan, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: “Cehennem ehlinin üzerine açlık salınır” buyurdu. Sonra bunun benzerini zikretti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن هارونَ بنُ عنترةَ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، قال: يرى أهلُ النارِ في كلِّ سبعين عامًا ساق مالكٍ خازنِ النارِ، فيقولون: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} [الزخرف: ٧٧]. فيجيبُهم بكلمةٍ، ثم لا يرَوْنه سبعين عامًا، فيستغيثون بالخَزَنَةِ، فيقولون لهم: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} [غافر: ٤٩]. فيُجيبونهم: {أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} الآية [غافر: ٥٠]. فيقولون: ادعوا ربَّكم، فليس أحدٌ أرحمَ من ربِّكم. فيقولون: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ}. قال: فيجيبُهم: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. فعندَ ذلك يَأْيسون من كلِّ خيرٍ، ويأخذون في الشهيقِ والوَيْلِ والثُّبورِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî, Hârûn b. Antere'den, o da Amr b. Mürre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Cehennem ehli her yetmiş yılda bir cehennemin bekçisi Mâlik'in bacağını görürler de: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!” [ez-Zuhruf: 77] derler. Mâlik onlara tek bir kelimeyle cevap verir, sonra onu yetmiş yıl göremezler. Bunun üzerine bekçilere feryat ederler ve onlara: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} “Rabbinize dua edin de bir gün olsun bizden azabı hafifletsin!” [Gāfir: 49] derler. Bekçiler onlara: {أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Size peygamberleriniz apaçık delillerle gelmemiş miydi?…” ayetini [Gāfir: 50] söylerler. [Bekçiler]: "Rabbinize dua edin; çünkü Rabbinizden daha merhametli hiç kimse yoktur" derler. Bunun üzerine [cehennemlikler]: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek artık biz gerçekten zalimleriz” derler. Dedi ki: [Allah] onlara: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Yıkılıp kalın orada ve Benimle konuşmayın!” cevabını verir. İşte o vakit her türlü hayırdan ümitlerini keserler ve inlemeye, vay haline dövünmeye ve helak çağrılarına başlarlar.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. قال: بلغنى أنهم ينادون مالكًا، فيقولون: {لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. فيسكُتُ عنهم قدرَ أربعين سنةً، ثم يقولُ: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ}. قال: ثم ينادُون ربَّهم، فيسكُتُ عنهم قدرَ الدنيا مرَّتين، ثم يقولُ: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. قال: فيبأسُ القومُ، فلا يتكلَّمون بعدَها كلمةً، وكان إنما هو الزفيرُ والشهيقُ. قال قتادةُ: صوتُ الكافرِ في النارِ مِثْلُ صوتِ الحمارِ، أوَّلُه زفيرٌ، وآخرُه
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Sinin orada, benimle konuşmayın!” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Bana ulaştığına göre onlar Mâlik'e seslenip: {لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Rabbin bizim işimizi bitirsin!” derler. [Mâlik] kırk yıl kadar onlara cevap vermez, sonra: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız” der. Dedi ki: Sonra Rablerine seslenirler; [Rableri de] dünya [süresi] kadar iki defa onlara cevap vermez, sonra: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Sinin orada, benimle konuşmayın!” buyurur. Dedi ki: Bunun üzerine o kavim perişan olup kahrolur ve bundan sonra tek bir kelime dahi konuşamazlar; [çıkardıkları sesler] artık yalnızca inilti ve solumadan ibaret olur. Katâde dedi ki: Kâfirin cehennemdeki sesi eşeğin sesi gibidir; ilki inilti, sonu ise
شهيقٌ.
inlemedir.