Binûn

"Kad Efleha'l-Mü'minûn" Suresinin Tefsiri — 9. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخَبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bunun benzerini haber verdi .

حدَّثنا الحسنُ، [قال: أَخْبَرَنا عبد الرزاقِ] ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ عيسى، قال: أخبَرني زيادٌ الخُراسانيُّ، قال: أسندَه إليَّ بعضُ أهلِ العلمِ فنسيتُه ، في قولِه: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. قال: فيسكُتون. قال: فلا يُسمَعُ فيها حِسٌّ إلا كطنينِ الطَّسْتِ .

Bize el-Hasan rivayet edip [dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi] , dedi ki: Bize Abdullah b. Îsâ rivayet edip dedi ki: Bana Ziyâd el-Horasânî haber verdi; dedi ki: İlim ehlinden biri bunu bana isnad etmişti de unuttum , O'nun: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Yıkılıp kalın orada ve Benimle konuşmayın!” kavli hakkında şöyle dedi: Susarlar. Dedi ki: Orada leğenin çınlaması gibi bir sesten başka hiçbir fısıltı duyulmaz .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. قال: هذا قولُ الرحمنِ ﷿، حينَ انقطع كلامُهم منه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Yıkılıp kalın orada ve Benimle konuşmayın!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, Rahmân azze ve celle'nin, sözlerinin O'ndan kesildiği andaki sözüdür .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩)}.

Yüce Allah'ın şu ayetinin tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩)} “Çünkü kullarımdan bir zümre: ‘Rabbimiz! Biz inandık, bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın’ diyordu”.

يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّهُ} - وهذه الهاءُ في قولِه: {إِنَّهُ}. هي الهاءُ التي يُسمِّيها أهل العربيةِ المجهولةَ. وقد بيَّنتُ معناها فيما مضى قبلُ، ومعنى دخولِها في الكلامِ، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ - {كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي}.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {إِنَّهُ} “Şüphe yok ki” -O'nun: {إِنَّهُ} “Şüphe yok ki” kavlindeki bu “hâ” (هـ) zamiri, Arap dili ehlinin “el-mechûle” (kıssa/durum zamiri) olarak isimlendirdikleri zamirdir. Daha önce bunun anlamını ve kelama dâhil oluşunun manasını, bu makamda tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştım- {كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي} “kullarımdan bir zümre vardı”.

يقولُ: كانت جماعةٌ من عبادى، وهم أهلُ الإيمانِ باللهِ، يقولون في الدنيا: {رَبَّنَا آمَنَّا} بك وبرسلِك ، وما جاءوا به من عندِك، {فَاغْفِرْ لَنَا} ذُنُوبَنَا {وَارْحَمْنَا [وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ}. يقولُ] : وأنت خيرُ من رحِم أهلَ البلاءِ، فلا تعذِّبْنا بعذابِك.

Şöyle buyurmaktadır: Kullarım arasından Allah'a iman edenlerden oluşan bir topluluk vardı ki dünyada şöyle derlerdi: {رَبَّنَا آمَنَّا} “Rabbimiz! Biz inandık”, Sana, elçilerine ve onların Senin katından getirdiklerine [inandık], {فَاغْفِرْ لَنَا} “bizi bağışla”, günahlarımızı [bağışla], {وَارْحَمْنَا [وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ}. يقولُ] “bize merhamet et; [Sen merhametlilerin en hayırlısısın]. Şöyle buyurmaktadır]”: Sen sıkıntı çekenlere merhamet edenlerin en hayırlısısın, bizi azabınla cezalandırma!

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ (١١١)}.

Yüce Allah'ın şu ayetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ (١١١)} “Siz onları alaya aldınız; nihayet [onlarla meşgul olmanız] size Beni anmayı unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz. Şüphesiz Ben bugün, sabrettiklerinden ötürü onları mükâfatlandırdım; onlar gerçekten kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”.

يقولُ تعالى ذكرَه: فاتخذتُم أيُّها القائلون لربِّهم: {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ}. في الدنيا، القائلين فيها: الله {إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} - سِخْريًّا.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Rablerine: {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ} “Dediler ki: ‘Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk idik’” diyenler! Dünyada Allah'ın haklarında: {إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} “Çünkü kullarımdan bir zümre: ‘Rabbimiz! Biz inandık, bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın’ diyordu” buyurduğu kimseleri alaya aldınız.

والهاءُ والميمُ في قولِه: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ}. من ذكرِ "الفريق".

O'nun: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ} “Siz onları edindiniz/aldınız” kavlindeki zamir (hâ ve mîm), "el-ferîk" (zümre) kelimesine aittir.

واختلفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {سِخْرِيًّا}؛ فقرأه بعضُ قرأةِ الحجازِ، وبعضُ أهلِ البصرةِ والكوفةِ: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا}، بكسرِ السينِ ، ويتأوَّلون في كسرِها أن معنى ذلك الهُزْءُ، ويقولون: إنها إذا ضُمَّت، فمعنى الكلمةِ: السُّخْرةُ والاستعبادُ. فمعنى الكلامِ على مذهبِ هؤلاء: فاتخذتم أهلَ الإيمانِ بي في الدنيا هُزُوًا ولعبًّا، تهزءون بهم، حتى أنسَوْكم ذكرى.

Kıraat imamları O'nun: {سِخْرِيًّا} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz kurrâsının bir kısmı ile Basra ve Kûfe ehlinin bir kısmı, sîn harfinin kesresiyle {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} şeklinde okumuşlardır. Kesreli okunuşunda bunun manasının "el-hüz'" (alay) olduğunu tevil ederler ve derler ki: Damme ile okunduğunda kelimenin manası angarya (es-suhra) ve köleleştirmek (el-isti'bâd) olur. Bu görüşte olanların mezhebine göre cümlenin manası şöyledir: Dünyada Bana iman edenleri alay ve eğlence konusu edindiniz, onlarla alay ettiniz; nihayet [onlarla meşgul olmanız] size Beni anmayı unutturdu.

وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا}. بضمِّ السينِ ، وقالوا: معنى الكلمةِ في الضمِّ والكسرِ واحدٌ.

Medine ve Kûfe kurrâsının geneli ise bunu sîn harfinin dammesiyle {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} (سُخْرِيًّا) şeklinde okumuşlar ve kelimenin manasının damme ile de kesre ile de aynı olduğunu söylemişlerdir.

وحكى بعضُهم عن العربِ سماعًا لجِّيٌّ ولِجِّيٌّ، ودُرِّيٌّ ودِرِّيٌّ، منسوبٌ

Onlardan bazıları Araplardan işitme yoluyla lücciyyün ve licciyyün (لجِّيٌّ ولِجِّيٌّ), dürriyyün ve dirriyyün (دُرِّيٌّ ودِرِّيٌّ) [kelimelerini] nakletmiştir; [bu sonuncusu] nispet edilendir

إلى الدُّرِّ، وكذلك كُرسيٌّ وكِرسيٌّ. وقالوا: ذلك من قيلِهم كذلك نظيرُ قولِهم في جمعِ العصا: العِصِيُّ. بكسرِ العينِ، والعُصيُّ بضمِّها. قالوا: وإنما اخترنا الضمَّ في السُّخريِّ لأنه أفصحُ اللغتين.

) ve aynı şekilde kürsiyyün ve kirsiyyün (كُرسيٌّ وكِرسيٌّ) kullanımlarını nakletmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu kabil kullanımlar, "asâ" (baston) kelimesinin çoğulunda ayın harfinin kesresiyle el-'ısiyyü (العِصِيُّ) ve dammesiyle el-'usıyyü (العُصيُّ) demeleri gibidir. Şöyle dediler: es-Suhriyy (السُّخريّ) kelimesinde dammeyi tercih ettik; çünkü o, iki lehçeden daha fasih olanıdır.

والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتانِ مشهورتانِ، ولغتانِ معروفتانِ، بمعنًى واحدٍ، قد قرأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ، فبأَيَّتِهما قرأ القارىُ ذلك فمصيبٌ، وليس [يُعرفُ من فَرْقٍ] بينَ معنى ذلك إذا كُسِرت السينُ وإذا ضُمَّت؛ لِما ذكرتُ من الروايةِ عمن سمِع من العربِ ما حَكَيتُ عنه.

Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar aynı manaya gelen meşhur iki kıraat ve bilinen iki lehçedir; kıraat âlimleri her ikisiyle de okumuşlardır. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Sîn harfi kesreli veya dammeli okunduğunda manaları arasında [bilinen bir fark] yoktur; zira Araplardan işitilen hususlar hakkında naklettiğim rivayet bunu göstermektedir.

ذكرُ الروايةِ عن بعضِ مَنْ فَرَّق في ذلك بينَ معناه مكسورةً سينُه ومضمومةً

Bu hususta sîn harfi kesreli ve dammeli olduğunda manaları arasında fark gözeten bazılarından gelen rivayetin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} قال: هما مختلفان: سِخريًّا، وسُخريًّا، يقولُ اللهُ: {وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} [الزخرف: ٣٢]. قال: هذا سُخريٌّ، يُسَخِّرونهم، والآخرون الذين يستهزئون بهم، هم "سِخريًّا"، فتلك سُخريًّا، تُسَخِّرونهم - عبيدُك - تَسْخِرَةً، رفعَك فوقَه، والآخرون استهزءوا بأهلِ الإسلامِ، هي "سِخريًّا"، يَسْخَرون منهم، فهما مختلفان. وقرأ قولَ اللهِ: {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ} [هود: ٣٨]. وقال: يسخرون منهم كما سخِر قومُ نوحٍ بنوحٍ،

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} “Siz onları alaya aldınız” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu ikisi farklıdır: Sihriyyen (سِخريًّا) ve suhriyyen (سُخريًّا). Allah Teâlâ: {وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “Birbirlerini iş gördürüp çalıştırsınlar diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık” [ez-Zuhruf: 32] buyurmaktadır. Dedi ki: Bu "suhriyy"dir, onları emre amade kılarlar. Kendileriyle alay edilen diğerleri ise "sihriyyen"dir. İşte bu "suhriyyen"dir; onları -kölelerini- boyun eğdirip çalıştırırsınız, [Allah] seni onun üzerine yükseltmiştir. Diğerleri ise İslâm ehlini alaya aldılar; bu da "sihriyyen"dir, onlarla alay ederler. Dolayısıyla ikisi birbirinden farklıdır. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini okudu: {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ} “Kavminden ileri gelen bir topluluk her yanından geçtikçe onunla alay ediyordu. O da dedi ki: 'Bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi şüphesiz biz de sizinle alay edeceğiz'” [Hûd: 38]. Ve dedi ki: Nûh'un kavminin Nûh ile alay ettiği gibi onlar da bunlarla alay etmektedirler.

اتخذوهم سخريًّا: اتخذوهم هُزُؤًا، لم يزالوا يَستهزئون بهم .

"Onları alaya aldılar" ifadesi; onları eğlence edindiler, durmaksızın onlarla alay edip durdular, demektir .

وقولُه: {حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي}. يقولُ: لم يزلِ استهزاؤُكم بهم حتى أنساكم ذلك من فعلِكم بهم ذكرى، فأَلْهاكم عنه، {وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ}.

O'nun: {حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي} “nihayet size Beni anmayı unutturdu” kavli; onlarla alay etmeniz durmaksızın devam etti, nihayet onlara yaptığınız bu muamele size Beni anmayı unutturdu ve sizi O'ndan alıkoydu, {وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ} “ve siz onlara gülüyordunuz”, demektir.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي}. قال: أنسَى هؤلاءِ الله استهزاؤُهم بهم، وضحكُهم بهم. وقرأ: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ} حتى بلَغ {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ} [المطففين: ٢٩ - ٣٢].

Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي} “nihayet size Beni anmayı unutturdu” kavli hakkında şöyle dedi: Onlarla alay etmeleri ve onlara gülmeleri, bunlara Allah'ı unutturdu. Ve: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ} “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” ayetinden {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ} “‘Şüphesiz bunlar sapıtmış kimselerdir’ derlerdi” [el-Mutaffifîn: 29-32] kavline kadar okudu.

وقولُه: {إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إني، أيُّها المشركون باللهِ، المخلَّدون في النارِ، جَزَيْتُ الذين اتخذتموهم في الدنيا سِخْريَّا من أهلِ الإيمانِ بي، وكنتم منهم تضحَكون، اليومَ بما صبَروا على ما كانوا يلقَون بينكم من أذَى سُخريتكم وضحكِكم منهم في الدنيا، أنهم هم الفائزون.

O'nun: {إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا} “Şüphesiz Ben bugün, sabrettiklerinden ötürü onları mükâfatlandırdım” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a şirk koşan ve ateşte ebedî kalacak olanlar! Dünyada alaya aldığınız ve kendilerine güldüğünüz Bana iman eden kimseleri, dünyada aranızda alay ve gülüşlerinizin eziyetine sabretmeleri sebebiyle bugün mükâfatlandırdım; onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.

اختلفت القرأةُ في قراءةِ: {أَنَّهُمْ}؛ فقرأتْه عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ: {أَنَّهُمْ} بفتحِ الألفِ من {أَنَّهُمْ} . بمعنى: جزيتُهم هذا. فـ "أنَّ" في قراءةِ هؤلاء في موضعِ نصبٍ بوقوعِ قولِه: {جَزَيْتُهُمُ} عليها؛ لأن معنى الكلامِ عندَهم: إنى جزيتُهم اليومَ الفوزَ بالجنةِ. وقد يحتملُ النصبَ من وجهٍ آخرَ، وهو أَن يكونَ موجَّها معناه إلى: إنى جزيتُهم اليومَ بما صبروا؛ لأنهم هم الفائزون بما صبروا في الدنيا، على ما لَقُوا في ذاتِ اللهِ.

Kıraat imamları {أَنَّهُمْ} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe ehlinin bir kısmı, {أَنَّهُمْ} kelimesinin elifini fetha ile {أَنَّهُمْ} şeklinde okumuşlardır . Yani: Onlara bunu mükâfat olarak verdim, manasındadır. Bu kıraatte "enne" (أنَّ), {جَزَيْتُهُمُ} fiilinin üzerine vaki olması sebebiyle nasb konumundadır; zira onlara göre cümlenin manası şöyledir: Ben bugün onlara cenneti kazanmayı mükâfat olarak verdim. Nasb hali başka bir vecihle de muhtemeldir ki o da mananın şöyle yönlendirilmesidir: Sabretmeleri sebebiyle bugün onlara mükâfat verdim; zira onlar dünyada Allah yolunda karşılaştıkları şeylere sabretmeleri sebebiyle kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.

وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ (إنهم) بكسرِ الألفِ منها، بمعنى الابتداءِ،

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu, istînâf (yeni bir cümleye başlangıç) manasında olmak üzere elifin kesresiyle (İnnehüm) şeklinde okumuştur,

وقالوا: ذلك ابتداءٌ من اللهِ مدْحُهم.

ve şöyle demişlerdir: Bu, Allah tarafından onları övmeye yönelik bir başlangıçtır (mübteda/yeni cümledir).

وأولى القراءتين في ذلك بالصوابَ: قراءةُ من قرأ بكسرِ الألفِ؛ لأنَّ قولَه: {جَزَيْتُهُمُ} قد عمِل في الهاءِ والميمِ، والجزاءُ إنما يعملُ في منصوبين، وإذا عمِل في الهاءِ والميمِ، لم يكنْ له العملُ في "أن"، فيصيرِ عاملًا في ثلاثةٍ، إلا أن يُنْوَى به التكريرُ، فيكونَ [نصبُ "أنَّ"] حينَئذٍ بفعلٍ مضمرٍ، لا بقولِه: {جَزَيْتُهُمُ}. وإن هي نُصبت بإضمارِ، لامٍ، لم يكن له أيضًا كبيرُ معنًى؛ لأن جزاءَ اللهِ عبادَه المؤمنين الجنةَ ، إنما هو على ما سَلَفَ من صالحِ أعمالِهم في الدنيا، وجزاؤُه إياهم، وذلك في الآخرةِ هو الفوزُ، فلا معنَى لأَنْ يَشْرُطَ لهم الفوزَ بالأعمالِ، ثم يُخبرَ أنهم إنما فازوا لأنَّهم هم الفائزون.

Bu hususta iki kıraatten doğruya en evla olanı, elifin kesresiyle okuyanın kıraatidir; çünkü O'nun: {جَزَيْتُهُمُ} kavli zamirde (hâ ve mîm) amel etmiştir, ceza/mükâfat fiili ise ancak iki mansubta amel eder. Zamirde amel edince , "enne"de amel etme imkânı kalmaz, aksi takdirde üç mef'ûlde amel etmiş olur. Ancak fiilin tekrarı niyet edilirse müstesnadır; bu durumda ["enne"nin nasbı] {جَزَيْتُهُمُ} kavliyle değil, takdir edilen (gizli) bir fiille olur. Şayet gizli bir lâm harf-i cerri takdiriyle nasbedilirse bunun da pek tutarlı bir manası olmaz; zira Allah'ın mümin kullarına cenneti mükâfat olarak vermesi, onların dünyada geçmiş salih amellerine karşılıktır ve O'nun onlara ahiretteki bu mükâfatı kurtuluşun ta kendisidir. Dolayısıyla onlara kurtuluşu amellere şart kılıp ardından sadece kurtuluşa erenler oldukları için kurtulduklarını haber vermesinin bir anlamı yoktur.

فتأويلُ الكلامِ إذن - إذ كان الصوابُ من القراءةِ ما ذكرنا -: إنى جزيتُهم اليومَ الجنةَ بما صبَروا في الدنيا على أذاكم بها، في أنَّهم اليومَ هم الفائزون بالنعيمِ الدائمِ، والكرامةِ الباقيةِ أبدًا، بما عمِلوا من صالحاتِ الأعمالِ في الدنيا، ولقُوا في طلبِ رضاىَ من المكارِه فيها.

Kıraatten doğru olanı zikrettiğimiz üzere olduğuna göre cümlenin tefsiri şöyledir: Dünyada salih ameller işlemeleri ve rızamı talep yolunda hoşlanmadıkları şeylerle karşılaşmaları sebebiyle, dünyada sizin eziyetlerinize sabretmelerine karşılık bugün onlara cenneti mükâfat olarak verdim; şüphesiz onlar bugün ebedî nimet ve kalıcı ikram ile kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣)}.

Yüce Allah'ın şu ayetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣)} “[Allah] buyurur ki: ‘Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?’ ‘Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor’ derler”.

اختلفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ}.

Kıraat imamları O'nun: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir.

وفي قولِه: {[قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا]} [المؤمنون: ١١٤]؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأةِ

Ve O'nun: {[قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا]} [el-Mü'minûn: 114] “[Allah] buyurdu ki: ‘Siz ancak pek az bir süre kaldınız’” kavlinde de [ihtilaf etmişlerdir]. Bunu genel olarak kurrâsı...

المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ على وجهِ الخبرِ: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ}.

Basra kurrâsının geneli ile Kûfe ehlinin bir kısmı haber kipiyle: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} “[Allah] buyurdu ki: Ne kadar kaldınız?” şeklinde okumuşlardır.

وكذلك قولُه: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} . ووجَّه هؤلاء تأويلَ الكلامِ إلى أنَّ الله قال لهؤلاء الأشقياءِ من أهلِ النارِ، وهم في النارِ: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ}.

Aynı şekilde O'nun: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} kavlini de [böyle okumuşlardır] . Bunlar sözün tevilini; Allah'ın cehennem ehlinden olan bu bedbahtlara onlar cehennemdeyken: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ} “Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?” buyurduğu şeklinde yönlendirmişlerdir.

وأنهم أجابُوا الله فقالوا: {لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ}. فنسِىَ الأشقياءُ لعظيمِ ما هم فيه من البلاءِ والعذابِ، مدةَ مُكثِهم كانت في الدنيا، وقَصُر عندهم أمدُ مُكثِهم كان فيها؛ لما حلَّ بهم من نقمةِ اللهِ، حتى حسِبوا أنهم لم يكونوا مكثُوا فيها إلا يومًا أو بعضَ يومٍ. ولعلَّ بعضَهم كان قد مَكَث فيها الزمانَ الطويلَ والسنين الكثيرةَ.

Ve onların Allah'a: {لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık” diye cevap verdikleri [şeklinde tevil etmişlerdir]. Bu bedbahtlar içinde bulundukları bela ve azabın büyüklüğünden dolayı dünyada kalış sürelerini unutmuşlar ve başlarına inen Allah'ın azabı sebebiyle dünyada kalış süreleri gözlerinde öyle kısalmıştır ki, dünyada ancak bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldıklarını sanmışlardır. Oysa belki de onların bir kısmı dünyada uzun bir zaman ve nice yıllar yaşamışlardı.

وقرأ ذلك عامةُ قرأةٍ أهلِ الكوفةِ، على وجهِ الأمرِ لهم بالقولِ ، كأنه قال لهم: قولوا : كم لبثتُم في الأرضِ؟ وأَخرَج الكلامَ مُخْرج الأمرِ للواحدِ، والمعنيُّ به الجماعةُ؛ إذ كان مفهومًا معناه. وإنما اختار هذه القراءةَ من اختارها من أهلِ الكوفةِ؛ لأن ذلك في مصاحفِهم: "قُل" بغيرِ ألفٍ [وفى غيرِ] مصاحفِهم بالألفِ.

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu onlara söylemeyi emretme (emir) kipiyle okumuşlardır ; sanki onlara: "Yeryüzünde ne kadar kaldınız, deyin !" buyurmuş gibidir. Sözün manası anlaşıldığı için tekile hitap eden emir kalıbında gelmiş, fakat kastedilen topluluk olmuştur. Kûfe ehlinden bu kıraati tercih edenler, kendi mushaflarında elifsiz olarak "Kul" (قُل) şeklinde yazıldığı , diğerlerinin mushaflarında ise elifle [yazıldığı] için bu kıraati tercih etmişlerdir.

وأولى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءةُ من قرأه: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ}. على وجه الخبرِ؛ لأن وجةَ الكلامِ، لو كان ذلك أمرًا، أن يكونَ "قُولوا" على وجهِ الخطابِ للجمعِ؛ لأن الخطابَ فيما قبلَ ذلك وبعدَه جرى لجماعةِ أهلِ النارِ،

Bu hususta iki kıraatten doğruya en yakın olanı, haber kipiyle {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} “[Allah] buyurdu: Ne kadar kaldınız?” şeklinde okuyan kimsenin kıraatidir. Zira bu şayet bir emir olsaydı, hitabın çoğula yönelik olması hasebiyle sözün gelişinin 'deyiniz' (kûlû / قُولوا) şeklinde olması gerekirdi; çünkü bundan önceki ve sonraki hitap cehennemlikler topluluğuna yönelik cereyan etmiştir.

فالذى هو أولى أن يكونَ كذلك قولُه: (قل) . لو كان الكلامُ جاء على وجهِ الأمرِ، وإن كان الآخرُ جائزًا، أعنى التوحيدَ؛ لما بيَّنتُ من العلةِ لقارئِ ذلك كذلك. [فإذ كان ذلك كذلك] ، وجاء الكلامُ بالتوحيدِ في قراءةِ جميعِ القرأةِ، كان معلومًا أن قراءةَ ذلك على وجهِ الخبرِ عن الواحدِ أشبهُ، إذ كان ذلك هو الفصيحَ المعروفَ من كلامِ العربِ. فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: قال اللهُ: كم لبِثُتم في الدنيا من عددِ سنينَ؟ قالوا مُجيبين له: لبثْنا فيها يومًا أو بعضَ يومٍ، فاسألِ العادِّين؛ لأنا لا ندْرِى، قد نسينا ذلك.

Şayet söz emir kipinde gelmiş olsaydı O'nun: (Kul) kavlinin de öyle [çoğul kipiyle] olması daha evla olurdu; gerçi bu şekilde okuyan kimse için açıkladığım gerekçeden ötürü teklik (müfred) kipi de caizdir. [Durum böyle olunca] ve bütün kurrânın kıraatinde söz teklik kipiyle gelince, bunu tekil şahıstan haber kipiyle okumanın daha uygun olduğu anlaşılmış olur; zira Arapların kelamında fasih ve bilinen kullanım budur. Durum böyle olunca cümlenin tefsiri şöyledir: Allah: "Dünyada yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?" buyurdu; onlar da O'na cevap vererek: "Orada bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor, çünkü biz bilmiyoruz, bunu unuttuk" dediler.

واختلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بالعادِّين؛ فقال بعضُهم: هم الملائكةُ الذين يحفَظون أعمالَ بني آدمَ، ويُحْصُون عليهم ساعاتِهم.

Tefsir ehli, "sayanlar" (el-âddîn) ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Onlar, Âdemoğullarının amellerini koruyan ve onların vakitlerini sayıp kaydeden meleklerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك.

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ}. قال: الملائكةَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} "Sayanlara sor" kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: "Melekleri [kastetmektedir]" dedi .

حدثَّنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

وقال آخرون: بل هم الحُسَّابُ.

Başkaları ise: «Aksine onlar, hesap tutanlardır» dediler.

ذكرُ مَنْ قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ}. قال: فاسألِ الحُسَّابَ .

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} "Sayanlara sor" kavli hakkında rivayet etti; [Katâde]: "Hesap tutanlara sor, [demektir]" dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قَتادةَ: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ}. قال: فاسألْ أهلَ الحسابِ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} "Sayanlara sor" kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: "Hesap ehline sor, [demektir]" dedi .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أنْ يقالَ كما قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ}. وهم الذين يَعُدُّون عددَ الشهورِ والسنين وغيرِ ذلك، وجائزٌ أنْ يكونوا الملائكةَ، وجائزٌ أن يكونوا بنى آدمَ وغيرَهم، ولا حجةَ بأيِّ ذلك من أيِّ ثبتتْ صحتُها، فغيرُ جائزٍ توجيهُ معنى ذلك إلى بعضِ العادِّين دونَ بعضٍ.

Bu hususta görüşlerin doğruya en evla olanı, şanı yüce olan Allah'ın buyurduğu gibi: {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} "Sayanlara sor" denilmesidir. Onlar; ayların, yılların ve benzeri şeylerin sayısını sayan kimselerdir. Bunların melekler olması caiz olduğu gibi , Âdemoğulları ve başkaları olması da caizdir. Hangisinin hangisinden olduğuna dair sıhhati sabit bir delil bulunmadığına göre, bu ifadenin manasını sayanların bir kısmına tahsis edip diğerlerini dışarıda bırakmak caiz değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥)} “[Allah] buyurdu ki: 'Eğer bilmiş olsaydınız, sadece pek az [bir süre] kaldınız. Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?'”

اختلفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا}. اختلافَهم في قراءةِ قولِه: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ}. والقولُ عندَنا في ذلك في هذا الموضِعِ نحوُ القولِ الذي بيَّناه قبلُ في قولِه: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} . وتأويلُ الكلامِ على قراءتِنا؛ قال اللَّهُ لهم: ما لبثتُم في الأرضِ إِلَّا قليلًا يسيرًا، لو أنَّكم كنتم تعلمون قدرَ لُبثِكم فيها.

Kurrâ, {قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا} “[Allah] buyurdu ki: 'Sadece pek az [bir süre] kaldınız'” kavlinin kıraatinde, daha önce {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} “[Allah] buyurdu ki: 'Ne kadar kaldınız?'” kavlinin kıraatinde ihtilaf ettikleri gibi ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki görüşümüz, bu yerde de daha önce {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} kavlinde açıkladığımız görüş gibidir. Bizim kıraatimize göre cümlenin tefsiri şöyledir: Allah onlara şöyle buyurdu: Eğer yeryüzünde kalış sürenizin miktarını biliyor olsaydınız, orada pek az, pek kısa bir süre kaldınız.

وقوله: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفحسِبتم أيُّها الأشقياءُ أنّا إنما خلَقْناكم إذ خلَقْناكم لَعِبًا وباطلًا، وأنكم إلى ربِّكم بعدَ مماتِكم

Yüce [Allah]'ın: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} “Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey bedbahtlar! Sizi yarattığımızda sırf bir oyun ve boş yere yarattığımızı ve ölümünüzden sonra Rabbinize

لا تصيرون أحياءً، فتُجْزَون بما كنتم في الدنيا تعملون؟

diri olarak dönmeyeceğinizi ve böylece dünyada iken yaptıklarınızın karşılığını görmeyeceğinizi mi sandınız?

وقد اختلفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأه بعضُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ والكوفةِ: {لَا تُرْجَعُونَ} بضمِّ التاءِ ، بمعنى: لا تُردُّون وقالوا: إنما هو من مَرْجِعِ الآخرةِ، لا من رجوعِ إلى الدنيا.

Kurrâ bunun kıraatinde de ihtilaf etmiştir; Medine, Basra ve Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu tâ (ت) harfinin zammesiyle: {لَا تُرْجَعُونَ} "Döndürülmeyeceksiniz" şeklinde okumuşlardır ; yani 'geri çevrilmeyeceksiniz' anlamındadır. Onlar şöyle demişlerdir: Bu ancak ahirete döndürülmedir, dünyaya geri dönüş değildir.

وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (لا تُرْجعون) . وقالوا: سواءٌ في ذلك مرجعُ الآخرةِ والرجوعُ إلى الدنيا.

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu: (Lâ terci‘ûn - لا ترْجعون - Dönmeyeceksiniz) şeklinde okumuştur . Onlar şöyle demişlerdir: Ahirete döndürülme ile dünyaya geri dönüş bu hususta eşittir.

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أنْ يقالَ: إنهما قراءتان متقاربتا المعنى؛ لأنَّ من ردَّه اللهُ إلى الآخرةِ من الدنيا بعدَ فنائِه، فقد رَجَعَ إليها، وأنَّ من رجَع إليها، فيردِّ اللهِ إياه إليها رجَع. وهما مع ذلك قراءتان مشهورتان، قد قرأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu hususta görüşlerin doğruya en evla olanı şöyle denilmesidir: Bunlar, anlamları birbirine yakın iki kıraattir; zira Allah dünyadaki yok oluşundan sonra kimi ahirete geri döndürürse, o kimse ahirete rücû etmiş (dönmüş) olur; kim de oraya dönerse, Allah onu oraya döndürdüğü için dönmüş olur. Bununla birlikte her ikisi de meşhur kıraatlerdir; kurrâdan ilim ehli bu iki kıraatin her biriyle okumuştur. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وبنحو الذي قلنا في معنى قولِه: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de Allah'ın: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} “Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?” kavlinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَنْ قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا}. قال: باطلًا.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} “Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Cüreyc]: "Bâtıl olarak, [demektir]" dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)} “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; kerîm olan Arş'ın Rabbidir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فتعالى اللهُ الملكُ الحقُّ عمَّا يصِفُه به هؤلاء المشركون، مِن

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mutlak hâkim ve hak olan Allah, bu müşriklerin O'nu niteledikleri şeylerden,

أنَّ له شريكًا، وعمَّا يُضيفون إليه من اتخاذِ البناتِ، {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}. يقولُ: لا معبودَ تنبغى له العبودةُ إلَّا اللهُ الملكُ الحقُّ، ربُّ العرشِ الكريمِ.

O'nun bir ortağı bulunduğu iddiasından ve O'na isnat ettikleri kız çocukları edinme isnadından pek yücedir. {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmaktadır; yani, kerîm olan Arş'ın Rabbi, mutlak hâkim ve hak olan Allah'tan başka kulluk edilmeye layık hiçbir mabut yoktur.

"والربُّ" مرفوعٌ بالردِّ على "الحقِّ"، ومعنى الكلامِ: فتعالى اللهُ الملكُ الحقُّ، ربُّ العرشِ الكريمِ، لا إلهَ إلا هو.

"er-Rabb" (الربُّ) lafzı, "el-Hakk" (الحقِّ) lafzına atıfla merfûdur; cümlenin manası ise şöyledir: Mutlak hâkim ve hak olan, kerîm Arş'ın Rabbi Allah çok yücedir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧)} “Kim, hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler iflah olmazlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومن يدعُ مع المعبودِ الذي لا تصلُحُ العبادةُ إلا له معبودًا آخرَ، لا حجةَ له بما يقولُ ويعملُ من ذلك، ولا بينةَ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kim kulluğun ancak Kendisine layık olduğu mabudun yanında , bu söylediği ve yaptığı şeye dair hiçbir hücceti ve delili olmaksızın başka bir mabuda yalvarıp dua ederse...

كما حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ}. قال: بينةَ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ} “Hakkında hiçbir delili olmadığı halde” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: "Beyyine (açık delil) [demektir]" dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ}. قال: حُجةَ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ} “Hakkında hiçbir delili olmadığı halde” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: "Hüccet [demektir]" dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدِ في قولِه: {لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ}، قال: لا حجةَ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den: {لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ} “Hakkında hiçbir delili olmadığı halde” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: "Hiçbir hüccet yoktur, [demektir]" dedi .

وقولُه: {فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ}. يقولُ: فإِنَّما حسابُ عملِه السَّيِّئِ عندَ ربِّه، وهو مُوَفِّيه جزاءَه إذا قدِم عليه.

Allah Teâlâ'nın: {فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ} “Onun hesabı ancak Rabbinin katındadır” kavline gelince; [Ebû Ca‘fer] der ki: Onun kötü amelinin hesabı ancak Rabbinin katındadır; [kul] O'nun huzuruna vardığında karşılığını ona eksiksiz olarak verecektir.

{إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ}. يقولُ: إنه لا يُنجحُ أهلُ الكفرِ باللهِ عندَه، ولا يُدركون الخلودَ والبقاءَ في النعيمِ.

{إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} “Şüphesiz kâfirler iflah olmazlar” buyurmaktadır; yani, Allah'ı inkâr eden kâfirler O'nun katında kurtuluşa eremezler, nimetler içinde ebediyeti ve bekāyı elde edemezler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} “Ve de ki: Rabbim, bağışla, merhamet et; Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وقلْ يا محمدُ: ربِّ استُرْ عليَّ ذنوبي بعفوِك عنها، وارحمْنى بقبولِ توبتِك، وتركِك عقابي على ما اجترمتُ.

Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed: Rabbim! Günahlarımı onları affetmek suretiyle ört , tövbemi kabul ederek ve işlediğim günahlardan ötürü beni cezalandırmayarak bana merhamet et.

{وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ}. يقولُ: وقلْ: وأنت يا ربِّ خيرُ مَنْ رحِم ذا ذنبٍ فقبِل توبتَه، ولم يعاقبْه على ذنبِه.

{وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} “Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın” buyurmaktadır; yani, şöyle de: Ey Rabbim! Sen günah sahibine merhamet edip onun tövbesini kabul eden ve onu günahından dolayı cezalandırmayanların en hayırlısısın.

آخرُ تفسيرِ سورةِ المؤمنين

Mü'minûn Suresi tefsirinin sonu.