وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا مُغيرةُ، عن إبراهيمَ في قوله: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا}. قال: نزل متفرِّقًا .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm'den O'nun: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا} “ve onu tane tane okuduk” buyruğu hakkında haber verdi; [İbrâhîm]: “Ayrı ayrı/parça parça indirildi ” dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قوله: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا}. قال: كان يَنْزِلُ آيةً وآيتين وآياتٍ، وكان يَنزِلُ
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasen’den O’nun: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا} “ve onu tane tane okuduk” buyruğu hakkında haber verdi; [el-Hasen] şöyle dedi: Bir ayet, iki ayet ve [birkaç] ayet [olarak] iniyordu ve iniyordu
جوابًا لهم إذا سألوا عن شيءٍ، أَنزَله الله جوابًا لهم، وردًّا عن النبيِّ ﷺ فيما يَتَكَلَّمون به، وكان بينَ أوَّلِه وآخرِه نحوٌ مِن عشرين سنةً .
Bir şey sorduklarında onlara cevap olarak, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhinde söyledikleri sözlere bir reddiye ve onlara cevap olarak Allah onu indiriyordu. Başlangıcı ile sonu arasında yaklaşık yirmi yıl vardı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا}. قال: كان بين ما أُنزِل القرآنُ إلى آخرِه؛ أُنزِل عليه لأربعين، ومات النبيُّ ﷺ لثنتين أو لثلاثٍ وستين.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا} “ve onu tane tane okuduk” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Kur'an'ın indirilmeye başlanması ile sonu arasında [geçen süre]; ona kırk yaşında indirilmeye başlandı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem altmış iki veya altmış üç yaşında vefat etti.
وقال آخرون: معنى الترتيلِ التبيينُ والتفسيرُ.
Başkaları ise: Tertilin anlamı açıklamak ve tefsir etmektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا}. قال: فسَّرناه تفسيرًا. وقرَأ: {وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا} [المزمل: ٤].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا} “ve onu tane tane okuduk” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Onu açıkladıkça açıkladık/tefsir ettik.” Ve: {وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا} “Kur'an'ı tane tane, açık açık oku” [el-Müzzemmil: 4] ayetini okudu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا (٣٣) الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا (٣٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا (٣٣) الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا (٣٤)} “Onların sana getirdikleri hiçbir misal yoktur ki, biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım. Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar var ya; işte onlar, yer bakımından en kötü, yol bakımından da en sapkın olanlardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا يأتيك يا محمدُ هؤلاء المشركون بمثَلٍ يَضْرِبونه، إلا جئناك مِن الحقِّ بما تُبْطِلُ به ما جاءوا به، وأحسنَ منه تفسيرًا.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşrikler sana ileri sürecekleri hiçbir misal/itiraz getirmezler ki, Biz getirdikleri o şeyi kendisiyle boşa çıkaracağın hakkı ve ondan daha güzel olan açıklamayı sana getirmiş olmayalım.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ}. قال: الكتاب، بما تردُّ به ما جاءوا به مِن الأمثالِ التي جاءوا بها، وأحسنَ تفسيرًا.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı: {وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ} “Onların sana getirdikleri hiçbir misal yoktur ki, biz sana hakkı [...] getirmiş olmayalım”. [İbn Cüreyc] dedi ki: “[Hak'tan maksat], onların öne sürdükleri misalleri kendisiyle reddedeceğin Kitap'tır; 've en güzel açıklamayı' [kısmı da böyledir].”
وعَنى بقولِه: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا}: وأحسنَ مما جاءوا به مِن المثَلِ بيانًا وتفصيلًا.
{وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “ve en güzel açıklamayı” buyruğu ile; onların getirdikleri misalden/itirazdan beyan ve açıklama bakımından daha güzelini [kastedilmiştir].
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tefsiri hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا}. يقولُ: أحسن تفصيلًا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “ve en güzel açıklamayı” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: “Daha güzel bir açıklama ” demektedir, dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا}. قال بيانًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “ve en güzel açıklamayı”; [Mücâhid]: “Açıklama olarak ” dedi.
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا}. يقولُ: تفصيلًا .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “ve en güzel açıklamayı” buyruğu hakkında: “Ayrıntılı açıklama ” derken işittim.
وقولُه: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: هؤلاء المشركون يا محمدُ، القائلون لك: {لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً} [الفرقان: ٣٢]. ومَن كان على مثل الذي هم عليه منِ الكفرِ بالله، الذين يُحْشَرون يومَ القيامة على وجوهِهم إلى جهنَم، فيُسَاقون إلى جهنمَ - شرٌّ مستقرًّا في الدنيا والآخرةِ من أهلِ الجنةِ [في الجنةِ] ، وأضلُّ منهم في الدنيا طريقًا.
O'nun: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا} “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar var ya; işte onlar, yer bakımından en kötü... olanlardır” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana: {لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً} “Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?” [el-Furkân: 32] diyen bu müşrikler ve Allah'ı inkâr etme hususunda onların benzeri durumda olup kıyamet gününde yüzüstü cehenneme toplanarak cehenneme sürülecek olan kimseler; dünya ve ahirette cennet ehlinden [cennetteki durumlarından] yer ve yurtça daha kötü, dünyada da onlardan yolca daha sapkındırlar.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويل.
Bunun teviline dair bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli [âlimler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنى القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ}. قال: الذي أمشاهم على أرجلهم قادرٌ على أن يُمشيَهم على وجوهِهم، {أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا} من أهلُ الجنةِ {وَأَضَلُّ سَبِيلًا}. قال: طريقًا .
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ} “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar”; [Mücâhid] dedi ki: Onları ayakları üzerinde yürüten, yüzleri üzerinde de yürütmeye kâdirdir. {أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا} “işte onlar, yer bakımından en kötü... olanlardır”; cennet ehlinden [daha kötüdür], {وَأَضَلُّ سَبِيلًا} “ve yol bakımından da en sapkın”; “yolca” dedi.
حدَّثني محمد بن يحيى الأزديُّ، قال: ثنا الحسينُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شيبانُ، عن قَتادةَ قوله: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ}. قال: حدَّثنا أنسُ بنُ مالكٍ، أن رجلًا قال: يا رسولَ اللهِ كيف يُحْشَرُ الكافر على وجهِه؟ قال: "الذي أمْشاه على رجلَيه قادرٌ أن يُمْشِيَه على وجهِه" .
Bana Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şeybân, Katâde'den O'nun: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ} “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar” buyruğu hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Bize Enes b. Mâlik, bir adamın: “Ey Allah'ın Resûlü, kâfir yüzüstü nasıl haşrolunur?” dediğini, [Resûlullah'ın da]: “Onu iki ayağı üzerinde yürüten, yüzü üzerinde yürütmeye de kâdirdir” buyurduğunu anlattı.
حدَّثنا أبو سفيانَ الغَنَويُّ يزيدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا خلّادُ بن يحيى الكوفيُّ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، قال: أخبَرني مَن سمِع أنسَ بنَ مالكٍ يقولُ: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ فقال: كيف يَحْشُرُهم على وجوهِهم؟ قال: الذي يَحْشُرُهم على أرجِلهم قادرٌ بأن يَحْشُرَهم على وجوهِهم" .
Bize Ebû Süfyân el-Ganevî Yezîd b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Hallâd b. Yahyâ el-Kûfî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den anlattı, dedi ki: Bana Enes b. Mâlik'i şöyle derken işiten kimse haber verdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: “Onları yüzleri üzerinde nasıl haşreder?” dedi. [Resûlullah]: “Onları ayakları üzerinde haşreden, yüzleri üzerinde haşretmeye de kâdirdir” buyurdu.
حدَّثنا عبيدُ بنُ محمدٍ الوراقُ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ بن أبي خالدٍ، عن أبي داودَ، عن أنسِ بن مالكٍ، قال: سُئل رسولُ اللهِ ﷺ: كيف يُحْشَرُ أهلُ النارِ على وُجوهِهم؟ فقال: "إن الذي أنشاهم على أقدامِهم قادرٌ على
Bize Ubeyd b. Muhammed el-Verrâk anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Ebû Dâvûd'dan, [o da] Enes b. Mâlik'ten haber verdi; [Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Cehennem ehli yüzüstü nasıl haşrolunur?” diye soruldu. [Resûlullah] buyurdu ki: «إن الذي أنشاهم على أقدامِهم قادرٌ على» «Şüphesiz onları ayakları üzerinde yaratan, ... üzerine de kâdirdir»
أن يُمشِيَهم على وجوههم" .
onları yüzleri üzerinde yürütmeye de kâdirdir” .
حدَّثني أحمدُ بنُ المِقْدامِ، قال: ثنا حَزمٌ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقولُ: قرَأ رسولُ اللهِ ﷺ هذه الآيةَ: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ}. فقالوا: يا نبيَّ اللهِ، كيف يَمْشون على وُجوهِهم؟ قال: "أرأيْتَ الذي أمْشَاهم على أقدامِهم، أليس قادرًا أن يُمشيهم على وجوهِهم" .
Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize Hazm anlattı, dedi ki: el-Hasen'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ} “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar...” Bunun üzerine: “Ey Allah'ın Peygamberi, yüzleri üzerinde nasıl yürürler?” dediler. [Resûlullah]: “Onları ayakları üzerinde yürüteni gördün mü; O, onları yüzleri üzerinde yürütmeye kâdir değil midir?” buyurdu.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا منصورُ بنُ زاذانَ، عن عليٍّ بن زيدِ بن جُدْعانَ، عن أبي خالدٍ، عن أبي هريرةَ، قال: يُحشَرُ الناسُ يومَ القيامةِ على ثلاثةِ أصنافِ؛ صِنْفٌ على الدَّوابِّ، وصِنفٌ على أقدامِهم، وصِنفٌ على وُجوهِهم. فقيل: كيف يمشُون على وُجوهِهم؟ قال: إن الذي أَمْشَاهم على أقدامِهم قادرٌ أن يمشيهم على وُجِوههم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mansûr b. Zâzân, Alî b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o Ebû Hâlid'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; [Ebû Hüreyre] dedi ki: İnsanlar kıyamet gününde üç sınıf olarak haşrolunurlar: Bir sınıf binitler üzerinde, bir sınıf ayakları üzerinde ve bir sınıf da yüzleri üzerinde. “Yüzleri üzerinde nasıl yürürler?” denildi. Dedi ki: “Onları ayakları üzerinde yürüten, yüzleri üzerinde yürütmeye de kâdirdir” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا (٣٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا (٣٦)} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık. Sonra: 'Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin' dedik; nihayet onları yerle bir ettik.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، مُتوعِّدًا مشركي قومِه على كفرهم باللهِ، وتكذيبِهم رسولَه، ومُخَوِّفَهم من حُلولٍ نِقْمَتِه بهم، نظيرَ الذي يَحِلُّ بمن
Zikri yüce olan Allah, peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem, kavminin müşriklerini Allah'ı inkâr etmeleri ve elçisini yalanlamaları sebebiyle tehdit ederek ve azabının başlarına inmesinden onları korkutarak [şöyle buyurmaktadır; bu azap], ... kimselerin başına gelenin benzeridir:
كان قبلَهم مِن الأم المكذِّبِة رسلَها: {وَلَقَدْ آتَيْنَا} يا محمدُ {مُوسَى الْكِتَابَ}. يعنى: التوراةَ، كالذى آتَيْناك مِن الفُرْقانِ، {وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا}. يعنى: مُعينًا وظَهِيرًا.
Ey Muhammed! {وَلَقَدْ آتَيْنَا} “Andolsun biz verdik” {مُوسَى الْكِتَابَ} “Mûsâ'ya Kitab'ı”; yani sana Furkan'ı verdiğimiz gibi [ona da] Tevrat'ı verdik, {وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا} “ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık”; yani yardımcı ve destekçi kıldık.
{فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}. يقولُ: فقلنا لهما: اذْهَبا إلى فرعونَ وقومِه الذين كذَّبوا بأعلامِنا وأدلتِنا، {فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا}. وفى الكلام متروكٌ، اسْتُغْنى بدَلالة ما ذُكِر مِن ذكرِه، وهو: فذهَبا فكذَّبوهما، فَدمَّرْناهم حينئذٍ.
{فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Sonra: 'Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin' dedik”; yani ikisine: Delillerimizi ve açık kanıtlarımızı yalanlayan Firavun'a ve kavmine gidin, dedik; {فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا} “nihayet onları yerle bir ettik”. İfadedeki zikredilen delaletten ötürü anlaşıldığı için hazfedilmiş gizli kısım şudur: Onlar gittiler, onlar da ikisini yalanladılar, Biz de bunun üzerine onları yerle bir ettik.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا (٣٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا (٣٧)} “Nûh kavmini de elçileri yalanladıklarında suda boğduk ve onları insanlara bir ibret kıldık. Biz o zalimlere can yakıcı bir azap hazırladık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقومَ نوحٍ [من قَبلِ قومِ فرعونَ] ، لما كذَّبوا رسلَنا، وردُّوا عليهم ما جاءوهم به مِن الحقِّ، أَغْرَقْناهم بالطُّوفانِ {وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً}. يقولُ: وجعَلْنا تغريقَنا إياهم وإهلاكَناهم عِظةً وعبرةً للناسِ يَعْتَبِرون بها، {وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا}. يقولُ: وأعْدَدْنا لهم؛ من الكافرين باللهِ في الآخرة عذابًا أليمًا، سوى الذي حلَّ بهم مِن عاجلِ العذابِ في الدنيا.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: [Firavun'un kavminden önce] Nûh kavmini de, elçilerimizi yalanlayıp onların kendilerine getirdikleri hakkı reddettiklerinde tufan ile suda boğduk; {وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً} “ve onları insanlara bir ibret kıldık”; yani onları suda boğmamızı ve helak etmemizi , insanların ibret alacakları bir öğüt ve ders kıldık; {وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا} “Biz o zalimlere can yakıcı bir azap hazırladık”; yani dünyada başlarına inen peşin azabın yanı sıra, Allah'ı inkâr eden o zalimlere ahirette de can yakıcı bir azap hazırladık.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا (٣٨) وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا (٣٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا (٣٨) وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا (٣٩)} “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunların arasında geçen birçok nesilleri de [helak ettik]. Biz onların her birine misaller verdik; [öğüt almadıkları için] her birini kıran kırana helak ettik.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ودمَّرْنا أيضًا عادًا وثمود وأصحابَ الرَّسِّ.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Âd'ı, Semûd'u ve Ress halkını da yerle bir ettik.
واختلَف أهلُ التأويلِ في أصحابِ الرسِّ؛ فقال بعضُهم: أصحابُ الرسِّ مِن ثمودَ.
Ehl-i tevil (tefsir ehli), Ress halkı hakkında ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı: “Ress halkı Semûd kavmindendir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباس: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ}. قال: قريةٌ مِن ثمودَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ} “ve Ress halkını” hakkında: “Semûd'dan bir köydür ” dedi.
وقال آخرون: بل هي قريةٌ من اليمامةِ يقالُ لها: الفَلَجُ.
Başkaları ise: Aksine o, Yemâme'de bulunan ve kendisine el-Felec denilen bir köydür, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ بن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن وهبٍ، قال: ثنا جريرٌ بن حازمٍ، قال: قال قتادةُ: الرَّسُّ قريةٌ من اليمامةِ يقالُ لها: الفَلَجُ .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim anlattı, dedi ki: Katâde: “er-Ress, Yemâme'de bulunan ve kendisine el-Felec denilen bir köydür ” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: قال عكرمةُ: أصحابُ الرسِّ بفَلَج هم أصحابُ يس .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İkrime: “Felec'deki Ress halkı, Yâsîn [suresinde anlatılan] Ashâb-ı Karye'dir ” dedi.
وقال آخرون: هم قومٌ رَدُّوا نبيَّهم في بئرٍ.
Başkaları ise: Onlar, peygamberlerini bir kuyuya atan bir topluluktur, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي بُكيرٍ، عن عكرمةَ، قال: كان الرسُّ بئرًا رسُّوا فيها نبيَّهم.
İbn Beşşâr bize anlattı, dedi ki: Abdurrahman bize anlattı, dedi ki: Süfyân, Ebû Bükeyr'den, o da İkrime'den [şöyle dediğini] rivayet etti: "er-Ress bir kuyu idi; peygamberlerini onun içine attılar."
وقال آخرون: هي بئرٌ كانت تُسَمَّى الرسَّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, er-Ress diye isimlendirilen bir kuyuydu.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ}. قال: هي بئرٌ كانت تُسَمَّى الرَّسَّ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ} “ve Ress halkını” hakkında şöyle dedi: O, er-Ress diye isimlendirilen bir kuyuydu.
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ}. قال: الرسُّ بئرٌ كان عليها قومٌ .
Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den O'nun şu buyruğu hakkında bildirdi: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ} “ve Ress halkını”. Dedi ki: Ress, başında bir topluluğun bulunduğu bir kuyuydu .
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القولِ في ذلك قولُ من قال: هم قومٌ كانوا على بئرٍ. وذلك أن الرسَّ في كلامِ العربِ: كلُّ محفورٍ؛ مثلُ البئرِ والقبرِ، ونحوُ ذلك، ومنه قولُ الشاعرِ :
Ebû Ca‘fer der ki: Bu husustaki sözlerin en doğrusu, "Onlar bir kuyu başında bulunan bir kavimdi" diyen kimsenin sözüdür. Zira Arap kelamında ress: Kuyu, kabir ve benzeri kazılmış her şeydir. Şairin şu sözü de bundandır :
سبَقْتُ إلى فَرَطٍ ناهِلٍ … تَنابِلةً يَحْفِرون الرِّساسا
Suya gidenlerin önüne geçtim susuzluğu gideren … kuyuları kazan bodur adamların
يُريدُ أَنهم يَحْفِرون المعادنَ.
Onların madenleri kazdıklarını kastetmektedir.
ولا أَعْلَمُ قومًا كانت لهم قصةٌ بسببِ حُفْرَةٍ، ذكَرَهم اللهُ في كتابِه، إلا
Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği, bir çukur sebebiyle başlarından bir hadise geçmiş olan bir topluluk bilmiyorum; ancak
أصحابَ الأخدودِ، فإن يكونوا هم المَعْنِيِّين بقولِه: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ}. فإنا سنَذْكُرُ خبرَهم إن شاء اللَّهُ إِذا انْتَهَيْنا إلى سورة "البُروجِ"، وإن يكونوا غيرَهم، فلا نَعْرِفُ لهم خبرًا، إلا ما جاء مِن جملةِ الخبرِ عنهم أنَّهم قومٌ رَسُّوا نبيِّهم في حفرةٍ، إلا ما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظيِّ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِن أَوَّلَ الناسِ يَدْخُلُ الجنةَ يومَ القيامةِ العبدُ الأسودُ، وذلك أن الله ﵎ بَعث نبيًّا إلى أهلِ قريتِه، فلم يُؤْمِنُ به مِن أهلِها أحدٌ إلا ذلك الأسودُ، ثم إن أهلَ القرية عدَوْا على النبيِّ ﵇، فحفَروا له بئرًا، فأَلْقَوْه فيها، ثم أطْبَقوا عليه بحجرٍ ضخمٍ". قال: "وكان ذلك العبدُ يَذْهَبُ فيَحْتَطِبُ على ظهرِه، ثم يَأْتى بحطَبِه فيَبِيُعه، فيَشْتَرِى به طعامًا وشرابًا، ثم يأتى به إلى ذلك البئرِ، فيَرْفَعُ تلك الصخرةَ، فيُعِينُه اللهُ عليها، فيُدْلِى إليه طعامَه وشرابَه، ثم يُعِيدُها كما كانت". قال: "فكان كذلك ما شاء اللهُ أن يكونَ، ثم إنه ذهَب يومًا يَحْتَطِبُ كما كان يَصْنَعُ، فجمَع حطبَه، وحزَم حُزْمتَه، وفرَغ منها، فلما أراد أن يَحْتَمِلَها وجَد سِنَةً، فاضْطَجَع فنام، فضرَب اللَّهُ على أُذُنِه سبعَ سنينَ نائمًا، ثم إنه هبَّ فتمَطَّى، فتحَوَّل لشقِّه الآخرِ، فاضْطَجَع، فضرَب اللَّهُ على أذنِه سبعَ سنينَ أُخرى، ثم إنه هبَّ فاحْتَمل حُزْمتَه، ولا يَحْسَبُ إلا أنه نام ساعةً مِن نهارٍ، فجاء إلى القريةِ، فباع حُزْمتَه، ثم اشْتَرَى طعامًا وشرابًا كما كان يَصْنَعُ، ثم ذهَب إلى الحفرةِ في موضعِها الذي كانت فيه، فالْتَمَسَه فلم يَجِده، وقد كان بدا لقومِه فيه بَدَاءٌ، فَاسْتَخْرجوه وآمنوا به وصدقوه". قال: "فكان النبيُّ ﵇ يَسْأَلُهم عن
[O da] Uhdûd ashabıdır. Şayet O'nun: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ} “ve Ress halkı” buyruğu ile kastedilenler onlar ise, inşallah Burûc sûresine ulaştığımızda onların haberini zikredeceğiz. Eğer onlar başkaları ise, peygamberlerini bir çukura gömen bir topluluk olduklarına dair genel haberler dışında onlar hakkında bir şey bilmiyoruz; ancak bize İbn Humeyd'in rivayet ettiği şu haber müstesnadır: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde cennete ilk girecek insan siyahi bir köledir. Şöyle ki; yüce Allah bir karye halkına bir peygamber gönderdi. O halktan şu siyahi dışında hiç kimse ona iman etmedi. Sonra o karye halkı peygambere aleyhisselâm düşmanlık edip saldırdılar; onun için bir kuyu kazıp onu oraya attılar, ardından üzerine kocaman bir taş kapattılar.» [Râvî] dedi ki: «O köle gider, sırtında odun toplar, sonra odununu getirip satar, onunla yiyecek ve içecek satın alır, sonra o kuyuya gelir, o kayayı kaldırırdı -ki Allah o taş hususunda ona yardım ederdi-, yiyeceğini ve içeceğini ona sarkıtır, sonra [taşı] eski haline getirirdi.» [Râvî] dedi ki: «Allah'ın dilediği bir süre durum böyle devam etti. Sonra bir gün her zaman yaptığı gibi yine odun toplamaya gitti. Odununu topladı, destesini bağlayıp işini bitirdi. Onu sırtlanmak istediğinde bir uyuklama hissetti, uzanıp uyudu. Allah, o uykuda iken yedi yıl boyunca kulağına vurdu (onu uyuttu). Sonra uyandı, gerindi, diğer tarafına döndü, yattı; Allah yine yedi yıl boyunca kulağına vurdu (onu uyuttu). Sonra uyandı ve odun destesini yüklendi; gündüzün bir saati kadar uyuduğundan başka bir şey zannetmiyordu. Karyeye geldi, destesini sattı, sonra her zaman yaptığı gibi yiyecek ve içecek satın aldı. Ardından çukurun bulunduğu yere gitti, onu aradı fakat bulamadı. Oysa kavminin onun hakkındaki görüşü değişmiş, onu [kuyudan] çıkarmışlar, ona iman edip onu doğrulamışlardı.» [Râvî] dedi ki: «Peygamber aleyhisselâm onlara...»
ذلك الأسودَ ما فعَل؟ فيقولون: ما نَدْرِى. حتى قبض اللهُ النبيَّ، فأَهَبَّ اللهُ الأسودَ من نومتِه بعدَ ذلك". فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن ذلك الأسود لأولُ مَن يَدْخُلُ الجنةَ" .
o siyahinin ne yaptığını sorar, onlar da: 'Bilmiyoruz' derlerdi. Nihayet Allah o peygamberin ruhunu kabzetti; Allah o siyahiyi bundan sonra uykusundan uyandırdı." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte o siyahi, cennete ilk girecek kimsedir" buyurdu .
غيرَ أن هؤلاء في هذا الخبرِ يَذْكُرُ محمدُ بنُ كعبٍ عن النبيِّ ﷺ أنهم آمَنوا بنبيِّهم، واسْتَخْرجوه من حفرتِه، فلا يَنْبَغى أن يكونوا المعْنِيِّين بقولِه: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ}؛ لأن الله أخْبَر عن أصحابِ الرسِّ أنه دمَّرهم تدميرًا، إلا أن يكونوا دُمِّروا بأحداثٍ أحْدَثوها بعدَ نبيِّهم الذي اسْتَخْرجوه من الحفرةِ وآمَنوا به، فيكونَ ذلك وجهًا.
Ne var ki bu haberde Muhammed b. Ka‘b, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onların peygamberlerine iman ettiklerini ve onu çukurundan çıkardıklarını zikretmektedir; dolayısıyla onların {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ} “ve Ress halkını” buyruğu ile kastedilenler olmaması gerekir. Çünkü Allah Ress halkı hakkında onları yerle bir ettiğini haber vermiştir; meğerki çukurdan çıkardıkları ve iman ettikleri peygamberlerinden sonra ortaya çıkardıkları bidatler/kötülükler sebebiyle helak edilmiş olsunlar, bu durumda [bu tevil] muhtemel bir vecih olur.
{وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا}. يقولُ: ودمَّرْنا بين أضعافِ هذه الأممِ التي سمَّيْنا لكم أممًا كثيرةً.
{وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا} “ve bunların arasında geçen birçok nesilleri de [helak ettik].” Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Size ismini saydığımız bu ümmetlerin aralarında da pek çok ümmeti helak ettik.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ شَبِيبٍ، قال: ثنا خَلَفُ بنُ خَليفةَ، عن جعفرِ بن عليِّ بن أبي رافعٍ مولى رسولِ اللهِ ﷺ قال: خلَّفْتُ بالمدينةِ عمِّى، ممن يُفْتِي على أن القرنَ سبعون سنةً. وكان عمُّه عبيدُ اللهِ بنُ أبي رافعٍ كاتبَ عليٍّ ﵁.
Nitekim bize el-Hasen b. Şebîb anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem azatlısı Ca‘fer b. Alî b. Ebî Râfi‘den anlattı; dedi ki: Medine'de geride bir asrın (karn) yetmiş yıl olduğu fetvasını veren amcamı bıraktım. Amcası Ubeydullah b. Ebî Râfi‘, Ali'nin radıyallâhu anh kâtibi idi.
حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، عن الحجاجِ، عن الحكمِ، عن إبراهيمَ، قال: القرنُ أربعون سنةً .
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, el-Haccâc'dan, o el-Hakem'den, o da İbrâhim'den anlattı; [İbrâhim] dedi ki: Asır (karn) kırk yıldır .
وقولُه: {وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكلَّ هذه الأممِ
Allah Teâlâ'nın: {وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ} “[Onların] her birine misaller verdik” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu ümmetlerin her birine
التي أهْلَكْناها، التي سمَّيْناها لكم أو لم نُسَمِّها، {ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ}. يقولُ: مثَّلْنا له الأمثالَ، ونبَّهْناها على حججِنا عليها، وأعْذَرْنا إليها بالعبرِ والمواعظِ، فلم نُهْلِكْ منهم أُمَّةً إلا بعدَ الإبلاغِ إليهم في المعذرةِ.
size isimlerini saydığımız yahut saymadığımız bu ümmetlerin {ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ} “her birine misaller verdik”; yani her birine misaller getirdik, aleyhlerindeki delillerimize dikkatlerini çektik, ibretler ve öğütlerle mazeretlerini ortadan kaldırdık; onlardan hiçbir ümmeti, kendilerine mazeret bırakmayacak şekilde tebliğde bulunmadan helak etmedik.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ}. قال: كلٌّ قد أعْذَر اللهُ إليه، ثم انْتَقَم منه .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma‘mer'den, o da Katâde'den O'nun şu buyruğu hakkında bildirdi: {وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ} “Biz onların her birine misaller verdik”. Dedi ki: Allah hepsinin mazeretini ortadan kaldırmış, sonra da onlardan intikam almıştır .
وقولُه: {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكلَّ هؤلاء الذين ذكَرنا لكم أمْرَهم، اسْتَأْصَلْناهم، فدمَّرْناهم بالعذاب إبادةً، وأهْلَكْناهم جميعًا.
O'nun şu buyruğuna gelince: {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا} “[öğüt almadıkları için] her birini kıran kırana helak ettik.” Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Durumlarını size anlattığımız bu kimselerin hepsinin kökünü kazıdık, azapla onları darmadağın ederek yok ettik ve hepsini helak ettik.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا}. قال: تبَّر الله كلًّا بعذابٍ تَتْبِيرًا .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasen'den O'nun şu buyruğu hakkında bildirdi: {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا} “her birini kıran kırana helak ettik”. Dedi ki: Allah hepsini bir azapla darmadağın edip helak etti .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا}. قال: تَتْبِيرٌ بالنَّبَطيةِ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as'tan, [o] Ca‘fer'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا} “hepsini kıran kırana helak ettik” [ayeti hakkında] nakletti; [Saîd] şöyle dedi: "Tetbîr (تَتْبِير), Nabatîce [bir kelime]dir."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ قولَه: {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا}. قال: بالعذابِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, O'nun şu buyruğu hakkında: {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا} “her birini kıran kırana helak ettik”; "Azap ile [helak ettik]" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا (٤٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا (٤٠)} “Andolsun ki onlar, o felaket yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı. Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد أتَى هؤلاء الذين اتَّخذوا القرآنَ مهجورًا على القريةِ التي أمْطَرها الله مطَرَ السَّوْءِ، وهى سَدُومُ؛ قريةُ قومِ لوطٍ، ومَطَرُ السَّوْءِ هو الحجارةُ التي أمْطَرها اللهُ عليهم، فأهْلَكهم بها.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki Kur'an'ı terk edilmiş bırakan o kimseler, Allah'ın üzerine felaket yağmuru yağdırdığı o beldeye uğramışlardı; o belde Lût kavminin yurdu olan Sedûm'dur. Felaket yağmuru ise Allah'ın üzerlerine yağdırıp kendilerini onunla helak ettiği taşlardır.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ}. قال: حجارةً، وهي قريةُ قومِ لوطٍ، واسمُها سَدُومُ. قال ابن عباسٍ: خمسُ قرياتٍ، فأَهْلَك اللهُ أربعةً، وبقِيَت الخامسةُ، واسمُها صعوة ، لم تُهْلَك صعوة ، كان أهلُها لا يَعْمَلون ذلك العملَ، وكانت سَدُومُ أعظمَها وهى التي نزَل بها لوطٌ، ومنها بُعِث، وكان إبراهيمُ ﵇ يُنادى نصيحةً لهم: يا سَدُومُ، يومٌ لكِ من اللهِ، أنهاكم أن تَعَرَّضوا لعقوبةِ اللهِ. زعموا أن لوطًا ابن أخى إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليهما .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ} “Andolsun ki onlar, o felaket yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı” hakkında: "[O yağmur] taşlardı; o belde de Lût kavminin yurdu olup adı Sedûm'dur" dedi. İbn Abbâs dedi ki: Beş köydüler; Allah dördünü helak etti, adı Sa‘ve olan beşincisi kaldı. Sa‘ve helak edilmedi ; çünkü halkı o çirkin ameli işlemiyordu. Sedûm ise onların en büyüğü idi, Lût'un yerleştiği ve peygamber gönderildiği yer orasıydı. İbrâhim aleyhisselâm onlara nasihat ederek: 'Ey Sedûm! Senin için Allah'tan bir gün var; sizi Allah'ın cezasına maruz kalmaktan menederim' diye seslenirdi. Lût'un, İbrâhim'in salavâtullâhi aleyhimâ kardeşinin oğlu olduğunu söylemişlerdir .
وقولُه: {أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا}. يقول جلَّ ثناؤُه: أفلم يَكُنْ هؤلاء المشركون الذين قد أتَوْا على القريةِ التي أُمْطِرَت مَطَرَ السَّوْءِ يَرَوْن تلك القريةَ، وما نزَل بها من عذابِ اللهِ بتكذيبِ أهلها رسلَهم، فيَعْتَبِروا ويَتَذَكَّروا، فيُراجِعوا
Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا} “Onu hiç görmüyorlar mıydı?” buyruğu hakkında Cenâb-ı Hak -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: O felaket yağmuruna tutulan beldeye uğramış olan bu müşrikler, o beldeyi ve halkının peygamberlerini yalanlaması sebebiyle Allah'ın başlarına indirdiği azabı görüp de ibret alsınlar, düşünsünler ve [böylece] dönsünler diye [onu] görmüyorlar mıydı
التوبةَ مِن كفرهم وتكذيبِهم محمدًا ﷺ؟!
küfürlerinden ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaktan vazgeçip tevbeye dönsünler?!
{بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما كذَّبوا محمدًا ﷺ فيما جاءهم به من عندِ اللهِ؛ أنهم لم يَكونوا رأَوْا ما حلَّ بالقريةِ التي وصَفتُ، ولكنهم كذَّبوه مِن أجلِ أنهم قومٌ لا يخافون نُشورًا بعدَ المماتِ. يعنى أنهم لا يُوقِنون بالعقابِ والثوابِ، ولا يؤمنون بقيامِ الساعةِ، فيَرْدَعَهم ذلك عما يَأْتون مِن معاصى اللهِ.
{بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا} “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.” Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Onların Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem Allah katından getirdiği şeylerde yalanlamaları, vasfettiğim o beldenin başına gelenleri görmemiş olmalarından dolayı değildir; aksine onlar ölümden sonra yeniden dirilmekten korkmayan bir topluluk oldukları için onu yalanladılar. Yani onlar mükâfat ve cezaya kesin olarak inanmıyorlar, kıyametin kopacağına iman etmiyorlardı ki bu onları Allah'a karşı işledikleri günahlardan alıkoysun.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا}: بَعْثًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا} “Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” hakkında: "Yeniden dirilmeyi [ummuyorlardı] " dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا (٤١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا (٤١)} “Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وإذا رآك هؤلاء المشركون الذين قصَصْتُ عليك قَصصَهم، {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا}. يقولُ: ما يَتَّخِذونك إلا سُخْريةً يَسْخَرون منك، يقولون: أهذا الذي بعَث اللهُ إلينا رسولًا مِن بين خلقِه؟!
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Sana kıssalarını anlattığım bu müşrikler seni gördükleri zaman {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا} “seni sadece alaya alırlar”; yani seninle sadece alay ederler ve: 'Allah'ın yarattıkları arasından bize elçi olarak gönderdiği kimse bu mudur?!' derler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٢)} “'Şayet ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı' [derler]. Azabı gördükleri zaman, kimin yolunun daha sapık olduğunu bilecekler!”
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن هؤلاء المشركين الذين كانوا يهْزَءون
Yüce Allah, alay eden bu müşriklerden haber vererek şöyle buyurmaktadır:
برسولِ اللهِ ﷺ إنهم يقولون إذا رأَوْه: قد كاد هذا يُضِلُّنا عن آلهتِنا التي نَعْبُدُها، فيَصُدُّنا عن عبادتِها لولا صبرُنا عليها وثُبوتُنا على عبادتِها.
Onlar onu gördüklerinde şöyle derler: 'Şayet ilahlarımıza bağlı kalıp onların ibadetinde sebat etmeseydik, bu kimse neredeyse bizi taptığımız ilahlarımızdan saptıracak, onlara kulluk etmekten bizi alıkoyacaktı.'
{وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: سيَبِينُ لهم حينَ يُعايِنون عذابَ اللهِ قد حلَّ بهم على عبادتِهم الآلهةَ، {مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا}. يقولُ: مَن الراكبُ غيرَ طريقِ الهدى، والسالكُ سبيلَ الرَّدَى أنتَ أوهم.
{وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} “Azabı gördükleri zaman bilecekler”. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: O ilahlara tapmaları sebebiyle Allah'ın azabının başlarına indiğini bizzat müşahede ettikleri vakit onlara ayan beyan ortaya çıkacaktır ki; {مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا} “kimin yolunun daha sapık olduğunu”; yani hidayet yolundan sapan ve helak yolunu tutanın sen mi yoksa kendileri mi olduğunu [anlayacaklardır].
وبنحوِ ما قلنا في تأويلِ قولِه: {لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا} “Şayet ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik” buyruğunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا}. قال: ثبَتْنا عليها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا} “'Şayet ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı'” hakkında: "Onların üzerinde sebat ettik " dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا (٤٣) أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا (٤٣) أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٤)} “Heva ve hevesini ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi ona sen mi vekil olacaksın? Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini yahut akıl ettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler, hatta yolca daha da sapıktırlar.”
يعنى تعالى ذكرُه: أَرأَيْتَ يا محمدُ مَن اتَّخَذ إلهَه شهوتَه التي يَهْواها، وذلك أن الرجلَ من المشركين كان يَعْبُدُ الحجرَ، فإذا رأَى أحسنَ منه رمَى به وأخَذ الآخرَ فعبَده ، فكان معبودُه وإلهُه ما يَتَخَيَّرُه لنفسِه، فلذلك قال جلَّ ثناؤُه: {أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه:
Cenâb-ı Hak şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Arzuladığı hevesini ilah edinen kimseyi gördün mü? Şöyle ki, müşriklerden bir adam bir taşa tapardı; ondan daha güzelini gördüğünde onu atar, diğerini alır ve ona tapardı . Dolayısıyla onun taptığı ve ilahı, kendi nefsi için seçip beğendiği şey olurdu. İşte bu sebeple Cenâb-ı Hak: {أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا} “Heva ve hevesini ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi ona sen mi vekil olacaksın?” buyurmuştur. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
أفأنت تكونُ يا محمدُ على هذا حفيظًا في أفعالِه مع عظيمِ جهلِه؟ أم تَحْسَبُ يا محمدُ أن
Ey Muhammed! Bu büyük cehaletine rağmen sen bu kimsenin yaptıklarına karşı bir koruyucu/gözetici mi olacaksın? Yoksa ey Muhammed, sen
أكثرَ هؤلاء المشركين يَسْمَعون ما يُتْلَى عليهم، فيَعُون أو يَعْقِلُون ما يُعايِنون مِن حُججِ اللهِ فيَفْهَمون؟ {إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ}. يقولُ: ما هم إلا كالبهائمِ التي لا تَعْقِلُ ما يقالُ لها ولا تَفْقَهُ، بل هم مِن البهائمِ أضلُّ سبيلًا؛ لأن البهائمَ تَهْتَدِى لمَراعيها، وتَنْقادُ لأربابِها، وهؤلاء الكفرةُ لا يُطيعون ربَّهم، ولا يَشْكُرون نعمةَ مَن أَنْعَم عليهم، بل يَكْفُرونها، ويَعْصُون من خلَقهم وبرَأَهم.
bu müşriklerin çoğunun kendilerine okunanı dinleyip kavradıklarını yahut Allah'ın müşahede ettikleri delillerini düşünüp anladıklarını mı sanıyorsun? {إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ} “Onlar ancak hayvanlar gibidirler”; yani onlar kendilerine söyleneni anlamayan ve kavramayan hayvanlar gibidirler; hatta onlar hayvanlardan daha da sapıktırlar. Zira hayvanlar otlaklarının yolunu bulur ve sahiplerine boyun eğerler; bu kâfirler ise ne Rablerine itaat ederler ne de kendilerine nimet verenin nimetine şükrederler; bilakis o nimete karşı nankörlük ederler, kendilerini yaratan ve var eden Zât'a isyan ederler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا (٤٥) ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا (٤٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا (٤٥) ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا (٤٦)} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Şayet dileseydi onu hareketsiz kılardı. Sonra güneşi ona bir delil kıldık. Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ألم تَرَ يا محمدُ كيف مدَّ ربُّك الظلَّ؟ وهو ما بينَ طلوعِ الفجرِ إلى طلوع الشمسِ.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Gölge, fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan kısımdır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ}. يقولُ: ما بينَ طلوعِ الفجرِ إلى طلوعِ الشمسِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Gölgeden kasıt,] fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan kısımdır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ}. قال: مدَّه ما بينَ صلاةِ الصبحِ إلى طلوعِ الشمسِ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] onu sabah namazı ile güneşin doğuşu arasında uzatmıştır.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا}. قال: الظلُّ ما بينَ طلوعِ الفجرِ إلى طلوعِ الشمسِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Şayet dileseydi onu hareketsiz kılardı.” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Gölge, fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan kısımdır .