حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا}: دعوةُ الرسولِ عليكم مُوجِبةٌ، فاحْذَروها.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklettiğine göre, İbn Abbâs] { لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا } “Peygamber'in çağrısını/duasını, aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Resul'ün aleyhinize yapacağı dua [helaki] gerektirir; bu sebeple ondan sakının.”
وقال آخرون: بل ذلك نَهْىٌ مِن اللهِ أن يَدْعُوا رسولَ اللَّهِ ﷺ بِغَلَظٍ وجَفاءٍ، وأمَرهم أن يَدْعُوه بلِينٍ وتواضعٍ.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu, Allah'ın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kaba ve katı bir şekilde seslenmelerini yasaklamasıdır; O, Peygamber'e yumuşaklık ve tevazu ile hitap etmelerini emretmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا}. قال: أمَرهم أن يَدْعوا: يا رسولَ اللهِ. في لِينٍ وتواضعٍ، ولا يقولوا: يا محمدُ. في تَجهُّمٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} “Birbirinizi çağırmanız gibi” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: 'Onlara yumuşaklık ve tevazu içinde: “Ey Allah'ın Resulü!” diye çağırmalarını ve sert/asık bir yüzle : “Ey Muhammed!” dememelerini emretti.'
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'in O'nun: {لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} “Peygamber'in çağrısını/duasını aranızda birbirinizi çağırmanız/birbirinize dua etmeniz gibi tutmayın” kavli hakkındaki şu sözünü anlattı:
قال: أمَرهم أن يَدْعوه: يا رسولَ اللهِ. في لِينٍ وتواضعٍ.
Dedi ki: 'Onlara yumuşaklık ve tevazu ile: “Ey Allah'ın Resulü!” diye seslenmelerini emretti.'
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا}. قال: أمَرهم أن يُفَحِّموه ويُشَرِّفوه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} “Peygamber'in çağrısını/duasını aranızda birbirinizi çağırmanız/birbirinize dua etmeniz gibi tutmayın” kavli hakkında haber verdi; o şöyle demiştir: 'Onu yüceltmelerini ve ona şerefli/saygılı davranmalarını emretti.'
وأولى التأويلَين في ذلك بالصوابِ عندى التأويلُ الذي قاله ابن عباسٍ؛ وذلك أن الذي قبلَ قولِه: {لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} - نَهْيٌ مِن اللهِ المؤمنين أن يأتُوا مِن الانصرافِ عنه، في الأمرِ الذي يجمعُ
Bu hususta iki tevil arasından bana göre doğruya en layık olanı, İbn Abbâs'ın söylediği tevildir. Şöyle ki; O'nun: {لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} “Peygamber'in çağrısını/duasını aranızda birbirinizi çağırmanız/birbirinize dua etmeniz gibi tutmayın” kavlinden önceki kısım, Allah'ın müminleri, hepsini bir araya getiren bir işte [Peygamber'den izin almaksızın]
جميعَهم، ما يكرَهُه، والذي بعدَه وعيدٌ للمُنصرفِين [عنه بغيرِ إذْنِه] ، فالذي بينَهما بأن يكونَ تحذيرًا لهم سُخْطَه، أن يَضْطرَّه إلى الدعاءِ عليهم، أشبهُ مِن أن يكونَ أمرًا لهم بما لم يَجْرِ له ذكرٌ؛ من تَعْظيمِه وتوقيرِه بالقولِ والدعاءِ.
Peygamber'in hoşlanmayacağı şekilde yanından ayrılmaktan nehyetmesidir. Ondan sonraki kısım ise [onun izni olmaksızın yanından] ayrılanlara yönelik bir tehdittir. Dolayısıyla bu ikisi arasındaki ifadenin, onu kendileri aleyhine dua etmeye mecbur bırakacak gazabından onları sakındırması olması; söz ve hitapla onu yüceltmek ve ona saygı göstermek gibi daha önce bahsi geçmemiş bir şeyi onlara emretmesi olmasından daha uygundur.
وقولُه: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنكم أيُّها المُنصرِفون عن نبيِّكم بغيرِ إِذْنِهِ، تَسَتُّرًا وخُفْيَةً منه، وإن خَفِي أمرُ مَن يفعلُ ذلك منكم على رسولِ اللهِ ﷺ، فإن الله يعلمُ ذلك ولا يخفَى عليه، فليَتَّقِ مَن يفعلُ ذلك منكم، الذين يُخالفِون أمرَ اللهِ في الانْصرافِ عن رسولِ اللهِ ﷺ إلا بإذْنِه - أن تُصِيبَهم فتنةٌ مِن اللهِ، أو يُصِيبَهم عذابٌ أَلِيمٌ، فيُطْبَعَ على قلوبِهم، فيكفَّروا باللهِ.
O'nun: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilmektedir” kavli: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey Peygamberinizden izin almaksızın, gizlenerek ve ondan saklanarak ayrılıp gidenler! Sizden bunu yapan kimsenin durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gizli kalsa bile Allah bunu bilir ve O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Sizden bunu yapanlar, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ancak onun izniyle ayrılma hususundaki Allah'ın emrine muhalefet edenler; Allah tarafından başlarına bir fitne gelmesinden veya can yakıcı bir azabın kendilerine isabet edip kalplerinin mühürlenmesinden ve böylece Allah'ı inkâr etmelerinden sakınsınlar !
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ في قولِ اللَّهِ: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا}. قال: [كانوا يَستتِرُ] بعضُهم ببعضٍ، فيقومون، فقال: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ}. قال: يُطبَعُ على قلبِه، فلا يُؤْمَنُ أن يُظهِرَ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan nakletti; [Dahhâk] Allah'ın: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilmektedir” kavli hakkında şöyle dedi: “[Onlar] birbirlerinin arkasına gizlenirlerdi ve kalkıp giderlerdi. Bunun üzerine [Allah]: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} “Artık O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden sakınsınlar” buyurdu. [Dahhâk] dedi ki: 'Onun kalbi mühürlenir ve artık açığa vurmasından emin olunamaz
الكفرَ بلسانِه، فتُضْرَبَ عُنُقُه .
ve [sonunda] boynu vurulur .'
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا}. قال: خِلافًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'in O'nun: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilmektedir” kavli hakkında: 'Muhalefet ederek ' dediğini anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا}. قال: هؤلاء المُنافقون الذين يرجِعون بغيرِ إذنِ رسولِ اللهِ ﷺ. قال: اللِّواذُ: يلوذُ عنه ويروغُ ويذهبُ بغيرِ إذنِ النبيِّ ﷺ {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمرِهِ}: الذين يصنَعون هذا، {أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. الفتنةُ هاهنا الكفرُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilmektedir” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in izni olmaksızın dönüp giden münafıklardır.' Dedi ki: 'el-Livâz: Ondan saklanıp gizlice sıvışması ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in izni olmadan gitmesidir. {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمرِهِ} “Artık onun emrine muhalefet edenler sakınsınlar”; yani bunu yapanlar, {أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine acı bir azabın isabet etmesinden”. Buradaki fitne küfürdür .'
واللِّواذُ مصدرُ: لَاوَذْتُ بفلانٍ مُلَاوَذةٌ ولِوَاذًا. ولذلك ظهَرت الواوُ. ولو كان مصدرًا لـ "لُذْتُ" لقيل: لِيَاذًا . كما يقالُ: قُمْتُ قِيامًا. وإذا قيل: قَاوَمْتُك. قيل: قِوامًا طويلًا.
el-Livâz (اللِّواذ), lâveztü bi-fülan mülevazeten ve livâzen (لَاوَذْتُ بفلانٍ مُلَاوَذةٌ ولِوَاذًا) [fiilinin] masdarıdır. Bu sebeple 'vav' harfi zâhir olmuştur (düşmemiştir). Şayet luztü (لُذْتُ) [fiilinin] masdarı olsaydı, tıpkı kumtü kıyâmen (قُمْتُ قِيامًا) denildiği gibi liyâzen denirdi. Kâvemtüke (قَاوَمْتُك) denildiğinde ise kıvâmen tavîlen (قِوامًا طويلًا) denir.
واللِّوَاذُ هو أن يلوذَ القومُ بعضُهم ببعضٍ؛ يستترُ هذا بهذا، وهذا بهذا، كما قال الضحاكُ.
el-Livâz; Dahhâk'ın da dediği gibi, topluluğun birbirinden siper alması, şunun bunun arkasına, bunun da şunun arkasına gizlenmesidir.
وقولُه: {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: أو يصيبَهم في عاجلِ الدنيا عذابٌ مِن اللهِ موجِعٌ، على صنيعِهم ذلك، وخلافِهم أمرَ رسولِ اللهِ ﷺ.
O'nun: {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Yahut kendilerine can yakıcı bir azap isabet etmesidir” kavli[dir]. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Yahut bu yaptıklarından ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmelerinden ötürü, peşin dünya hayatında Allah'tan kendilerine can yakıcı bir azap isabet eder.
وقولُه: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمرِهِ}. وأُدخلت {عَنْ} لأن معنى الكلامِ: فليَحْذَرِ الذين يَلوذُون عن أمرِه، ويُدْبِرون عنه مُعرضِين.
O'nun: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمرِهِ} “Artık onun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” kavli[dir]. {عَنْ} [harf-i ceri] dâhil edilmiştir; çünkü sözün anlamı: “Onun emrinden sıvışıp kaçan ve yüz çevirerek ona arkasını dönenler sakınsınlar” demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)} “Bilesiniz ki göklerde ve yerde ne varsa hepsi şüphesiz Allah'ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün, yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مُلْكَ جميعِ [ما في] السماواتِ والأرضِ. يقولُ: فلا ينبغى لمملوكٍ أن يُخالِفَ أمرَ مالِكِه فيَعصيَه، فيستوجِبَ بذلك عقوبتَه. يقولُ: فكذلك أنتم أيُّها الناسُ، لا يصلُحُ لكم خلافُ ربِّكم الذي هو مالِكُكم، فأطِيعُوه واتَّمِروا لأمرِه، ولا تنْصرِفوا عن رسولِه إذا كُنتُم معه على أمرٍ جامعٍ إِلَّا بإذنِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Bilesiniz ki göklerde ve yerde [olan her şeyin] mülkiyeti Allah'ındır. Buyuruyor ki: Bir kulun/kölenin, Mâlikinin emrine muhalefet edip O'na isyan etmesi ve böylece O'nun cezasını hak etmesi uygun olmaz. Buyuruyor ki: Ey insanlar! Sizin Mâlikiniz olan Rabbinize muhalefet etmeniz de size yaraşmaz; öyleyse O'na itaat edin, emrine boyun eğin ve Peygamberi ile birlikte toplu bir iş üzerindeyken onun izni olmadan yanından ayrılmayın.
وقولُه: {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ}. [يقولُ: قد يعلَمُ ربُّكم ما أنتم عليه] من طاعتِكم إيَّاهُ فيما أمَركم ونَهاكم مِن ذلك.
O'nun: {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} “O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir” kavli: [Şöyle buyuruyor: Rabbiniz, kendisinin size emrettiği ve yasakladığı hususlarda] O'na itaatiniz bakımından ne durumda olduğunuzu elbette bilir, demektir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ}: صنِيعَكم هذا أيضًا .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} “O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir” kavli hakkında: 'Sizin bu yaptığınızı da [bilir] ' demiştir.
{وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ}. يقولُ: ويَومَ يَرْجِعُ إِلى اللَّهِ الذين يُخالفونَ عَن أمرِه {فَيُنَبِّئُهُمْ}. يقولُ: فيُخبرُهم حينَئذٍ {بِمَا عَمِلُوا} في الدُّنيا، ثم يُجازِيهم على ما أسلَفُوا فيها من خِلافِهم على ربِّهم. {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. يقولُ: واللَّهُ
{وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ} “O'na döndürülecekleri gün”. [Şöyle] buyuruyor: O'nun emrine muhalefet edenlerin Allah'a döneceği gün {فَيُنَبِّئُهُمْ} “onlara haber verecektir”. [Şöyle] buyuruyor: O vakit onlara dünyada {بِمَا عَمِلُوا} “yaptıklarını” haber verecek, sonra da orada Rablerine karşı geldikleri geçmiş amellerinin cezasını verecektir. {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. [Şöyle] buyuruyor: Allah
ذو علمٍ بكلِّ شيءٍ عَمِلتُموه أنتُم وهم وغيرُكم، وغيرِ ذلك مِن الأمورِ، لا يَخفَى عليه شيءٌ، بل هو محيطٌ بذلك كلِّه، وهو مُوَفٍّ كلَّ عاملٍ منكم أجْرَ عملِه يومَ تُرْجَعون إليهِ.
sizin, onların ve başkalarının yaptığı her şeyi ve diğer bütün işleri bilendir; O'na hiçbir şey gizli kalmaz, bilakis O bütün bunları kuşatmıştır ve O'na döndürüleceğiniz gün sizden her amel edene amelinin karşılığını eksiksiz verecektir.
آخرُ تفسيرِ سورةِ "النورِ"
Nûr Sûresi tefsirinin sonu.