إذْ أُجارِى الشَّيْطَانَ في سَنَنِ الغَسيِّ … وَمَنْ مالَ مَيْلَهُ مَثْبُورُ
Şeytanın sapıklık yolunda peşinden gittiğimde… Oysa kim onun yoluna meylederse helak olmuştur (mesbûr/مَثْبُور).
وقولُه: {لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ [ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا}. يقولُ: لا تدعُوا اليوم] أيُّها المشركون ندمًا واحدًا - أي: مرَّةً واحدةً - ولكن ادعُوا ذلك كثيرًا.
Yüce Allah'ın: {لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ [ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا}. يقولُ: لا تدعُوا اليوم] “Bugün [bir tek yok oluşu çağırmayın, birçok yok oluşu çağırın!” buyruğu şudur: “Ey müşrikler, bugün] tek bir pişmanlık -yani bir defa- çağırmayın, bilakis bunu pek çok kez çağırın/feryat edin” buyurmaktadır.
وإنَّما قيل: {لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا}؛ لأنَّ الثُّبورَ مصدرٌ، والمصادرُ لا تُجمَعُ، وإنَّما تُوصَفُ بامتدادِ وقتِها وكثرتِها، كما يقالُ: قعد قُعُودًا طويلًا، وأكَل أكلًا كثيرًا.
{لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا} “Bugün bir tek yok oluşu çağırmayın” denilmesinin sebebi şudur: Çünkü 'sübûr' bir masdardır ve masdarlar çoğul yapılmazlar; ancak sürelerinin uzunluğu ve çokluklarıyla nitelenirler; nitekim "Uzun bir oturuşla oturdu" ve "Çok bir yiyişle yedi" denilmesi gibidir.
حدَّثنا محمدُ بنُ مرزوقٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا حَمَّادٌ، قال: ثنا عليُّ بنُ زيدٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ قال: "أَوَّلُ مَنْ يُكسى حُلَّةً مِنَ النَّارِ إبْلِيسُ، فَيضَعُها على حاجِبَيْهِ، ويَسْحَبُها مِن خَلْفِه، وذُرِّيَّتُه مِن خَلْفِه، وهو يقولُ: يا ثُبُورَاه. وهم يُنادون: يا ثُبُورَهم، حتى يَقِفُوا على النَّارِ، وهو يقولُ: يا ثُبوراه. وهم يُنادون: يا ثُبورَهم. فيقالُ: {لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا} ".
Bize Muhammed b. Merzûk anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Zeyd, Enes b. Mâlik'ten [naklen] anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ateşten bir elbise giydirilecek ilk kişi İblis'tir. Onu kaşlarının üzerine koyar ve arkasından sürükler; zürriyeti de onun arkasındadır. O: “Vay başıma gelen helake!” der; onlar da: “Vay başımıza gelen helake!” diye bağrışırlar. Nihayet ateşin başında dururlar; o: “Vay başıma gelen helake!” der; onlar da: “Vay başımıza gelen helake!” diye bağrışırlar. Bunun üzerine: {لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا} “Bugün bir tek yok oluşu çağırmayın, birçok yok oluşu çağırın!” denilir.»
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا (١٥) لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا (١٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا (١٥) لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا (١٦)} “De ki: 'Bu mu daha hayırlıdır, yoksa takva sahiplerine vadedilen ebedilik cenneti mi? Ki orası onlar için bir mükâfat ve varılacak bir yer olmuştur. Orada onlar için diledikleri her şey vardır, ebedi kalıcıdırlar. Bu, Rabbinin üzerine yerine getirilmesi istenen bir vaattir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قُلْ يا محمدُ لهؤلاءِ المكذِّبين بالساعةِ: أهذه النارُ التي وصَف لكم رَبُّكُم صِفتَها وصِفةَ، أهلِها، خيرٌ أم بستانُ الخُلدِ الذي يدومُ نعيمُه ولا يَبيدُ، الذي وعَد مَن اتَّقاه في الدنيا بطاعتِه فيما أمَره ونهاه؟.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed, kıyameti yalanlayan bu kimselere de ki: Rabbinizin size niteliğini ve ehlinin durumunu anlattığı bu ateş mi daha hayırlıdır, yoksa nimeti devam edip yok olmayan ve dünyada Allah'ın emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat ederek O'ndan sakınan kimselere vadedilen ebedilik cenneti mi?
وقولُه: {كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا}. يقولُ: كانت جنةُ الخُلدِ للمتقين جزاءَ أعمالِهم للهِ في الدنيا بطاعتِه، وثوابَ تقواهم إيَّاه، ومصيرًا لهم. يقولُ: ومصيرًا للمتقين يصِيرون إليها في الآخرةِ.
Yüce Allah'ın: {كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا} “Ki orası onlar için bir mükâfat ve varılacak bir yer olmuştur” buyruğu şudur: Ebedilik cenneti, dünyada O'na itaat ederek Allah için yaptıkları amellerin karşılığı, O'na karşı takvalarının mükâfatı ve onlar için bir varış yeri olmuştur. [Yani] takva sahiplerinin ahirette varacakları bir yerdir.
وقولُه: {لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ}. يقولُ: لهؤلاء المتقين في جنةِ الخُلدِ التي وعدَهموها اللهُ ما يشاءُون ممَّا تَشْتَهيه الأنفُسُ، وتلَذُّ الْأَعْينُ، {خَالِدِينَ} فيها. يقولُ: لابِثين فيها ماكِثين أبدًا، لا يَزولون عنها، ولا يَزولُ عنهم نَعِيمُها.
Yüce Allah'ın: {لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ} “Orada onlar için diledikleri her şey vardır” buyruğu şudur: Allah'ın kendilerine vadettiği ebedilik cennetinde bu takva sahipleri için nefislerin arzuladığı ve gözlerin zevk aldığı diledikleri her şey vardır. Orada {خَالِدِينَ} “ebedi kalıcıdırlar”; yani orada sürekli kalacaklar, ebediyen oradan ayrılmayacaklar ve onun nimeti de kendilerinden yok olmayacaktır.
وقولُه: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا}. وذلك أنَّ المؤمنين سألوا ربَّهم ذلك في الدنيا حينَ قالوا: {آتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ} [آل عمران: ١٩٤]. فقال اللهُ ﵎: كان إعطاءُ اللهِ المؤمنين جنةَ الخُلدِ التي وصَف صِفتَها في الآخرةِ - وعْدًا وعدهم على طاعتِهم إيَّاه في الدنيا، ومسألتِهم إيَّاه ذلك.
Yüce Allah'ın: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا} “Bu, Rabbinin üzerine yerine getirilmesi istenen bir vaattir” buyruğuna gelince: Bu, müminlerin dünyada iken: {آتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ} “Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini ver” [Âl-i İmrân: 194] dedikleri zaman Rablerinden bunu istemiş olmalarındandır. Allah (celle celâluhu) şöyle buyurmuştur: Allah'ın, niteliğini vasfettiği ebedilik cennetini ahirette müminlere vermesi; dünyada O'na itaat etmeleri ve bunu O'ndan istemeleri karşılığında onlara vadettiği bir vaatti.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا}. قال: فاسألوا الذي وعدَكم وتَنَجَّزوه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا} “Bu, Rabbinin üzerine yerine getirilmesi istenen bir vaattir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Size vadettiği şeyi isteyin ve onun yerine getirilmesini talep edin .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا}. قال: سألوه إيَّاها في الدنيا، طلَبوا ذلك فأعطاهم وعْدَهم إذ سأَلوه أن يعطيَهم فأعطاهم، فكان ذلك وعدًا مسئولًا، كما وقَّتَ أرْزاقَ العبادِ في الأرضِ قبلَ أنْ يَخلُقَهم، فجعَلها أقواتًا للسائِلين، وقَّتَ ذلك على مسألتِهم. وقرَأ: {وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ} [فصلت: ١٠].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا} “Bu, Rabbinin üzerine yerine getirilmesi istenen bir vaattir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Dünyada O'ndan bunu istediler, bunu talep ettiler; O da kendilerine vermesini istediklerinde onlara vaadini verdi ve böylece bu, istenen bir vaat oldu. Nitekim yeryüzündeki kulların rızıklarını onları yaratmadan önce belirleyip isteyenler için azık kılması gibi, bunu da onların istemesine göre takdir etmiştir.” Ve şu ayeti okudu: {وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ} “Orada arayıp soranlar için eşit olarak gıdalarını dört günde takdir etti” [Fussilet: 10].
وقد كان بعضُ أهلُ العربيةِ يُوجِّهُ معنى قولِه: {وَعْدًا مَسْئُولًا}. إلى أنه معنيٌّ به: وعدًا واجبًا. وذلك أنَّ المسئولَ واجبٌ وإِن لم يُسْأَلْ، كالدَّينِ. ويقولُ: ذلك نظيرُ قولِ العربِ: لأُعطينَّك ألفًا وعْدًا مَسئُولًا. بمعنى أنه واجبٌ لك، فتسْألُه.
Arap dili ehlinden bazıları , O'nun: {وَعْدًا مَسْئُولًا} “istenen bir vaat” buyruğunun anlamını, bununla "vacip/kesin bir vaat" kastedildiği yönüne hamletmiştir. Çünkü istenen şey, borç gibi, talep edilmese bile vaciptir/ödenmesi gerekir. Ve der ki: Bu, Arapların: "Sana yerine getirilmesi vacip bir vaat (va'den mes'ûlen) olarak bin dirhem vereceğim" sözünün benzeridir; yani o senin için bir haktır ve sen onu talep edebilirsin.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ (١٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ} “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını bir araya toplayacağı ve: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?' diyeceği gün” buyruğunun tevili (tefsiri) hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ نحشُرُ هؤلاء المكذِّبين بالساعةِ، العابدين الأوثانَ، وما يَعبُدونَ مِن دونِ اللهِ من الملائكةِ والإنسِ والجنِّ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Kıyameti yalanlayan, putlara tapan bu kimseleri ve Allah'tan başka taptıkları melekleri, insanları ve cinleri bir araya toplayacağımız gün;
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ}. قال: عيسى وعُزيرٌ والملائكةُ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ} “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını bir araya toplayacağı gün şöyle der: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız...'” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Taptıkları kimseler] İsa, Üzeyir ve meleklerdir ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
واختَلَفتِ القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه أبو جعفرٍ القارئُ وعبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ} بالياءِ جميعًا ، بمعنى: ويومَ يحشُرُهم ربُّك، ويحشُرُ ما يعبدونَ مِن دونِه فيقولُ.
Kıraat âlimleri bu ayetin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Kârî Ebû Ca'fer ve Abdullah b. Kesîr, her iki fiili de ya (ي) harfiyle: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ} şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı: "Rabbin onları toplar ve O'ndan başka taptıklarını da toplar ve der ki..." demektir.
وقرَأته عامَّةُ قرَأةِ الكوفيين: (نَحْشُرُهُمْ) بالنونِ، {فَيَقُولُ} . وكذلك قرأه نافعٌ.
Kûfeli kıraat âlimlerinin geneli ise nun (ن) harfiyle (نَحْشُرُهُمْ) "onları toplarız" ve {فَيَقُولُ} "ve der ki" şeklinde okumuşlardır. Nâfi' de bu şekilde okumuştur.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أنْ يقالَ: إنَّهما قراءتان مشهورتان، متقاربتا المعنى، فبأيَّتهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş şudur: Bunlar anlamları birbirine yakın iki meşhur kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ}. يقولُ: فيقولُ اللهُ للذين كان هؤلاء المشركون يعبُدونهم مِن دونِ اللهِ: {أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ}؟
Yüce Allah'ın: {فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ} “[Ve Allah] der ki: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız?'” sözüne gelince; [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Allah, bu müşriklerin Allah'tan başka kendilerine taptıkları kimselere şöyle der: {أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ} “Şu kullarımı siz mi saptırdınız?”
يقولُ: أأنتم أَزَلْتُموهم عن طريقِ الهدَى، ودعَوتُمُوهم إلى الغَيِّ والضلالةِ حتى تاهوا وهلَكوا، {أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ}. يقولُ: أم عبادِى هم الذين أخطَئوا سبيلَ الرشدِ والحقِّ، وسلَكوا العَطَبَ .
[Yani] onları hidayet yolundan siz mi uzaklaştırdınız, şaşkınlığa düşüp helak oluncaya kadar onları azgınlığa ve sapıklığa siz mi çağırdınız; {أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ} “yoksa kendileri mi yoldan saptılar?” Yani yoksa kullarım, doğruluk ve hak yolunu kendileri kaybedip helake mi sürüklendiler?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا (١٨)} “Derler ki: 'Seni tenzih ederiz; Senden başka veliler edinmek bize yakışmazdı. Fakat Sen onları ve atalarını öyle nimetlendirdin ki, nihayet zikri unuttular ve helak olmuş bir topluluk oldular.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قالت الملائكةُ الذين كان هؤلاء المشركون يعبدونهم مِن دونِ اللهِ - وعيسى: تنزيهًا لك يا ربَّنا، وتبرِئَةً ممَّا أضاف إليك هؤلاء المشركون، ما كان ينبغي لنا أنْ نتخذَ من دونِك مِن أولياءَ نُوالِيهم، أنت وليُّنا مِن دونِهم، ولكن متَّعْتَهم بالمالِ يا ربَّنا في الدنيا والصحةِ، حتى نَسُوا الذكرَ، وكانوا قومًا هَلْكى، قد غلَب عليهم الشقاءُ والخذِلانُ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu müşriklerin Allah'tan başka taptıkları melekler ve İsa şöyle dediler: "Ey Rabbimiz, Seni tenzih ederiz ve bu müşriklerin Sana isnat ettikleri şeylerden Seni beri kılarız . Senden başka kendilerine dostluk göstereceğimiz veliler edinmek bize yakışmazdı; bizim velimiz onların dışında Sensin. Fakat ey Rabbimiz, Sen onları ve atalarını dünyada mal ve sıhhatle öyle nimetlendirdin ki nihayet zikri unuttular; bedbahtlık ve hüsranın kendilerini kuşattığı, helak olmuş bir topluluk haline geldiler."
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا}. يقُولُ: قومٌ قد ذهبتْ أعمالُهم وهم في الدنيا، ولم تكنْ لهم أعمالٌ صالحةٌ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا} “Fakat sen onları ve atalarını öyle nimetlendirdin ki, nihayet zikri (öğüt ve Kitab'ı) unuttular ve helak olmuş bir topluluk haline geldiler” buyruğu hakkında şöyle der: “Dünyadayken amelleri boşa gitmiş ve hiçbir salih amelleri bulunmayan bir topluluktur.”
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا}. يقولُ: هَلْكى .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا} “Ve helak olmuş bir topluluk oldular” buyruğu hakkında şöyle der: “Helak olmuş kimselerdir .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا}. يقولُ: هَلْكَى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O'nun: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا} “Ve helak olmuş bir topluluk oldular” buyruğu hakkında şöyle der: “Helak olmuş kimselerdir .”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا}. قال: هم الذين لا خيرَ فيهم .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hasan[-ı Basrî]'den nakletti: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا} “Ve helak olmuş bir topluluk oldular” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar, kendilerinde hiçbir hayır bulunmayan kimselerdir .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا}. قال: يقولُ: ليس من الخيرِ شيءٌ. البورُ: الذي ليس فيه من الخيرِ شيءٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا} “Ve helak olmuş bir topluluk oldular” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “[Bu ifade] 'hiçbir hayırları yoktur' demektir. 'Bûr', içinde hayırdan hiçbir şey bulunmayan kimsedir.”
واختلَفت القرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ الأمصارِ: {نَتَّخِذَ} بفتحِ النونِ، سوى الحسنِ ويزيدَ بن القَعْقاعِ، فإنَّهما قرَآه: (أنْ نُتَّخَذَ) بضمِّ النونِ. فذهب الذين فتَحوها إلى المعنى الذي بيَّنَّاه في تأويلِه؛ مِن أنَّ الملائكةَ وعيسى ومَن عُبِد مِن دونِ اللهِ مِن المؤمنين هم الذين تبرَّءوا أنْ يكونَ كان لهم وليٌّ غيرُ اللهِ تعالى ذكرُه. وأما الذين
Kıraat âlimleri O'nun: {مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ} “Senden başka veliler edinmek bize yakışmazdı” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. İslâm beldelerinin kıraat imamlarının geneli bunu —el-Hasan ve Yezîd b. el-Ka'kâ' müstesna— nun harfinin fethasıyla {نَتَّخِذَ} şeklinde okumuştur; nitekim bu ikisi nun harfinin dammesiyle (أنْ نُتَّخَذَ) şeklinde okumuşlardır. [Nun harfini] fetha ile okuyanlar, tevilinde açıkladığımız üzere; meleklerin, İsa'nın ve Allah'tan başka kendilerine ibadet edilen müminlerin, zikri yüce olan Allah'tan başka bir velileri bulunmasından beri oldukları anlamına gitmişlerdir. [Nun harfini]
قرءوا ذلك بضمِّ النونِ، فإنَّهم وجَّهوا معنى الكلامِ إلى أنَّ المعبودين في الدنيا إنَّما تبرَّءوا إلى اللهِ أنْ يكونَ كان لهم أنْ يُعْبُدوا مِن دونِ اللهِ جلَّ ثناؤُه، كما أخبَر اللهُ عن عيسى أنَّه قال إذ قيل له : {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} -: {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ}، {مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} [المائدة: ١١٦، ١١٧].
damme ile okuyanlar ise sözün anlamını şöyle yorumlamışlardır: Dünyada kendilerine tapılanlar, övgüsü yüce olan Allah'ın dışında kendilerine tapılmasından beri olduklarını Allah'a arz etmişlerdir; nitekim Allah, İsa'ya: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “'İnsanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin, diyen sen misin?'” dendiğinde onun şöyle söylediğini haber vermiştir: {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “'Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz'”, {مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} “'Onlara bana emrettiğin şu şeyden başkasını söylemedim: Benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin'” [el-Mâide: 116, 117].
قال أبو جعفرٍ: وأولى القراءتين في ذلك عندى بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه بفتحِ النونِ؛ لعللٍ ثلاثٍ؛ إحداهنَّ، إجماع الحُجَّةِ مِن القرَأةِ عليها، والثانيةُ، أنَّ الله جلَّ ثناؤُه ذكَر نظيرَ هذه القصةِ في "سورةِ سبأ"، فقال: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} [سبأ: ٤٠، ٤١]. فأخبَر عن الملائكةِ أنَّهم إذا سُئِلوا عن عبادةِ من عبَدهم، تبرَّءوا إلى اللهِ مِن وَلايتِهم، فقالوا لربِّهم: {أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ}. فذلك يُوضِّحُ عن صحةِ قراءةِ من قرَأ ذلك: {مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ}. بمعنى: ما كان ينبغى لنا أنْ نتخذَهم من دونِك أولياءَ. والثالثةُ، أنَّ العربَ لا تُدْخِلُ "مِنْ" هذه التي تَدْخُلُ في الجحدِ إلَّا في الأسماءِ، ولا تُدْخِلُها في الإخبارِ، لا يقولون: ما رأيتُ أخاك مِن رجلٍ. وإنَّما يقولون: ما رأيتُ من أحدٍ، وما عندِى مِن رجلٍ. وقد دخَلتْ ههنا في "الأولياءِ"، وهى في موضعِ الخبرِ، ولو لم تكنْ فيها "مِن"، كان وجهًا حسنًا.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bana göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı, nun harfini fetha ile okuyanların kıraatidir; bu da üç sebeptendir: Birincisi: Kıraat âlimlerinin hüccet sayılan çoğunluğunun bu kıraat üzerinde icma etmiş olmasıdır. İkincisi: Övgüsü yüce olan Allah bu kıssanın benzerini Sebe' Suresi'nde zikredip şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} [Sebe': 40, 41] “Hepsini toplayacağı, sonra meleklere: 'Bunlar yalnız size mi tapıyorlardı?' diyeceği gün; melekler: 'Seni tenzih ederiz, bizim velimiz onlara karşı Sensin' derler.” Allah meleklerin, kendilerine tapanların ibadetinden sorulduklarında, onların velayetinden beri olduklarını Allah'a arz edip Rablerine: {أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} “Bizim velimiz onlara karşı Sensin” dediklerini haber vermiştir. Bu da bu ayeti: {مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ} şeklinde yani "Senden başka onları veliler edinmek bize yakışmazdı" anlamında okuyanın kıraatinin sıhhatini açıkça ortaya koymaktadır. Üçüncüsü ise: Araplar nefiy (olumsuzluk) cümlelerine dâhil olan bu "min (مِنْ)" harf-i cerini sadece isimlere (özne ve nesnelere) dâhil ederler; haber (yüklem) kısımlarına dâhil etmezler. "Kardeşini bir adam olarak görmedim (ما رأيتُ أخاك مِن رجلٍ)" demezler; aksine "Hiç kimseyi görmedim (ما رأيتُ من أحدٍ)" ve "Yanımda hiçbir adam yok (ما عندِى مِن رجلٍ)" derler. Burada ise "el-evliyâ" kelimesine dahil olmuştur ve bu da haber makamındadır; şayet "min" olmasaydı bu da güzel bir vecih olurdu.
وأما البُورُ فمصدرٌ واحدٌ، وجمعٌ للبائرِ، يقالُ: أصبحتْ منازِلُهم بُورًا. أي: خاليةً لا شيءَ فيها. ومنه قولُهم: بارتِ السُّوقُ، وبار الطعامُ. إذا خَلا مِن الطُّلَّابِ
Bûr (بُور) kelimesine gelince; o hem tekil bir masdardır hem de «bâir»in çoğuludur. Nitekim: «Evleri ıssız kaldı (bûran)» denilir ki bu, «içinde hiçbir şey bulunmayıp bomboş kaldı» demektir. Arayanı kalmadığı zaman söylenen: «Piyasa kesat gitti (bâret), yiyecek alıcısız kaldı (bâre)» sözü de bu köktendir.
والمُشْترِى، فلم يكنْ له طالبٌ، فصار كالشيءِ الهالكِ. ومنه قولُ ابن الزِّبَعْرَى :
ve talibi kalmayıp ortada kaldığında ve adeta helak olmuş bir şey haline geldiğinde söylenen: "Piyasa kesat gitti (bâret), yiyecek alıcısız kaldı (bâre)" sözü de bundandır. İbnü'z-Ziba'râ'nın şu beyti de bu anlamdadır:
يا رسولَ المَلِيكِ إنَّ لسانِي … رَاتِقٌ ما فَتَقْتُ إِذْ أَنا بُورُ
Ey Hükümran'ın elçisi! Ben helak olmuş biriyken (bûr) bozup yırttığımı şimdi dilim dikip onarmaktadır.
وقد قيل: إنَّ "بور" مصدرٌ كالعدلِ والزورِ والقطرِ ، لا يُثنَّى ولا يُجمَعُ ولا يُؤنَّثُ.
Şöyle de denilmiştir: "Bûr", 'adl', 'zûr' ve 'kıtr' gibi tesniyesi (ikili), cemi (çoğulu) ve müennesi (dişili) olmayan bir masdardır.
وإنَّما أُريدَ بالبورِ في هذا الموضعِ أنَّ أعمال هؤلاء الكفارِ كانتْ باطلةً؛ لأنَّها لم تكنْ للهِ، كما ذكَرنا عن ابن عباسٍ.
Bu ayette 'bûr' ile kastedilen şey, İbn Abbâs'tan naklettiğimiz gibi, bu kâfirlerin amellerinin Allah rızası için olmaması sebebiyle bâtıl/boşa çıkmış olmasıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا} “İşte söyledikleriniz konusunda sizi yalanladılar. Artık ne [azabı] savmaya gücünüz yeter ne de bir yardım bulmaya.”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عمَّا هو قائلٌ للمشركين عندَ تَبرِّى مَن كانوا يعبدونَه في الدنيا مِن دونِ اللهِ منهم: قد كذَّبوكم أيُّها الكافرون مَن زعمتُم أَنَّهم أضلُّوكم، ودعَوكم إلى عبادتِهم بما تقولون. يعنى: بقولِكم. يقولُ: كذَّبوكم بكذِبكم.
Zikri yüce olan Allah, dünyada iken Allah'tan başka taptıkları kimselerin kendilerinden teberri edip uzaklaşmaları anında müşriklere ne diyeceğini haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kâfirler! Sizi saptırdıklarını ve kendilerine ibadet etmeye çağırdıklarını iddia ettiğiniz kimseler söyledikleriniz konusunda sizi yalanladılar. Yani sözünüz hususunda [sizi yalanladılar]. Şunu demektedir: Sizi yalanınızla baş başa bırakıp yalanladılar.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tefsiri hakkında bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ. عن مجاهدٍ: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ}. يقولُ اللهُ للذين كانوا يعبدون عيسى وعُزيرًا والملائكةَ: يُكذِّبون المشركين.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ} “İşte söyledikleriniz hususunda sizi yalanladılar” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: Allah, İsa'ya, Üzeyir'e ve meleklere tapan kimselere [hitaben] şöyle buyurmaktadır: [Taptıkları bu varlıklar] müşrikleri yalanlamaktadırlar.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ}. قال: عيسى وعُزيرٌ والملائكةُ يكذِّبون المشركين بقولِهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ} “İşte söyledikleriniz konusunda sizi yalanladılar” ayeti hakkında şöyle demiştir: “İsa, Üzeyir ve melekler, müşrikleri söyledikleri sözler konusunda yalanlarlar.”
وكان ابن زيدٍ يقولُ في تأويلِ ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا}. قال: كذَّبوكم بما تقولون، بما جاء مِن عندِ اللهِ، جاءتْ به الأنبياءَ، والمؤمنون آمنوا به وكذَّب هؤلاء .
İbn Zeyd ise bunun tefsiri hakkında, bana Yûnus'un anlattığı, onun: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا} “İşte söyledikleriniz konusunda sizi yalanladılar. Artık ne [azabı] savmaya gücünüz yeter ne de bir yardım bulmaya” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Söylediğiniz şeyler hususunda, yani Allah katından gelen ve peygamberlerin getirdiği hususlarda sizi yalanladılar; müminler ona iman etti, bunlar ise yalanladı ."
فوجَّه ابن زيدٍ تأويلِ قولِه: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ}. إلى: فقد كذَّبكم ، أيُّها المؤمنون، المكذِّبون بما جاءهم به محمدٌ مِن عندِ اللهِ، بما تقولون مِن الحقِّ. وهو أنْ يكونَ خبرًا عن الذين كذَّبوا الكافرين في زعمِهم أنَّهم دعَوْهُم إلى الضلالةِ وأمَروهم بها، على ما قاله مجاهدٌ من القولِ الذي ذكَرناه عنه - أشبهُ وأولى؛ لأنَّه في سياقِ الخبرِ عنهم.
Böylece İbn Zeyd, O'nun: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ} “İşte sizi yalanladılar” buyruğunun tefsirini: "Ey müminler! Muhammed'in Allah katından getirdiği şeyleri yalanlayan kimseler, söylediğiniz hak sözler konusunda sizi yalanlamışlardır " manasına hamletmiştir. Oysa bu ifadenin, Mücâhid'den naklettiğimiz görüş doğrultusunda, kendilerini sapıklığa çağırdıklarını ve bunu emrettiklerini iddia eden kâfirleri yalanlayan kimselerin haberi olması [ayetin bağlamına] daha uygun ve daha evladır; zira ayet onların haberinin akışı içindedir.
والقراءةُ في ذلك عندَنا: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ} بالتَّاءِ، على التأويلِ الذي ذكَرناه؛ لإجماعِ الحُجةِ من قرَأةِ الأمصارِ عليه. وقد حُكِى عن بعضِهم أنه قرَأه: (فقد كَذَّبُوكُمْ بمَا يَقُولُونَ) بالياءِ ، بمعنى: فقد كذَّبوكم بقولِهم.
Bu hususta bize göre kıraat, zikrettiğimiz tevil üzere şehirlerin kurrâ hüccetinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle "tâ" [harfi] ile {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ} “İşte söyledikleriniz konusunda sizi yalanladılar” şeklindedir. Bazılarından ise bunun "yâ" ile (فقد كَذَّبُوكُمْ بمَا يَقُولُونَ) “söyledikleri sözle sizi yalanladılar” anlamında okunduğu rivayet edilmiştir .
وقولُه جلَّ ثناؤه: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا}. يقولُ: فما يستطيعُ هؤلاء الكفارُ صرفَ عذابِ اللهِ حينَ نزَل بهم عن أنفسِهم، ولا نَصْرَها من اللهِ حينَ عذَّبها وعاقبَها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا} “Artık ne [azabı] savmaya güç yetirebilirsiniz ne de bir yardım bulabilirsiniz” buyruğu hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Bu kâfirler, Allah'ın azabı başlarına indiği vakit onu kendilerinden savmaya güç yetiremezler; Allah kendilerine azap edip cezalandırdığı vakit de O'na karşı kendilerine yardım edemezler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا}. قال: المشركون لا يستطيعونه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا} “Artık ne [azabı] savmaya gücünüz yeter ne de bir yardım bulmaya” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Müşrikler buna güç yetiremezler .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا}. قال: المشركون. قال ابن جُرَيجٍ: لا يَسْتَطِيعون صرفَ العذابِ عنهم ولا نصرَ أنفسِهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا} “Artık ne [azabı] savmaya gücünüz yeter ne de bir yardım bulmaya” ayeti hakkında: “Müşrikler[dir]” demiştir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: “Azabı kendilerinden savmaya ve kendilerine yardım etmeye güç yetiremezler.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا}. قال: لا يَستطِيعون يَصْرِفون عنهم العذابَ الذي نزَل بهم حينَ كُذِّبوا، ولا أن يَنتصِروا. قال: ويُنادى مُنادٍ يومَ القيامةِ حينَ يَجتمِعُ الخَلائقُ: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ} [الصافات: ٢٥]. قال: مَن عُبِد مِن دونِ اللهِ لا يَنْصُرُ اليومَ مَن عبَدَه. وقال: العابدون مِن دونِ اللهِ لا يَنْصُرُه اليومَ إلهُه الذي يَعْبُدُ مِن دونِ اللهِ. فقال اللهُ ﵎: {بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ} [الصافات: ٢٦]. وقرَأ قولَ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ} [المرسلات: ٣٩].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا} “Artık ne [azabı] savmaya gücünüz yeter ne de bir yardım bulmaya” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Yalanlandıkları vakit başlarına inen azabı kendilerinden savmaya güç yetiremezler ve kimseden yardım da göremezler." Şöyle devam etti: "Kıyamet günü mahlukat toplandığında bir münadi şöyle seslenir: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ} “Size ne oldu ki birbirinize yardım etmiyorsunuz?” [Sâffât, 25]. Dedi ki: Allah'tan başka tapılanlar, bugün kendilerine tapanlara yardım edemezler. Ve dedi ki: Allah'tan başkasına tapan kimseye, Allah'tan başka taptığı ilahı bugün yardım edemez . Bunun üzerine Allah celle celâluhû şöyle buyurmuştur: {بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ} “Hayır, bugün onlar teslim olmuşlardır” [Sâffât, 26]." Ve Allah -övgüsü yüce olsun-'ın şu buyruğunu okudu: {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ} “Eğer bir hileniz varsa bana karşı kurun bakalım!” [Mürselât, 39].
ورُوِى عن ابن مسعودٍ في ذلك ما حدَّثنا به أحمدُ بنُ يُوسفَ، قال: ثنا
Bu hususta İbn Mes‘ûd'dan, bize Ahmed b. Yûsuf'un aktardığı şu rivayet nakledilmiştir, dedi ki: Bize
القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: هي في حرفِ عبدِ اللهِ بن مسعودٍ: (فما يَسْتَطِيعون لك صَرْفًا).
el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan nakletti, dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde bu [ayet] şöyledir: (فما يَسْتَطِيعون لك صَرْفًا) [Onlar senin için bir şeyi savmaya güç yetiremezler].
فإن تَكُنْ هذه الروايةُ عنه صحيحةً، صحَّ التأويلُ الذي تأَوَّله ابن زِيدٍ في قولِه: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ}. ويَصِيرُ قولُه: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ} خبرًا عن المشركين أنهم كذَّبوا المؤمنين. ويكونُ تأويلُ قولِه حينَئذٍ: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا}: فما يَستطِيعُ يا محمدُ هؤلاء الكفارُ لك صرفًا عن الحقِّ الذي هداك اللهُ له، ولا نصرَ أنفسِهم مما بهم مِن البلاءِ الذي هم فيه بتكذيبِهم إياك.
Şayet ondan gelen bu rivayet sahih ise, İbn Zeyd'in: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ} “İşte söyledikleriniz konusunda sizi yalanladılar” buyruğu hakkındaki tevili sahih olur ve O'nun: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ} “İşte sizi yalanladılar” sözü, müşriklerin müminleri yalanladığına dair bir haber olur. Bu durumda O'nun: {فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا} “Artık ne [azabı] savmaya gücünüz yeter ne de bir yardım bulmaya” buyruğunun tevili şöyle olur: Ey Muhammed! Bu kâfirler ne seni Allah'ın seni ilettiği haktan çevirmeye güç yetirebilirler ne de seni yalanlamaları sebebiyle içinde bulundukları beladan kendilerini kurtarmaya güç yetirebilirler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا}.
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا} “İçinizden kim zulmederse, ona büyük bir azap tattırırız” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به: ومَن يَظْلِمُ منكم أيُّها المؤمنون. يعنى بقولِه: {وَمَنْ يَظْلِمْ}: ومَن يُشْرِكُ باللهِ فَيَظْلِم نفسَه، فذلك {نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا}، كالذى ذكَرْنا أنَّا نُذِيقُه الذين كذَّبوا بالساعةِ.
Zikri yüce olan Allah, kendisine iman edenlere şöyle buyurur: Ey müminler! İçinizden kim zulmederse... {وَمَنْ يَظْلِمْ} “Kim zulmederse” buyruğuyla: "Kim Allah'a şirk koşarak kendine zulmederse, işte ona {نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا} 'büyük bir azap tattırırız'" [demek ister]. Tıpkı kıyameti yalanlayanlara tattıracağımızı zikrettiğimiz gibi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ في قولِه: {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ}. قال: يُشْرِكْ ، {نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti, dedi ki: İbn Cüreyc O'nun: {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ} “İçinizden kim zulmederse” buyruğu hakkında: "[Kim] şirk koşarsa , {نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا} 'ona büyük bir azap tattırırız' " demiştir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الحسنِ في
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasen'den [Allah Teâlâ'nın şu]...
قولِه: {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ}. قال: هو الشركُ .
{وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ} “İçinizden kim zulmederse” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "O, şirktir ."
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا (٢٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا (٢٠)} “Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de mutlaka yemek yerler ve çarşılarda dolaşırlardı. Sabredecek misiniz diye sizi birbirinizle imtihan ettik. Rabbin her şeyi hakkıyla görendir” buyruğunun tefsiri.
وهذا احتجاجٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه لنبيِّه على مشركي قومه الذين قالوا: {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ} [الفرقان: ٧]. وجوابٌ لهم عنه. يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: وما أنْكَر يا محمدُ هؤلاء القائلون: {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ}. من أكلِك الطعامَ، ومشيِك في الأسواقِ، وأنت للهِ رسولٌ، فقد علِموا أنَّا ما أَرْسَلْنا قَبْلَك من المرسَلين إلا مَن إنهم ليَأكُلون الطعامَ ويَمْشون في الأسواقِ، كالذى تَأْكُلُ أنت وتَمْشِى، فليس لهم عليك بما قالوا من ذلك حجةٌ؟
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ} [Furkan, 7] “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?” diyen kavminin müşriklerine karşı Peygamberi lehine getirdiği bir delil ve onlara verdiği bir cevaptır. Övgüsü yüce olan Allah onlara şöyle demektedir: Ey Muhammed! {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ} “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?” diyen şu kimseler, sen Allah'ın bir elçisi olduğun halde senin yemek yemenden ve çarşılarda dolaşmandan neyi yadırgıyorlar ki? Onlar pekala biliyorlar ki, biz senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki onlar da tıpkı senin yediğin ve dolaştığın gibi yemek yemesinler ve çarşılarda dolaşmasınlar. Dolayısıyla söyledikleri bu sözle senin aleyhine getirebilecekleri hiçbir delil yoktur!
فإن قال قائلٌ: فإن "مَن" ليست في التلاوةِ، فكيف قلتَ: معنى الكلامِ: إلا من إنهم لَيَأْكُلُون الطعامَ؟
Eğer birisi: "Fakat ayetin lafzında 'men' (مَن) yoktur; öyleyse nasıl cümlenin anlamı: 'illâ men innehüm leye'külûne't-taâm' (إلا من إنهم لَيَأْكُلُون الطعامَ) [mutlaka yemek yiyen kimselerdir] dedin?" derse,
قيل: قلنا في ذلك: معناه أن الهاءَ والميمَ في قولِه: {إِنَّهُمْ}. كنايةُ أسماءٍ لم تُذْكَرْ، ولابدَّ لها مِن أن تعودَ على مَن كُنِى عنه بها، وإنما تُرِك ذكرُ "مَن" وإظهارُه في الكلامِ، اكتفاءً بدَلالةِ قولِه: {مِنَ الْمُرْسَلِينَ}. عليه، كما اكْتُفِى في قولِه: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} [الصافات: ١٦٤]. من إظهارِ "مَن"، ولا شكَّ أن معنى ذلك: وما منا إلا مَن له مقامٌ معلومٌ. كما قيل: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} [مريم: ٧١]. ومعناه: وإن منكم إلا مَن هو واردُها. فقولُه: {إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ} صلةٌ لـ "مَن" المتروكِ، كما يقالُ في الكلامِ: ما أَرْسَلْتُ إليك مِن الناسِ إلا مَن إنه لَيُبَلِّغُك الرسالة. فـ: إنه لَيُبَلِّغُك الرسالة. صلةٌ لـ "مَن".
Şöyle cevap verilir: Biz bu hususta dedik ki: O'nun {إِنَّهُمْ} buyruğundaki "hâ" ve "mîm" [hüm zamiri], zikredilmemiş isimlerin kinayesidir (zamiridir). Bu zamirin, kendisinden kinaye edilen [mercîe] dönmesi ise zorunludur. "Men" (مَن) lafzının zikredilmeyip sözde açıkça gösterilmemesi, {مِنَ الْمُرْسَلِينَ} “peygamberlerden” buyruğunun ona delalet etmesiyle yetinilmesindendir. Nitekim {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} [Sâffât, 164] “Bizden her birinin mutlaka belirlenmiş bir makamı vardır” buyruğunda da "men" lafzını açıkça zikretmekten [bu delaletle] yetinilmiştir. Şüphesiz bunun anlamı: “Bizden, mutlaka belirlenmiş bir makamı olan kimseden başkası yoktur” (وما منا إلا مَن له مقام معلوم) şeklindedir. Nitekim: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} [Meryem, 71] “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyrulmuştur; bunun anlamı da: “İçinizden oraya uğrayacak kimseden başkası yoktur” (وإن منكم إلا مَن هو واردها) demektir. Dolayısıyla O'nun: {إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ} “Onlar mutlaka yemek yerlerdi” buyruğu, zikri terk edilen "men" lafzının sılasıdır (ilgi cümlesidir). Tıpkı kelamda: “Sana insanlardan ancak mesajı sana ulaştıran kimseyi gönderdim” (ما أَرْسَلْتُ إليك مِن الناسِ إلا مَن إنه لَيُبَلِّغُك الرسالة) denilmesi gibidir. Buradaki “şüphesiz o mesajı sana ulaştırır” (إنه لَيُبَلِّغُك الرسالة) ifadesi, "men" lafzının sılasıdır.
وقولُه: {وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: وامْتَحَنَّا أيُّها الناسُ بعضَكم ببعضٍ، جعَلْنا هذا نبيًّا، وخصَصْناه بالرسالةِ، وهذا ملِكًا، وخصَصْناه بالدنيا، وهذا فقيرًا، وحرَمْناه الدنيا؛ لنَخْتَبِرَ الفقيرَ بصبرِه على ما حُرِم مما أُعْطِيَه الغنيُّ، والملِكَ بصبرِه على ما أُعْطِيَه الرسولُ مِن الكرامةِ، وكيفَ رِضا كلِّ إنسانٍ منهم بما أُعْطِىَ وقُسِم له، وطاعتُه ربَّه مع ما حُرِم مما أُعْطِيَ غيرُه. يقولُ: فمن أجلِ ذلك لم أُعْطِ محمدًا الدنيا، وجَعَلْتُه يَطلُبُ المعاشَ في الأسواقِ، ولأَبْتَلِيَكم أَيُّها الناسُ، وأَخْتَبِرَ طاعتَكم ربَّكم، وإجابتَكم رسولَه إلى ما دعاكم إليه، بغيرِ عَرَضٍ من الدنيا تَرْجُونه مِن محمدٍ أن يُعْطِيَكم على اتِّباعِكم إياه؛ لأنى لو أعْطَيْتُه الدنيا لَسارَع كثيرٌ منكم إلى اتباعِه، طمعًا في دنياه أن يَنالَ منها.
O'nun: {وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً} “Sizi birbirinizle imtihan ettik” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Fakiri zengine verilenlerden mahrum bırakılmasına karşı sabrıyla, hükümdarı da peygambere verilen üstünlüğe karşı sabrıyla sınamak; onlardan her birinin kendisine verilene ve taksim edilene rızasını, başkasına verilip kendisinden esirgenen şeylere rağmen Rabbine olan itaatini denemek için kiminizi peygamber kılıp elçilikle mümtaz kıldık, kiminizi hükümdar kılıp dünyalıkla özel kıldık, kiminizi de fakir kılıp dünyalıktan mahrum bırakarak bir kısmınızı bir kısmınızla imtihan ettik. [Allah] buyuruyor ki: İşte bu sebeple Muhammed'e dünyalık vermedim ve onu çarşılarda geçimini arar kıldım; ey insanlar, sizi sınamak, Rabbinize itaatinizi ve Muhammed'e tabi olmanız karşılığında size vermesini umacağınız hiçbir dünya menfaati olmaksızın sizi çağırdığı şeye karşı O'nun elçisine icabetinizi imtihan etmek için [böyle yaptım]. Zira şayet ona dünyalık verseydim, birçoğunuz onun dünyalığından bir pay elde etme tamahıyla ona uymakta acele ederdi.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tefsiri hakkında bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رَجاءٍ، قال: ثنى عبدُ القُدُّوسِ، عن الحسنِ في قولِه: {وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً} الآية. يقولُ هذا الأعمى: لو شاء اللهُ لجَعَلَنى بصيرًا مثلَ فلانٍ. ويقولُ هذا الفقيرُ: لو شاء اللهُ لجَعَلَنى غنيًّا مثلَ فلانٍ. ويقولُ هذا السقيمُ: لو شاء اللهُ لجَعَلنى صحيحًا مثلَ فلانٍ.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan nakletti, dedi ki: Bana Abdülkuddûs, el-Hasan'dan [naklen] O'nun: {وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً} “Sizi birbiriniz için bir imtihan kıldık” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Şu âmâ: 'Eğer Allah dileseydi beni de falan kimse gibi gören biri kılardı' der. Şu fakir: 'Eğer Allah dileseydi beni de falan kimse gibi zengin kılardı' der. Şu hasta kimse de: 'Eğer Allah dileseydi beni de falan kimse gibi sağlıklı kılardı' der."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قولِه: {وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ}. قال: يُمْسِكُ عن هذا، ويُوَسِّعُ على هذا، فيقولُ: لم يُعطنى مثل ما أعْطَى فلانًا. ويَبْتَلى بالوَجَعِ كذلك، فيقولُ: لم يَجْعَلْنى ربى صحيحًا مثلَ فلانٍ. في أشباهِ ذلك مِن البلاء؛ لِيَعْلَمَ مَن يَصْبِرُ ممن يَجْزَعُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ} “Sabredecek misiniz diye sizi birbirinizle imtihan ettik” buyruğu hakkında nakletti, dedi ki: "Şundan kısar, şuna ise bolca verir; bunun üzerine o: 'Bana falan kimseye verdiği gibi vermedi' der. Aynı şekilde ağrı ve hastalıkla imtihan olunur da: 'Rabbim beni falan gibi sağlıklı kılmadı' der. Sabreden ile feryat edip sızlananı ortaya çıkarmak için benzeri imtihanlar [yapar] ."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ - فيما يَرَى الطبريُّ - عن عكرمةَ، أو عن سعيدٍ ، عن ابن عباسٍ، قال: وأُنْزِل عليه في ذلك مِن قولِهم: {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ} الآية: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ}. أي: جَعَلْتُ بعضَكم لبعضٍ بلاءً؛ لتَصْبروا على ما تَسْمَعون منهم وتَرَوْن مِن خلافِهم، وتَتَّبعوا الهدَى بغيرِ أن أُعْطِيَهم عليه الدنيا، ولو شئتُ أن أَجْعَلَ الدنيا مع رسلى، فلا يُخالفون لَفَعَلْتُ، ولكنى قد أَرَدْتُ أن أَبْتَلى العبادَ بكم، وأَبْتَلِيكم بهم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed -Taberî'nin kanaatine göre - İkrime'den veya Saîd'den , o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Onların: {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ} “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?” sözü üzerine ona şu ayet indirildi: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ} “Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de mutlaka yemek yerler ve çarşılarda dolaşırlardı. Sabredecek misiniz diye sizi birbirinizle imtihan ettik”. Yani: Onlardan işittiklerinize ve onların muhalefetinden gördüklerinize sabredesiniz, kendilerine karşılığında dünyalık vermeksizin hidayete uyasınız diye bir kısmınızı bir kısmınıza imtihan vesilesi kıldım. Eğer dünyalığı peygamberlerimin yanına koyup kendilerine muhalefet edilmemesini dileseydim elbette yapardım; fakat ben kulları sizinle, sizi de onlarla imtihan etmek istedim .
وقولُه: {وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا}. يقولُ: وربُّك يا محمدُ بصيرٌ بمَن يَجْزَعُ، ومَن يَصْبِرُ على ما امْتُحِن به مِن المحنِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا} “Rabbin her şeyi hakkıyla görendir” buyruğu hakkında [Taberî] şöyle der: Ey Muhammed! Rabbin, feryat edip sızlanan kimseyi de, uğradığı imtihan ve sıkıntılara sabreden kimseyi de hakkıyla görendir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا}: إن ربَّك لبصيرٌ بمَن يَجْزَعُ ومَن يَصْبِرُ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا} “Rabbin her şeyi hakkıyla görendir” buyruğu: "Şüphesiz Rabbin feryat edip sızlanan ile sabredeni hakkıyla görendir " [demektir].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا (٢١)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا (٢١)} “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilmeli ya da Rabbimizi görmeli değil miydik?' dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال المشركون الذين لا يخافون لقاءَنا، ولا يَخْشَون عقابَنا: هلا أنزَل اللهُ علينا ملائكتَه فتخبَرنا أن محمدًا محقٌّ فيما يقولُ [أنه محقٌّ] ، وأن ما جاءنا به صدقٌ. أو نرى ربَّنا فيخبرَنا بذلك. كما قال جل ثناؤه مخبرًا عنهم: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا} [الإسراء: ٩٠]. ثم قال بعدُ: {أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا} [الإسراء: ٩٢]. يقولُ اللهُ: لقد استكبرَ قائلو هذه المقالةِ في أنفسِهم، وتعظَّموا، {وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا}. يقولُ: وتجاوَزوا في الاستكبارِ بقيلهم ذلك حدَّه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Bizimle karşılaşmaktan korkmayan ve azabımızdan çekinmeyen müşrikler şöyle dediler: "Allah bize meleklerini indirmeli değil miydi ki onlar bize Muhammed'in söylediklerinde haklı olduğunu [haklı olduğunu] ve bize getirdiği şeyin hakikat olduğunu haber versinler? Yahut Rabbimizi görmeliyiz ki bize bunu bizzat bildirsin!" Nitekim [Allah] -övgüsü yüce olsun- onlardan haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا} [İsrâ, 90] “Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'”. Ardından şöyle buyurmuştur: {أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا} [İsrâ, 92] “...yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe”. Allah buyuruyor ki: Bu sözü söyleyenler kendi içlerinde büyüklük tasladılar, böbürlendiler {وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا} “ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar”. [Yani] bu sözleriyle kibirlenmede sınırı aştılar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال كفار قريش: لولا أُنزِل علينا الملائكة فيخبرونا أن محمدًا رسولُ اللهِ، [لقد اسْتكبروا {وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا}. قال: شدةَ الكفرِ].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o şöyle dedi: Kureyş kâfirleri şöyle dediler: "Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu bize haber vermeleri için üzerimize melekler indirilseydi ya!" [Onlar gerçekten büyüklendiler {وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا} “ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar”. [İbn Cüreyc] dedi ki: "[Bu,] küfrün şiddetidir."]
وقال: {وَعَتَوْا عُتُوًّا}؛ لأن "عتا" من ذواتِ الواوِ، فأُخْرِج مصدرُه على الأصلِ بالواوِ، وقيل في سورةِ "مريمَ": {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} [مريم: ٨]. وإنما قيل ذلك كذلِك ، لموافقةِ المصادرِ في هذا الوجهِ جَمْعَ الأسماءِ، كقولهم: قعد قعودًا. وهم قومٌ قعودٌ. فلما كان ذلك كذلك، وكان العاتى يُجْمَعُ عِتِيًّا بناءً على الواحدِ، جُعِل مصدره أحيانًا موافقًا لجمعِه، وأحيانًا مردودًا إلى أصله.
{وَعَتَوْا عُتُوًّا} “büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” buyurdu; zira "atâ" (عتا) fiili vâvîdir (aslı vâv harfli olanlardandır); bu yüzden masdarı aslı üzere vâv ile getirilmiştir. Meryem suresinde ise: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} [Meryem, 8] “...ve ben yaşlılıktan son derece düşkünleşmişken” buyrulmuştur. Bunun böyle söylenmesi , bu vecihte masdarların isimlerin çoğuluna uymasından dolayıdır; nitekim "kaade kuûden" (قعد قعودًا) ve "hüm kavmun kuûdun" (وهم قومٌ قعودٌ) denilir. Durum böyle olunca ve "el-âtî" (العاتى) kelimesi tekili üzerine "itiyyen" (عِتِيًّا) şeklinde çoğul yapılınca, masdarı bazen çoğuluna uygun kılınmış, bazen de aslına döndürülmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا (٢٢)}.
Yüce Allah'ın: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا (٢٢)} “Melekleri görecekleri gün, işte o gün suçlulara hiçbir müjde yoktur. Ve [melekler]: 'Hicran mahcûrâ (Müjde size kesinlikle haram ve yasaktır)!' derler” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: يوم يرى هؤلاء الذين قالوا: {لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا}. بتصديقِ محمدٍ - الملائكةَ، فلا بشرَى لهم يومئذٍ بخيرٍ، {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا}. يعنى أن الملائكةَ يَقُولون للمجرمين: {حِجْرًا مَحْجُورًا}. حرامًا محرمًا عليكم اليومَ البشرى أن تكونَ مِن الله. ومن "الحجرِ" قولُ المتلمِّسِ :
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Muhammed'i doğrulamak üzere {لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا} “Bize melekler indirilmeli ya da Rabbimizi görmeli değil miydik?” diyen şu kimselerin melekleri görecekleri gün, işte o gün onlara hayırlı hiçbir müjde yoktur. {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “Ve [melekler]: '[Müjde size kesinlikle] haram ve yasaktır!' derler”. Yani melekler suçlulara: {حِجْرًا مَحْجُورًا} “[Müjde size kesinlikle] haram ve yasaktır” derler. Bugün Allah'tan size bir müjde olması haram kılınmış ve yasaklanmıştır. "el-Hicr" (الحجر) kelimesi bağlamında Mütelemmis şöyle demiştir :
حَنَّتْ إلى النخلةِ القُصْوى فقلتُ لها … حِجْرٌ حرامٌ أَلَا تلك الدهارِيسُ
Uzak hurma ağacını özleyip inledi, ben de ona dedim ki: / Haramdır, yasaktır! Dikkat et, işte bunlar felaketlerdir!
ومنه قولُهم: حجَر القاضي على فلانِ، وحجَر فلانٌ على أهله. ومنه حِجْرُ الكعبة؛ لأنه لا يُدْخَلُ إليه في الطوافِ، وإنما يطافُ من ورائِه، ومنه قولُ الآخرِ:
İnsanların: 'Kadı falancayı hacretti (tasarruftan menetti)' ve 'Falanca ailesine kısıtlama getirdi' sözleri de bu köktendir. Kâbe'nin 'Hicr'i de böyledir; zira tavafta onun içine girilmez, tavaf ancak onun arkasından (dışından) yapılır. Bir diğer [şairin] şu sözü de bu köktendir:
فهمَمتُ أن ألْقَى إليها مَحْجِرًا … فلَمِثْلُها يُلْقَى إليه المَحْجِرُ
Ona bir engel/yasak koymaya niyetlendim, / Zira onun gibisine elbette engel konulur.
أي: مثلُها يُرْكَبُ منه المُحْرَّمُ.
Yani: Onun gibisinden haram olan şeye cüret edilir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في المخْبَرِ عنهم بقولِه: {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا}. ومَن قائلوه؟ فقال بعضُهم: قائلو ذلك الملائكةُ للمجرمين. نحوَ الذي قلنا فيه.
Tefsir ehli, {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “Ve: 'Hicran mahcûrâ (kesinlikle haram ve yasaktır)!' derler” buyruğunda kendilerinden haber verilenlerin ve bunu söyleyenlerin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bunu söyleyenler, suçlulara hitaben meleklerdir" demiştir; bizim bu konuda söylediğimiz görüş gibi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن الأجْلَح، قال: سمِعتُ الضحاكَ بنَ مُزاحمٍ، وسأَله رجلٌ عن قولِ اللهِ: {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا}. قال: تقولُ الملائكةُ: حرامًا محرَّمًا أن تكون لكم البشرى .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-Eclah'tan nakletti, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'i işittim; bir adam ona Allah'ın: {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “Ve: 'Hicran mahcûrâ!' derler” buyruğunu sordu. O şöyle dedi: "Melekler: 'Müjdenin size olması kesinlikle haram ve yasaktır' derler ."
حدَّثني عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ، قال: ثنى أبي، عن جدِّى، عن الحسينِ ، عن قَتادةَ: {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا}. قال: هي كلمٌ كانت العربُ تقولُها؛ كان الرجلُ إذا [نزَلت به شديدةٌ] ، قال : حجرًا. يقولُ: حرامًا مُحرَّمًا .
Bana Abdülvâris b. Abdissamed anlattı, dedi ki: Bana babam, dedemden, o el-Hüseyn'den , o da Katâde'den nakletti: {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “Ve: 'Hicran mahcûrâ!' derler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bu, Arapların söylediği bir sözdü. Kişi [başına şiddetli bir musibet geldiğinde] 'Hicran' derdi . Yani: Kesinlikle haram ve yasak olsun, derdi ."
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٍ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا}: لما جاءت زلازلُ الساعةِ، فكان من زلازلِها أن السماءَ انشقَّت {فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} [الحاقة: ١٦، ١٧] أي : على شِقَّةٍ، كلُّ شيءٍ تَشَقَّقَ من السماءِ، فذلك قولُه: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ}. يعنى: الملائكةُ تقولُ للمجرمين: حرامًا محرمًا أيُّها المجرمون، أن تكونَ لكم البشرى اليومَ حينَ رأيْتُمونا .
Bana el-Hüseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'i O'nun: {لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “O gün günahkârlara hiçbir müjde yoktur ve: 'Hicran mahcûrâ!' derler” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: Kıyametin sarsıntıları geldiğinde -ki bu sarsıntılardan biri de göğün yarılmasıdır: {فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} [el-Hâkka: 16, 17] “İşte o gün o (gök) sarkmış, zayıflamıştır; melekler ise onun kenarlarındadır”- yani: Bir yarık üzerinde; gökten yarılan her şeyin üzerinde [bulunurlar]. İşte O'nun: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ} “Melekleri görecekleri gün, o gün günahkârlara hiçbir müjde yoktur ve derler...” buyruğu budur. Yani: Melekler günahkârlara: 'Ey günahkârlar! Bizi gördüğünüz bugün size müjdenin olması kesinlikle haram ve yasaktır!' derler.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنا الحارثُ، [قال: ثنا الحسنُ] [قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا] عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ}. قال: يومَ القيامةِ، {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا}. قال: عَوْذًا مَعاذًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bize el-Hâris de anlattı [dedi ki: Bize el-Hasan anlattı] [dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi] İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ} “Melekleri görecekleri gün” ayeti hakkında: "Kıyamet günüdür" demiştir. {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “Ve: 'Hicran mahcûrâ!' derler” ayeti hakkında da: "Sığınak ve korunma [isterler]" demiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله، وزاد فيه: الملائكةُ تقولُه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı ; İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti ve şunları ekledi: "Bunu melekler söyler ."
وقال آخرون: ذلك خبرٌ مِن اللهِ عن قيلِ المشركين إذا عايَنوا الملائكةَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, melekleri gördüklerinde müşriklerin söyledikleri söz hakkında Allah'tan [gelen] bir haberdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا}. قال
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “Melekleri görecekleri gün, işte o gün günahkârlara hiçbir müjde yoktur ve ‘[Bizden] tamamen uzak durun!’ derler.” [İbn Cüreyc] dedi ki:
ابن جُرَيجٍ: كانت العربُ إذا كرِهوا شيئًا قالوا: حجرًا. فقالوا حين عايَنوا الملائكة .
İbn Cüreyc [şöyle dedi]: Araplar hoşlanmadıkları bir şeyle karşılaştıklarında 'Hicran' derlerdi. Melekleri gördüklerinde de böyle dediler .