Binûn

Furkân Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ: {حِجْرًا}: عَوْدًا، يَسْتَعِيذُون مِن الملائكةِ.

İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: {حِجْرًا} “Hicran” [ifadesi hakkında]: '[Bunun anlamı] sığınmadır, meleklerden [Allah'a] sığınırlar' demiştir.

قال أبو جعفرٍ: وإنما اختَرنا القولَ الذي اختَرنا في تأويلِ ذلك؛ مِن أجلِ أنَّ الحِجْرَ هو الحرامُ، فمعلومٌ أن الملائكةَ هي التي تخبرُ أهلَ الكفرِ أن البُشرى عليهم حرامٌ. وأمَّا الاستعاذةُ فإنها الاستجارةُ، وليست بتحريمٍ، ومعلومٌ أن الكفارَ لا يقولون للملائكة: حرامٌ عليكم. فيوجَّهَ الكلامُ إلى أن ذلك خبرٌ عن قيلِ المجرمين للملائكةِ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu ayetin yorumunda [ilk] görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: el-Hicr (الحِجْر), haram demektir. Müjdenin kendilerine haram/yasak olduğunu inkârcılara haber verenin melekler olduğu ise bilinmektedir. İstiâze (sığınma) ise koruma talep etmektir, haram kılma demek değildir. Kâfirlerin meleklere: '[Müjde] size haram olsun' demeyecekleri de malumdur ki böylece söz, suçluların meleklere söylediği bir sözün haberi olarak yorumlanabilsin.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا (٢٣) أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا (٢٤)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا (٢٣) أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا (٢٤)} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik. O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَقَدِمْنَا}: وعمَدنا إلى ما عمِل هؤلاء المجرمون مِن عملٍ. ومنه قولُ الراجزِ :

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَقَدِمْنَا} “Önüne geçtik / yöneldik”: Bu suçluların yapmış oldukları amellere yöneldik. Recez şairinin şu sözü de bu anlamdadır :

وقدِم الخوارجُ الضُّلّالُ

O sapkın Hâricîler yöneldiler,

إلى عبادِ ربِّهم وقالوا

Rablerinin kullarına ve dediler ki:

إن دماءكم لنا حلالُ

'Şüphesiz kanlarınız bize helaldir.'

يعنى بقوله: قدم: عمَد.

[Şair] 'kadime' (قَدِمَ) sözüyle 'amede' (عَمَدَ: kastetti, yöneldi) anlamını kastetmektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَقَدِمْنَا}. قال: عمَدنا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَقَدِمْنَا} “Önüne geçtik / yöneldik” buyruğu hakkında: 'Yöneldik' dediğini nakletti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

وقوله: {فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا}. يقولُ: فجعلناه باطلًا؛ لأنهم لم يَعْمَلوه للهِ، وإنما عملوه للشيطانِ.

O'nun: {فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} “Onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik” buyruğu ise: 'Onu boşa çıkardık; çünkü onlar bunu Allah için değil, ancak şeytan için yapmışlardı' demektir.

والهباءُ هو الذي يُرَى كهيئةِ الغُبارِ إذا دخَل ضوءُ الشمسِ من كُوَّةٍ، يحسَبه الناظرُ غُبارًا، وليس بشيءٍ تَقْبِضُ عليه الأيدى، ولا تَمَسُّه، ولا يُرى ذلك في الظلِّ.

Hebâ (الهَبَاء) ise, güneş ışığı bir pencereden/delikten girdiğinde toz şeklinde görünen şeydir; bakan kimse onu toz zanneder, halbuki o ellerin tutabileceği ya da dokunabileceği bir şey değildir ve gölgede de görülmez.

واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم بنحوِ الذي قلنا فيه.

Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir; bazısı bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن المثنَّى، قال: ثنا محمدٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ أنه قال في هذه الآيةِ: {هَبَاءً مَنْثُورًا}. قال: الغبارُ الذي يكونُ في الشمسِ.

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan, o da İkrime'den nakletti; o bu ayet hakkında, {هَبَاءً مَنْثُورًا} “Saçılmış toz zerreleri” [kavli için] şöyle dedi: 'Güneş ışığında görünen tozdur.'

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا}. قال: الشعاعُ في كُوَّةِ أحدِهم، إن ذهَب يَقْبِضُ عليه لم يَسْتَطِعْ .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: '[Bu], birinizin penceresindeki ışık huzmesidir; onu tutmaya kalksa tutamaz .'

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، الحارثُ وحدَّثنى، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هَبَاءً مَنْثُورًا}، قال: شعاعُ الشمسِ مِن الكُوَّة .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {هَبَاءً مَنْثُورًا} “Saçılmış toz zerreleri” buyruğu hakkında: 'Pencereden [içeri süzülen] güneş ışığıdır' dediğini nakletti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمر، عن الحسن في قولِه: {هَبَاءً مَنْثُورًا}. قال: ما رأيتَ شيئًا يَدْخُلُ البيتَ مِن الشمسِ، تَدْخُلُه مِن الكُوَّة، فهو الهَبَاءُ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasan'dan O'nun: {هَبَاءً مَنْثُورًا} “Saçılmış toz zerreleri” buyruğu hakkında: 'Güneşten eve giren bir şey görmüşsündür ya, pencereden içeri girer; işte hebâ (toz zerresi) odur' dediğini haber verdi .

وقال آخرون: بل هو ما تَسفيه الرياحُ مِن الترابِ، وتَذْرُوه مِن حُطامِ الأشجارِ ونحوِ ذلك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, rüzgârların savurduğu toz-toprak ve ağaç kırıntıları gibi şeylerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan

الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {هَبَاءً مَنْثُورًا}. قال: ما تَسفِى الريحُ وتَبُثُّه .

el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o: {هَبَاءً مَنْثُورًا} “Saçılmış toz zerreleri” buyruğu hakkında: 'Rüzgârın savurup dağıttığı şeydir' demiştir .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ: {هَبَاءً مَنْثُورًا}. قال: هو ما تَذرو الريحُ مِن حُطامِ هذا الشجرِ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {هَبَاءً مَنْثُورًا} “Saçılmış toz zerreleri” buyruğu hakkında: 'O, rüzgârın şu ağaçların döküntülerinden savurduğu şeylerdir' demiştir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {هَبَاءً مَنْثُورًا} قال: الهَباءُ الغُبار .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {هَبَاءً مَنْثُورًا} “Saçılmış toz zerreleri” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Hebâ tozdur' .

وقال آخرون: هو الماء المُهراقُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: O, dökülen sudur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {هَبَاءً مَنْثُورًا}. يقال: الماءُ المُهراقُ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun: {هَبَاءً مَنْثُورًا} “Saçılmış toz zerreleri” buyruğu hakkında şöyle denildiği rivayet edilmiştir: 'Dökülen sudur' .

وقولُه جلَّ ثناؤُه: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: أهلُ الجنةِ يومَ القيامةِ {خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا}، وهو الموضعُ الذي يَسْتَقِرُّون فيه مِن منازلِهم في الجنة - من مستقرِّ هؤلاء المشركين الذين يَفْخرون بأموالِهم، وما أوتوا مِن عَرَض هذه الدنيا في الدنيا، وأحسنُ منهم فيها مَقِيلًا.

Sena-sı yüce olan [Allah]'ın: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde cennet ehli {خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا} “kalacakları yer çok daha hayırlı” -ki o, cennetteki konaklarından yerleşip kalacakları yerdir- [ve bu yer], dünyada mallarıyla ve bu dünya metaından kendilerine verilenlerle övünen şu müşriklerin kalacakları yerden daha hayırlı ve orada dinlenme yeri (kaylûle vakti) bakımından onlardan daha güzeldir.

فإن قال قائلٌ: وهل في الجنةِ قائلةٌ فيقالَ: {وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} فيها؟

Eğer bir kimse: 'Cennette kaylûle (öğle dinlenmesi) var mıdır ki orada {وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “dinlenecekleri yer pek güzeldir” denilmektedir?' derse,

قيل: معنى ذلك: وأحسنُ فيها قرارًا في أوقاتِ قائلتهم في الدنيا. وذلك أنه ذُكِر أن أهلَ الجنةِ لا يمرُّ بهم في الآخرةِ إلا قدرُ ميقات النهارِ، من أوّلِه إلى وقتِ القائلةِ، حتى يَسكُنوا مساكَنهم في الجنةِ، فذلك معنى قولِه: {وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}.

Şöyle cevap verilir: Bunun anlamı: Dünyadaki kaylûle vakitlerinde orada [cennette] kalışları daha güzeldir. Çünkü zikredildiğine göre , ahirette cennet ehlinin üzerinden ancak gündüzün başlangıcından kaylûle vaktine kadarki bir süre geçer ve cennetteki meskenlerine yerleşirler; işte: {وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “dinlenecekleri yer pek güzeldir” buyruğunun anlamı budur.

ذكرُ الروايةِ عمن قال ذلك

Bunu söyleyenlerden gelen rivayetin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}. يقولُ: قالُوا في الغرفِ في الجنةِ، وكان حسابُهم أن عُرِضوا على ربِّهم عَرْضةً واحدةً، وذلك الحسابُ اليسيرُ، وهو مثلُ قولِه: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ (٧) فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا (٨) وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا} [الانشقاق: ٧ - ٩].

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Cennetteki köşklerde kaylûle yaparlar (dinlenirler); onların hesabı ise Rablerine bir kere arz olunmaktan ibarettir ki bu da kolay hesaptır. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ (٧) فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا (٨) وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا} [İnşikâk, 7-9] “Kimin kitabı sağından verilirse, o kolay bir hesapla hesaba çekilecek ve sevinçli olarak ailesine dönecektir” .'

حدَّثني أبو السائب، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ في قولِه: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}. قال: كانوا يَرَون أنه يُفْرَغُ مِن حسابِ الناسِ يوم القيامة في نصف النهارِ، فيقيل هؤلاء في الجنةِ، وهؤلاء في النارِ .

Bana Ebû's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o da İbrâhîm'den nakletti; o: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Onlar, kıyamet gününde insanların hesabının günün yarısında tamamlanacağı, böylece bunların cennette, şunların da cehennemde kaylûle yapacakları (dinlenecekleri) görüşündeydiler .'

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}. قال: لم يَنْتَصِف النهارُ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Gün yarılanmaz [ki]

حتى يَقْضِيَ اللهُ بينهم، فيَقِيلَ أهلُ الجنةِ في الجنةِ، وأهلُ النارِ في النارِ. قال: وفي قراءةِ ابن مسعودٍ: (ثم إن مَقِيلَهم لَإلى الجحيمِ) .

Allah aralarında hükmü versin ve cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde kaylûle yapsın. Dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde [bu ayet]: (ثم إن مَقِيلَهم لَإلى الجحيمِ - Sonra onların kaylûle yeri muhakkak cehennemdir) şeklindedir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}. قال: قال ابن عباسٍ: كان الحسابُ مِن ذلك في أوّلِه، وقال القومُ حينَ قالوا في منازلهم مِن الجنةِ. وقرَأ: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: İbn Abbâs dedi ki: 'Hesap o günün başındaydı; topluluk kaylûle yaptıklarında cennetteki konaklarında kaylûle yaptılar.' Ve: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” ayetini okudu.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنا عمرُو بنُ الحارثِ، أن سعيدًا الصوّافَ حدَّثه، أنه بلَغه أن يومَ القيامةِ يُقْضَى على المؤمنين حتى يكونَ كما بينَ العصرِ إلى غروبِ الشمسِ، وأنهم يَقيِلون في رياضِ الجنةِ حتى يُفْرَغَ مِن الناسِ، فذلك قولُ اللهِ: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris haber verdi; Saîd es-Savvâf ona kıyamet gününün müminlere ikindi ile güneşin batışı arasındaki vakit kadar kısa gelecek şekilde hükme bağlanacağını, insanların işi bitinceye kadar onların cennet bahçelerinde kaylûle yapacaklarını (dinleneceklerini) anlattığını bildirdi. İşte Allah'ın: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” buyruğu [bunu ifade eder].

قال أبو جعفرٍ: وإنما قلنا: معنى ذلك خيرٌ مستقرًّا في الجنةِ منهم في الدنيا؛ لأن الله تعالى ذكرُه عمَّ بقولِه: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا}. جميعِ أحوالِ أهلُ الجنةِ في الآخرةِ، أنها خيرٌ في الاستقرارِ فيها والقائلةِ مِن جميعِ أحوالِ أهلِ النارِ، ولم يَخُصَّ بذلك أنه خيرٌ من أحوالِهم في النارِ دونَ الدنيا، ولا في الدنيا دونَ الآخرةِ، فالواجبُ أن يُعَمَّ كما عم ربنا جلَّ ثناؤُه،

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bizim: "Bunun anlamı, [cennet ehlinin] cennette kalacak yer bakımından daha hayırlı [olmasıdır]; onların dünyadaki hallerinden..." dememizin sebebi şudur: Çünkü şânı yüce olan Allah: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir” buyruğuyla, cennet ehlinin ahiretteki bütün hallerinin, cehennem ehlinin bütün hallerinden gerek kalacak yer gerekse kaylûle (dinlenme) bakımından daha hayırlı olduğunu genel kılmıştır. [Ayet] bunu, onların dünyadaki durumları hariç cehennemdeki durumlarından daha hayırlı olması veya ahiretteki durumları hariç dünyadaki durumlarından daha hayırlı olması şeklinde özelleştirmemiştir. Dolayısıyla Rabbimiz -şânı yüce olsun- [hükmü] nasıl genel kıldıysa, onu öylece genel kabul etmek vaciptir (zorunludur).

فيقالُ: أصحابُ الجنةِ يومَ القيامةِ خيرٌ مستقرًّا في الجنةِ من أهلِ النارِ في الدنيا والآخرةِ، وأحسنُ منهم مقيلًا. وإذا كان ذلك معناه، وضَح فسادُ قولِ مَن تَوَهَّم أن تفضيلَ أهلِ الجنةِ بقولِ اللهِ: {خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا} على غيرِ الوجهِ المعروفِ مِن كلامِ الناسِ بينَهم في قولِهم: هذا خيرٌ من هذا، وهذا أحسنُ مِن هذا.

Böylece şöyle denilir: Kıyamet gününde cennet ehli, cennette kalacak yer bakımından cehennem ehlinin hem dünya hem de ahiretteki halinden daha hayırlı ve dinlenme yeri bakımından onlardan daha güzeldir. Anlam bu olunca, Allah'ın: {خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا} “kalacakları yer çok daha hayırlı” buyruğuyla cennet ehlini üstün kılmasının, insanların kendi aralarındaki 'bu bundan daha hayırlıdır', 'bu bundan daha güzeldir' şeklindeki bilinen konuşma tarzından farklı olduğunu vehmeden kimsenin sözünün batıllığı açıklık kazanır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا (٢٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا (٢٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا (٢٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا (٢٦)} “O gün gökyüzü beyaz bulutlarla yarılacak ve melekler ardı ardına indirilecektir. O gün gerçek mülk/hükümranlık Rahmân'ındır. Kâfirler için ise pek zorlu bir gün olacaktır.”

اختلَف القرأةُ في قراءةِ قولِه: {تَشَقَّقُ}. فقرَأته عامَّةُ قرأةِ الحجازِ: (وَيَوْمَ تَشَقَّقُ) بتشديدِ الشينِ ، بمعنى: تَتَشقَّقُ. فأدغموا إحدى التاءين في الشينِ، فشدَّدوها، كما قال: {لَا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى} [الصافات: ٨].

Kıraat imamları O'nun: {تَشَقَّقُ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz kurrâsının geneli bunu (تَتَشَقَّقُ) anlamında şîn harfini şeddeli olarak (وَيَوْمَ تَشَّقَّقُ) şeklinde okumuştur . İki tâ harfinden birini şîne idgam edip şeddelemişlerdir; nitekim [Allah Teâlâ]: {لَا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى} [Sâffât, 8] “Onlar Mele-i A'lâ'yı dinleyemezler” buyurmuştur.

وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ} بتخفيفِ الشينِ، والاجتزاءِ بإحدى التاءين من الأُخرى .

Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu, şîn harfini şeddesiz okuyup iki tâ harfinden biriyle yetinerek: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ} şeklinde okumuştur .

والقولُ في ذلك عندى أنهما قراءتانِ مستفيضتانِ في قَرَأةِ الأمصارِ بمعنًى واحدٍ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ. وتأويلُ الكلامِ: ويومَ تشققُ السماءُ عن الغمامِ.

Bana göre bu konudaki doğru görüş şudur: Bunlar, beldelerin kurrâsı arasında yaygınlaşmış ve aynı manaya gelen iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Sözün tefsiri ise şöyledir: O gün gökyüzü bulutlardan/bulutlarla yarılıp ayrılacaktır.

وقيل: إن ذلك غمامٌ أبيضُ، مثلُ الغمامِ الذي ظُلِّل على بني إسرائيلَ.

Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz bu, İsrâiloğulları'nın üzerine gölgelik yapılan bulut gibi beyaz bir buluttur.

وجُعِلت الباءُ في قولِه: {بِالْغَمَامِ}. مكانَ "عن"، كما تقولُ: رمَيت عن القوسِ، وبالقوسِ، وعلى القوسِ. بمعنى واحدٍ.

Allah Teâlâ'nın { بِالْغَمَامِ } “bulut ile” buyruğundaki bâ (ب) harfi, “an” (عَنْ) [harf-i cerri] yerine kullanılmıştır; nitekim hepsi aynı manaya gelmek üzere “yaydan attım” (رَمَيْتُ عَنِ الْقَوْسِ), “yay ile attım” (رَمَيْتُ بِالْقَوْسِ) ve “yay üzerinden attım” (رَمَيْتُ عَلَى الْقَوْسِ) denilmesi gibidir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ}. قال: هو الذي قال: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} [البقرة: ٢١٠]. الذي يأتى اللهُ فيه يومَ القيامةِ، ولم يَكُنْ قطّ إلا لبنى إسرائيلَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den O'nun: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ} “O gün gökyüzü bulutlarla yarılacaktır” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: O, [Allah'ın]: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} [Bakara, 210] “buluttan gölgeler içinde” buyurduğudur; Allah kıyamet gününde onda gelecektir ve [o bulut dünyada] İsrâiloğulları'ndan başkasına kesinlikle olmamıştır .

قال ابن جريجٍ: الغمامُ الذي يأتى اللهُ فيه، غمامٌ زعموا في الجنةِ .

İbn Cüreyc dedi ki: Allah'ın içinde geleceği bulut, onların cennette olduğunu söyledikleri bir buluttur .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا معتمرُ بنُ سليمانَ، عن عبدِ الجليلِ، عن أبي حازم، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، قال: يَهبِطُ الله حين يَهْبطُ، وبينَه وبين خلقِه سبعون ألفَ حجابٍ ، منها النورُ والظلمةُ والماءُ، فيصوِّتُ [الماء في تلك] الظلمةِ (٤) صوتًا تَنْخَلِعُ له القلوبُ .

Dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân, Abdülcelîl'den, [o] Ebû Hâzim'den, [o da] Abdullah b. Amr'dan nakletti, o şöyle demiştir: Allah indiği zaman iner ve O'nunla yarattıkları arasında nur, karanlık ve su gibi yetmiş bin hicap bulunur; derken [o] karanlıkta [su öyle bir] ses çıkarır ki , onun sesinden yürekler yerinden oynar .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ}. يقولُ: والملائكةُ حولَه.

Dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den nakletti; o, {يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} “Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesi” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Bu,] “Melekler de O'nun etrafında [olduğu halde]” demektir.

قال: ثنى حجاجٌ، عن مباركِ بن فضالةَ، عن عليٍّ بن زيدِ بن جُدْعانَ، عن يوسفَ بن مهرانَ، أنه سمِع ابن عباسٍ يقولُ: إن هذه السماءَ إذا انشقَّت نزَل منها مِن الملائكةِ أكثرُ من الجنِّ والإنسِ، وهو يومُ التلاقِ، يومَ يَلْتَقِى أهل السماءِ وأَهلُ الأرضِ، فيقولُ أهلُ الأرضِ: جاء ربُّنا. فيقولون: لم يجِئْ وهو آتٍ. ثم تَتَشَقَّقُ السماءُ الثانيةُ،، ثم سماءٌ سماءٌ، على قدرِ ذلك من التضعيفِ، إلى السماءِ السابعةِ، فينزلُ منها مِن الملائكةِ أكثرُ مِن جميعِ مَن نزَل من السماواتِ ومن الجنِّ والإنسِ. قال: فتَنْزِلُ الملائكةُ الكَروبِيّون ، ثم يأتى ربُّنا ﵎ في حمَلةِ العرشِ الثمانيةِ، بينَ كعبِ كلِّ ملَكٍ وركبتِه مسيرةُ سبعين سنةً، وبينَ فَخِذِه ومنكبِه مسيرةُ سبعينَ سنةً. قال: وكلُّ ملَكٍ منهم لم يَتَأَمَّلْ وجهَ صاحبِه، وكلٌّ ملَكٍ منهم واضعٌ رأسَه بينَ ثدييه ، يقولُ: سبحانَ الملكِ القدوسِ. وعلى رءوسِهم شيءٌ مبسوطٌ كأنه القَباءُ، والعرشُ فوق ذلك. ثم وقَف .

Dedi ki: Bana Haccâc, Mübârek b. Fedâle'den, [o] Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, [o da] Yûsuf b. Mihrân'dan nakletti; o İbn Abbâs'ı şöyle derken işitmiştir: Şu sema yarıldığı zaman ondan cinlerin ve insanların toplamından daha çok melek iner. İşte bu, gök ehli ile yer ehlinin kavuştuğu Telâk günüdür. Yer ehli: 'Rabbimiz geldi mi?' der. Onlar: 'Henüz gelmedi, fakat gelecektir' derler. Sonra ikinci sema yarılır, ardından katlanarak artacak şekilde sema sema yedinci semaya kadar böyle devam eder. Yedinci semadan, bütün semalardan inenlerden, cinlerden ve insanlardan daha fazla melek iner. Dedi ki: Karûbiyyûn (yakın) melekler iner, sonra Rabbimiz celle senâuh Arş'ı taşıyan sekiz [melek] ile birlikte gelir. Her meleğin topuğu ile dizi arası yetmiş yıllık mesafedir, uyluğu ile omzu arası yetmiş yıllık mesafedir. Dedi ki: Onlardan hiçbir melek arkadaşının yüzüne dikkatle bakmaz; her melek başını iki göğsü arasına koymuş: 'Sübhâne'l-Meliki'l-Kuddûs' (Mülkün sahibi ve her türlü noksanlıktan münezzeh olan Allah'ı tesbih ederim) der. Başlarının üzerinde kubbe gibi yayılmış bir şey vardır ve Arş bunun üzerindedir. Sonra [İbn Abbâs] durdu .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن هارونَ بن رئابٍ، عن شهرِ بن حوشبٍ، قال: حملةُ العرشِ ثمانيةٌ، فأربعةٌ منهم يقولون: سبحانَك اللهمَّ وبحمدِك، لك الحمدُ على حلمِك بعدَ علمِك، وأربعةٌ يقولون: سبحانك اللهمَّ وبحمدِك، لك الحمدُ على عفوكِ بعدَ قدرتِك.

Dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Hârûn b. Riâb'dan, [o da] Şehr b. Havşeb'den nakletti; o şöyle demiştir: Arş'ı taşıyanlar sekiz [melek]tir. Onlardan dördü: «Allahım! Seni hamdinle tenzih ederiz. İlminin ardından gösterdiğin hilminden ötürü hamd Sana mahsustur» der; dördü de: «Allahım! Seni hamdinle tenzih ederiz. Kudretinin ardından gösterdiğin affından ötürü hamd Sana mahsustur» der.

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللهِ، قال: إذا نظرَ أهلُ الأرض إلى العرشِ يهبطُ عليهم فوقَهم، شخَصت إليه أبصارُهم، ورجَفت كُلاهم في أجوافِهم. قال: وطارَت قلوبُهم مِن مقرِّها من صدورِهم إلى حناجرِهم .

Dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan nakletti, o şöyle demiştir: Yeryüzü ehli, Arş'ın üzerlerine doğru indiğini gördüklerinde gözleri ona dikilip kalır, böbrekleri karınlarında titrer. Dedi ki: Kalpleri göğüslerindeki yerinden fırlayıp boğazlarına dayanır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا}. يعني يومَ القيامةِ حينَ تشقق السماءُ بالغمامِ، وتُنَزَّلُ الملائكةُ تنزيلًا.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا} “O gün gökyüzü beyaz bulutlarla yarılacak ve melekler ardı ardına indirilecektir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Göğün bulutlarla yarılacağı ve meleklerin peş peşe indirileceği kıyamet gününü kastetmektedir.

وقوله: {وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا}. يقولُ: ونُزِّل الملائكةُ إلى الأرضِ تنزيلًا، {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ}. يقولُ: الملكُ الحقُّ يومئذٍ خالصًا للرحمنِ دونَ كلِّ مَن سواه، وبطَلت الممالكُ يومئذٍ سوى مُلْكه، وقد كان في الدنيا ملوكٌ، فبطَل المُلكُ يومئذٍ سوى مُلْكِ الجبارِ، {وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا}. يقولُ: وكان يومُ تشقَّقُ السماء بالغمام، يوما على أهلِ الكفرِ باللهِ {عَسِيرًا}، يعنى: صعبًا شديدًا.

O'nun: {وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا} “ve melekler ardı ardına indirilecektir” buyruğu; melekler yeryüzüne peş peşe indirilecektir, demektir. {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ} “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır” buyruğu; o gün gerçek hükümranlık başkasına değil, yalnızca Rahmân'a aittir ve O'nun mülkü dışındaki bütün mülkler o gün yok olmuştur; dünyada krallar/hükümdarlar vardı, fakat o gün Cebbâr olan Allah'ın mülkü dışında bütün mülkler yok olmuştur, demektir. {وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} “Kâfirler için ise pek zorlu bir gün olacaktır” buyruğu; göğün bulutlarla yarılacağı gün, Allah'ı inkâr edenler için {عَسِيرًا} yani güç ve çetin bir gün olacaktır, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا (٢٧) يَاوَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا (٢٨) لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا (٢٩)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا (٢٧) يَاوَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا (٢٨) لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا (٢٩)} “O gün zâlim kimse ellerini ısırarak şöyle diyecektir: 'Keşke Peygamber'le birlikte bir yol tutsaydım! Vay başıma gelene! Keşke falanı dost edinmeseydim! Andolsun ki Kur'an bana geldikten sonra o beni ondan saptırdı. Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakır.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ يَعَضُّ الظالمُ نفسَه المشركُ بربِّه على يديه، ندَمًا وأسفًا على ما فرَّط في جنبِ اللهِ، وأوبَق نفسَه بالكفرِ به، في طاعةِ خليلهِ الذي صدَّه عن

Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Nefsine zulmeden [ve] Rabbine şirk koşan kimse; Allah'ın hakkı hususunda yaptığı kusurlardan ve kendisini Rabbine giden yoldan alıkoyan dostuna itaat ederek O'nu inkâr etmek suretiyle kendini helâk etmiş olmaktan ötürü duyduğu pişmanlık ve kederle ellerini ısıracağı gün...

سبيلِ ربِّه، يقولُ: {يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ} في الدنيا {مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا}. يعني طريقًا إلى النجاةِ مِن عذابِ اللهِ.

şöyle der: Keşke dünyada {يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا} “Peygamber'le birlikte bir yol tutsaydım”; yani Allah'ın azabından kurtuluşa giden bir yol edinseydim.

وقولُه: {يَاوَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا}. اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنِيِّ بقولِه: {الظَّالِمُ}. وبقوله: {فُلَانًا}؛ فقال بعضُهم: عُنِى بالظالمِ عقبةُ بنُ أبي مُعَيطٍ؛ لأنه ارتدَّ بعدَ إسلامِه، طلبًا منه لرضا أبيِّ بن خلفٍ. وقالوا: فلانٌ هو أبيٌّ.

O'nun: {يَاوَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا} “Vay başıma gelene! Keşke falanı dost edinmeseydim!” buyruğuna gelince; tefsir ehli, O'nun: {الظَّالِمُ} “zâlim” ve: {فُلَانًا} “falanı” buyruklarıyla kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Zâlim ile Ukbe b. Ebî Muayt kastedilmiştir; çünkü o, Übey b. Halef'in rızasını kazanmak amacıyla Müslüman olduktan sonra dinden dönmüştür. 'Falan' ise Übey'dir demişlerdir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ، قال: كان أبيُّ بنُ خلفٍ يَحْضُرُ النبيَّ ﷺ، فزجَره عُقْبةُ بنُ أبى مُعَيطٍ، فنزَل: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي}. إلى قولِه: {خَذُولًا}. قال: الظالمُ عُقْبةُ، و {فُلَانًا خَلِيلًا}: أَبيُّ بنُ خَلَفٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle demiştir: Übey b. Halef, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde bulunurdu. Ukbe b. Ebî Muayt onu bundan menetti. Bunun üzerine: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي} “O gün zâlim kimse ellerini ısırarak şöyle diyecektir: Keşke...” ayetinden: {خَذُولًا} “yapayalnız ve yardımcısız bırakır” buyruğuna kadar olan kısım indi. Dedi ki: Zâlim Ukbe'dir; {فُلَانًا خَلِيلًا} “falanı dost” [ifadesindeki kişi] ise Übey b. Halef'tir .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن الشعبيِّ في قولِه: {لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا}. قال: كان عقبةُ بنُ أبي مُعَيطٍ خليلًا لأميةَ بن خلفٍ، فأسلَم عقبةُ، فقال أميةُ: وجهى مِن وجِهك حرامٌ إن تابَعتَ محمدًا. فكفَر، وهو الذي قال: {لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, [o da] eş-Şa'bî'den O'nun: {لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا} “Keşke falanı dost edinmeseydim!” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Ukbe b. Ebî Muayt, Ümeyye b. Halef'in dostu idi. Ukbe Müslüman olunca Ümeyye: 'Eğer Muhammed'e tâbi olursan seninle görüşmek bana haram olsun' dedi. Bunun üzerine [Ukbe] kâfir oldu ve: {لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا} “Keşke falanı dost edinmeseydim!” diyen kişi odur .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ وعثمانَ الجزريِّ، عن مقسمٍ في قولِه: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا}. قال: اجتمَع عُقبة بنُ أبي مُعَيطٍ وأبيُّ بنُ خَلَفٍ،

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde ve Osmân el-Cezerî'den, [onlar da] Mıksem'den naklen O'nun: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا} “O gün zâlim kimse ellerini ısırıp: 'Keşke Peygamber'le beraber bir yol tutsaydım!' diyecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: Ukbe b. Ebî Muayt ile Übey b. Halef bir araya geldiler,

وكانا خليلين، فقال أحدُهما لصاحبِه: بلَغنى أنك أتيت محمدًا، فاستمَعت منه، واللهِ لا أرضى عنك حتى تَنْفُل في وجهِه وتكذِّبَه. فلم يُسَلِّطْه اللهُ على ذلك، فقُتِل عقبةُ يومَ بدرٍ صبرًا، وأما أُبيُّ بنُ خلفٍ، فقتَله النبيُّ ﷺ بيدِه يومَ أُحدٍ في القتالِ، وهما اللذان أنزَل الله فيهما: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ} .

ve bu ikisi dost idiler. Biri arkadaşına: 'Bana ulaştığına göre sen Muhammed'e gitmiş ve onu dinlemişsin; vallahi onun yüzüne tükürüp onu yalanlamadıkça senden asla razı olmam' dedi. Ancak Allah ona buna güç yetirme imkânı vermedi. Neticede Ukbe, Bedir günü esir olarak öldürüldü. Übey b. Halef'e gelince, onu Uhud günü bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi eliyle savaşta öldürdü. İşte haklarında Allah'ın: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ} “O gün zâlim kimse ellerini ısıracaktır” ayetini indirdiği iki kişi bunlardır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ}. إلى قولِه: {فُلَانًا خَلِيلًا}. قال: هو أُبيُّ بنُ خلفٍ، كان يَحْضُرُ النبيَّ ﷺ فزجَره عقبةُ بنُ أبي مُعَيطٍ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ} “O gün zâlim ellerini ısıracak” buyruğundan {فُلَانًا خَلِيلًا} “falanı dost” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini aktardı: O, Übey b. Halef'tir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bulunurdu da onu Ukbe b. Ebî Muayt bundan menetti .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ}. قال: عقبةُ بنُ أَبي مُعَيطٍ، دعا مجلسًا فيهم النبيُّ ﷺ، الطعامٍ، فأبى النبيُّ ﷺ أن يَأْكُلَ، وقال: "لا أكُلُ حَتى تَشْهَدَ أَلا إِلَهَ إِلا اللهُ، وأن محمدًا رسولُ الله". فقال: ما أنت بأكلٍ حتى أشهدَ؟ قال: "نعم". قال: أشهدُ ألا إلهَ إلا اللهُ، وأن محمدًا رسولُ اللهِ. فلقِيَه أُميةُ بنُ خلفٍ فقال: صبوتَ؟ فقال: إن أخاك على ما تَعْلَمُ، ولكنِّى صنَعت طعامًا فأبى أن يأكُلَ حتى أقولَ ذلك، فقلتُه، وليس من نفسى.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ} “O gün zâlim ellerini ısırır” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı[lar]: [O zâlim] Ukbe b. Ebî Muayt'tır. İçlerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bulunduğu bir topluluğu yemeğe davet etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yemekten imtina edip: «Allah'tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehâdet etmedikçe yemem» buyurdu. [Ukbe]: "Ben şehâdet etmedikçe yemeyecek misin?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet» buyurdu. Bunun üzerine: "Şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur ve Muhammed Allah'ın elçisidir" dedi. Sonra Ümeyye b. Halef onunla karşılaşıp: "Atalarının dininden saptın mı?" dedi. O da: "Kardeşin bildiğin gibidir (kendi dinindedir); ancak ben bir yemek hazırlamıştım, bunu söylemedikçe yemekten imtina etti. Ben de [sırf yesin diye] söyledim, yoksa içimden gelerek değil" dedi.

وقال آخرون: عُنِى بفلانٍ الشيطانُ.

Başkaları ise: 'Falan' ile şeytan kastedilmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ: {فُلَانًا خَلِيلًا} قال: الشيطانُ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {فُلَانًا خَلِيلًا} “falanı dost” hakkında: O, şeytandır dediğini aktardı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti.

وقولُه: {لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي}. يقولُ جلَّ ثناؤُه مخبرًا عن هذا النادمِ على ما سلَف منه في الدنيا، من معصيِة ربِّه في طاعةِ خليلِه: لقد أضَلَّنى خليلى عن الإيمانِ بالقرآنِ، وهو الذكرُ، بعدَ إذ جاءني من عندِ اللهِ، فصدَّني عنه. يقولُ اللهُ: {وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا}. يقولُ: مسلِمًا لما يَنْزِلُ به مِن البلاء، غيرَ مُنْقِذِه منه ولا منجيه.

O'nun: {لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي} “Andolsun ki Kur'an bana geldikten sonra o beni ondan saptırdı” buyruğuna gelince; sena-sı yüce olan Allah, dünyada dostuna itaat ederek Rabbine isyan etmesinden dolayı pişman olan bu kimsenin şöyle dediğini haber vermektedir: Dostum beni, Allah katından geldikten sonra zikir olan Kur'an'a iman etmekten saptırdı ve beni ondan alıkoydu. Allah Teâlâ: {وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا} “Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakır” buyurmaktadır ki; başına gelen belada onu yüzüstü bırakır, onu ondan kurtarmaz ve selametine erdirmez, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا (٣٠) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا (٣١)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا (٣٠) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا (٣١)} “Peygamber de şöyle dedi: 'Ey Rabbim! Şüphesiz kavmim bu Kur'an'ı büsbütün terk edilmiş/hicvedilmiş kıldı.' İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Doğru yolu gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter!”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الرسولُ يوم يَعَضُّ الظالمُ على يديه: يا ربِّ إن قومى

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Zalimin ellerini ısıracağı gün Peygamber de şöyle dedi: "Ey Rabbim! Şüphesiz kavmim

الذين بعَثتَنى إليهم لأدعوَهم إلى توحيدِك - اتخذوا هذا القرآن مهجورًا.

kendilerine Senin tevhidine davet etmem için beni gönderdiğin [kavmim]- bu Kur'an'ı büsbütün terk edilmiş/hicvedilmiş kıldı.

واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى اتخاذِهم القرآنَ مهجورًا؛ فقال بعضُهم: كان اتخاذَهم ذلك هُجْرًا قولَهم فيه السَّيِّئَ مِن القولِ، وزَعْمَهم أنه سحرٌ وأنه شعرٌ.

Tefsir ehli, onların Kur'an'ı mehcûr (مهجورًا) edinmelerinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onların bunu mehcûr edinmeleri hecr (هجر - çirkin söz) idi; yani onun hakkında kötü söz söylemeleri, onun büyü ve şiir olduğunu iddia etmeleriydi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا}. قال: يَهْجُرون فيه بالقولِ، يقولون: هو سحرٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا} “bu Kur'an'ı büsbütün terk edilmiş/çirkin söz konusu kıldılar” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Onun hakkında çirkin sözler sarf ediyor ve: 'O bir büyüdür' diyorlardı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَقَالَ الرَّسُولُ} الآية: يَهْجُرون فيه بالقولِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den O'nun: {وَقَالَ الرَّسُولُ} “Peygamber de şöyle dedi...” ayeti hakkında: Onun hakkında çirkin sözler sarf ediyorlardı, dediğini aktardı.

قال مجاهدٌ: وقوله: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ} [المؤمنون: ٦٧]. قال: مستكبرين بالبلدِ سامرًا مجالسَ تَهْجُرون. قال: بالقولِ السَّيء في القرآنِ غيرَ الحقِّ .

Mücâhid dedi ki: O'nun: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ} [Mü'minûn, 67] “Ona karşı büyüklük taslayarak, geceleyin toplanıp saçmalıyordunuz” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Harem] beldesiyle büyüklük taslayarak gece meclislerinde toplanıp çirkin sözler söylüyordunuz. Dedi ki: Kur'an hakkında haksız yere kötü söz söylüyorlardı .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، في قولِ اللهِ: {إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا}. قال: قالوا فيه غير الحقِّ، ألم تَرَ إلى المريض إذا هَذَى قال غيرَ الحقِّ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Mugîre'den, [o da] İbrâhim'den Allah'ın: {إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا} “Kavmim bu Kur'an'ı büsbütün terk edilmiş bıraktı” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Onun hakkında gerçeğe aykırı [çirkin] sözler söylediler. Görmez misin ki hasta sayıklamaya başladığında gerçeğe aykırı konuşur.

وقال آخرون: بل معنى ذلك الخبرُ عن المشركين أنهم هجَروا القرآنَ، وأعرَضوا عنه، ولم يَسْمَعُوا له.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, müşriklerin Kur'an'ı terk ettikleri, ondan yüz çevirdikleri ve onu dinlemediklerine dair bir haberdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ: {وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا}: [قال: {مَهْجُورًا}] لا يريدون أن يَسْمَعوه، وإن دُعُوا إلى الله قالوا: لا. وقرَأ {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}] الأنعام: ٢٦]. قال: يَنْهَون عنه، ويَبْعُدون عنه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا} “Peygamber de şöyle dedi: Ey Rabbim! Şüphesiz kavmim bu Kur'an'ı büsbütün terk edilmiş kıldı” buyruğu hakkında şöyle dedi: [{مَهْجُورًا}] Onu dinlemek istemiyorlardı ve Allah'a çağrıldıklarında 'Hayır' diyorlardı. Ve [İbn Zeyd]: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} [En'âm, 26] “Onlar hem insanları ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” ayetini okudu ve: Ondan menederler ve ondan uzaklaşırlar, dedi .

قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ أولى بتأويل ذلك، وذلك أن الله أخبرَ عنهم أنهم قالوا: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} [فصلت: ٢٦]. وذلك هجرُهم إياه.

Ebû Ca'fer der ki: Bu ayetin tefsirinde en evlâ olan görüş budur; zira Allah onların şöyle dediklerini haber vermiştir: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} [Fussilet, 26] “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara koparın/gürültü yapın”. İşte bu, onların Kur'an'ı terk etmeleridir.

وقوله: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وكما جعلَنا لك يا محمدُ أعداءً من مشركي قومِك، كذلك جعلِنا لكلِّ من نبأناه من قبلِك عدوًّا من مشركي قومِه، فلم تُخصصْ بذلك مِن بينِهم. يقولُ: فاصبِرْ لما نالَك منهم، كما صبَر مِن قبلِك أولو العزمِ مِن رسلِنا.

O'nun: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ} “İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Nasıl senin için kavminin müşriklerinden düşmanlar kıldıysak, senden önce peygamberlik verdiğimiz herkes için de kavminin müşriklerinden bir düşman kıldık; dolayısıyla bu hususta onların arasından yalnız sen kılınmadın. [Şöyle] buyurmaktadır: Onlardan sana ulaşan [eziyetlere] sabret; nitekim senden önceki elçilerimizden azim sahipleri de sabretmişlerdi.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، [عن ابن جريجٍ]، قال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, [İbn Cüreyc'den] anlattı, dedi ki:

قال ابن عباسٍ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ}. قال: يُوَطِّن محمدًا ﷺ أنه جاعلٌ له عدوًّا من المجرمين، كما جعَل لمن قبلَه .

İbn Abbâs: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ} “İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Allah], kendisinden öncekilere kıldığı gibi onun için de suçlulardan bir düşman kılacağı hususunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nefsini alıştırmaktadır/hazırlamaktadır .

وقولُه: {وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: وكفاك يا محمدُ بربِّك هاديًا يَهْدِيك إلى الحقِّ، ويُبصِّرُك الرَّشْدَ، {وَنَصِيرًا}. يقولُ: وناصرًا لك على أعدائِك. يقولُ: فلا يَهِيدَنَّكَ أعداؤك مِن المشركين، فإنى ناصرُك عليهم، فاصبِرْ لأمرى، وامضِ لتبليغِ رسالتي إليهم.

O'nun: {وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا} “Doğru yolu gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter!” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seni hakka ulaştırıcı ve doğru yolu sana gösterici bir rehber olarak Rabbin sana yeter; {وَنَصِيرًا} “ve yardımcı olarak” buyruğu ise; düşmanlarına karşı sana yardım edici olarak [Rabbin yeter], demektir. Şöyle buyurmaktadır: Müşriklerden olan düşmanların seni asla korkutmasın/yıldırmasın ; şüphesiz Ben onlara karşı senin yardımcınım. Sen Benim emrime sabret ve mesajımı onlara tebliğ etmeye devam et.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا (٣٢)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا (٣٢)} “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?' dediler. Biz onu senin kalbini pekiştirmek için böyle [kısım kısım indirdik] ve onu tane tane okuduk.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الذين كفَروا بالله: {لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ}. يقولُ: هلّا نُزِّل على محمدٍ ﷺ القرآنُ جُملةً واحدةً، كما أُنزلِت التوراةُ على موسى جملةً واحدةً؟ قال اللهُ: {كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ}. تنزيلُه عليك الآيةَ بعدَ الآيةِ، والشيءَ بعدَ الشيءِ؛ لنُثَبِّتَ به فؤادَك نزَّلناه.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr edenler: {لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ} “Kur'an ona indirilseydi ya!” dediler. Yani: Tevrat'ın Mûsâ'ya bir defada toptan indirildiği gibi Kur'an da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir defada toptan indirilseydi ya? Allah Teâlâ: {كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ} “senin kalbini pekiştirmek için böyle [indirdik]” buyurmuştur. [Yani] onun sana ayet ayet, kısım kısım indirilmesi; kalbini onunla pekiştirelim diyedir, [işte bunun için] onu böyle indirdik.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا}. قال: كان اللهُ يُنَزِّلُ عليه الآيةَ، فإذا علِمها نبيُّ اللهِ نزَلت آيةٌ أُخرى، ليعلِّمَه الكتابَ عن ظهرِ قلبِه، ويُثبِّتَ به فؤادَه.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا} “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?' dediler. [Biz] senin kalbini onunla pekiştirmek için [böyle yaptık] ve onu parça parça, ağır ağır indirdik.” [İbn Abbâs] dedi ki: Allah ona ayeti indiriyordu; Allah'ın Peygamberi onu belleyip öğrenince, Kitab'ı ona ezberden öğretmek ve kalbini onunla pekiştirmek için bir başka ayet iniyordu.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً}: كما أُنزِلت التوراةُ على موسى؟ قال: {كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا}. قال: كان القرآنُ يُنَزَّلُ عليه جوابًا لقولِهم؛ ليُعْلِمَ محمدًا أن الله مُجِيبٌ القومَ بما يقولون بالحقِّ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً} “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?' dediler”: Mûsâ'ya Tevrat'ın indirildiği gibi mi? [Allah] buyurdu ki: {كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا} “Biz onu senin kalbini pekiştirmek için böyle [kısım kısım indirdik] ve onu tane tane okuduk.” [İbn Cüreyc] dedi ki: Kur'an, söyledikleri şeylere bir cevap olarak indirilmekteydi; ta ki Muhammed'e, söyledikleri şeylere karşı Allah'ın bu topluluğa hak ile cevap verdiğini bildirsin .

ويعنى بقوله: {لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ}: لنُصَحِّحَ به عزيمةَ قلِبك، ويقينَ نفسِك، ونشجِّعَك به.

{لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ} “senin kalbini pekiştirmek için” buyruğuyla; kalbinin azmini ve nefsinin kesin inancını onunla sağlamlaştıralım ve seni onunla cesaretlendirelim, demektir.

وقوله: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا}. يقولُ: وشيئًا بعد شيءٍ علَّمناكَه، حتى تحفظتَه . والترتيلُ في القراءةِ الترسُّلُ والتَّثَبُّتُ.

O'nun: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا} “ve onu tane tane okuduk” buyruğuna gelince; onu iyice ezberleyip kavrayıncaya kadar sana peyderpey/kısım kısım öğrettik, demektir. Okumadaki tertil ; acele etmeden, dura dura ve teenniyle okumaktır.