حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن بَزِيعٍ، قال: ثنا أبو مِحْصَنٍ، عن حُصَينٍ، عن أبي مالكٍ، قال: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ}. قال: ما بينَ طلوعِ الفجرِ إلى طلوعِ الشمسِ .
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mıhsan, Huseyn'den, o da Ebû Mâlik'ten anlattı; o: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: [O,] fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan kısımdır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ}. قال: ظلُّ الغداةِ قبلَ أن تَطْلُعَ الشمسُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen [Allah'ın]: {كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Gölgeyi nasıl uzattığını” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Güneş doğmadan önceki sabah gölgesidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: الظلُّ ظلُّ الغَداةِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen anlattı, o şöyle dedi: Gölge, sabah gölgesidir.
قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ}. قال: مدَّه من طلوعِ الفجرِ إلى طلوعِ الشمسِ.
Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den onun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onu fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar uzatmıştır.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبرَنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ}. يعنى: مِن صلاةِ الغَداةِ إلى طلوعِ الشمسِ.
Bana el-Hüseyin'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” kavli hakkında: "Sabah namazından güneşin doğuşuna kadar [olan vakti] kastetmektedir" derken işittim.
وقولُه: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا}. يقولُ: ولو شاء لجعَله دائمًا لا يزولُ، ممدودًا لا تُذْهِبُه الشمسُ ولا تَنْقُصُه.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Şayet dileseydi onu hareketsiz kılardı.” kavli; şayet dileseydi onu zail olmayan sürekli bir gölge kılar, güneşin yok edemeyeceği ve eksiltemeyeceği şekilde uzatılmış yapardı, demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا}. يقولُ: دائمًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Şayet dileseydi onu hareketsiz kılardı.” kavli hakkında: "Sürekli [kılardı]" dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا}. قال: لا تُصِيبُه الشمسُ ولا يَزولُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [Allah'ın]: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Şayet dileseydi onu hareketsiz kılardı.” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Ona güneş isabet etmez ve zail olmazdı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا}. قال: لا يزولُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Şayet dileseydi onu hareketsiz kılardı.” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: [Gölge] zail olmazdı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا}. قال: دائمًا لا يَزولُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Şayet dileseydi onu hareketsiz kılardı.” kavli hakkında şöyle demiştir: Zail olmayan sürekli [bir gölge yapardı].
وقولُه: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ثم دَلَلْناكم أيُّها الناسُ بنسخِ الشمسِ إياه عندَ طلوعِها عليه، أنه خلْقٌ مِن خلقِ رَبِّكم، يُوجِدُه إذا شاء، ويُفْنِيه إذا أراد.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا} “Sonra da güneşi ona bir delil kıldık.” kavli hakkında; senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra ey insanlar! Güneşin doğuşu esnasında onu ortadan kaldırmasıyla size delil kıldık (gösterdik) ki; o, Rabbinizin yarattıklarından bir yaratıktır; dilediğinde onu var eder, dilediğinde de onu yok eder.
والهاءُ في قولِه: {عَلَيْهِ}. من ذكرِ "الظلِّ". ومعناه: ثم جعَلْنا الشمسَ على الظلِّ دليلًا.
{عَلَيْهِ} “ona” kavlindeki zamir (hâ), "gölge"ye racidir. Anlamı ise: "Sonra güneşi gölgeye bir delil kıldık" demektir.
وقيل: معنى دلالتِها عليه أنه لو لم تَكُنِ الشمسُ التي تَنْسَخُه، لم يُعْلَمْ أَنه شيءٌ، إذ كانت الأشياءُ إنما تُعْرَفُ بأضْدادِها، نظيرَ الحُلْوِ الذي إنما يُعْرَفُ بالحامضِ، والباردِ بالحارِّ، وما أشْبهَ ذلك.
Şöyle de denilmiştir: Güneşin gölgeye delil olmasının anlamı; şayet gölgeyi ortadan kaldıran güneş olmasaydı, onun bir varlık olduğu bilinemezdi. Zira eşya ancak zıtlarıyla bilinir; nitekim tatlı ancak ekşi ile, soğuk ancak sıcak ile ve benzeri durumlar da böyledir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا}. يقولُ: طلوعُ الشمسِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا} “Sonra güneşi ona bir delil kıldık.” kavli hakkında: "[Delil,] güneşin doğuşudur" dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا}. قال: تَحْوِيه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [Allah'ın]: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا} “Sonra güneşi ona bir delil kıldık.” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: [Güneş] onu içine alıp yok eder .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِ اللهِ: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا}. قال: أَخْرَجَت ذلك الظلَّ فذهَبَت به.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا} “Sonra güneşi ona bir delil kıldık.” kavli hakkında şöyle dedi: [Güneş] o gölgeyi ortaya çıkardı ve onu alıp götürdü.
وقولُه: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم قبَضْنا ذلك الدليلَ مِن الشمسِ على الظلِّ إلينا قبضًا خفيًّا سريعًا، بالفيءِ الذي نأتى به بالعشيِّ.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا} “Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık.” kavli; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Sonra akşam vakti getirdiğimiz fey' (gölge) ile, güneşin gölge üzerindeki o delilini gizli ve hızlı bir çekişle katımıza çektik.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا}. قال: حَوْى الشمسِ الظَّلَّ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [Allah'ın]: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا} “Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık.” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Bu,] güneşin gölgeyi içine alıp yok etmesidir .
وقيل: إن الهاءَ التي في قولِه: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا}. عائدةٌ على الظلِّ، وإن معنى الكلامِ: ثم قبَضْنا الظلَّ إلينا بعدَ غروبِ الشمسِ. وذلك أن الشمسَ إذا غرَبَت غاب الظلُّ الممدودُ. قالوا: وذلك وقتُ قبضِه.
Şöyle de denilmiştir: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا} “Sonra onu kendimize aldık” kavlindeki zamir (hâ), gölgeye aittir. Sözün anlamı da şöyledir: "Sonra güneş battıktan sonra gölgeyi kendimize çektik." Zira güneş battığında uzatılmış gölge kaybolur. [Müfessirler] dediler ki: İşte onun çekilip alınma vakti budur.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {يَسِيرًا}؛ فقال بعضُهم: معناه: سريعًا.
Tefsir ehli {يَسِيرًا} “kolayca / yavaş yavaş” kavlinin anlamı konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bunun anlamı "hızlıca"dır demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا}. يقولُ: سريعًا.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] onun {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا} “Sonra onu kendimize kolayca çekip aldık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bunun anlamı] "hızlıca"dır.
وقال آخرون: بل معناه: قبضًا خفيًّا.
Başkaları ise: Bilakis bunun anlamı, gizli/fark ettirmeden bir çekip alıştır, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ العزيزِ بن رُفَيْعٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا}. قال: خفيًّا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülazîz b. Rufey'den, o da Mücâhid'den naklen {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا} “Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık.” kavli hakkında: "Gizlice/fark ettirmeden" dediğini anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: {قَبْضًا يَسِيرًا}. قال: خفيًّا. قال: إن ما بينَ الشمسِ والظلِّ مثلُ الخيطِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {قَبْضًا يَسِيرًا} “yavaş yavaş / kolayca bir çekişle” kavli hakkında: "Gizlice/fark ettirmeden" dedi ve ekledi: "Güneş ile gölgenin arası iplik gibidir."
واليَسيرُ الفَعيلُ مِن اليُسْرِ، وهو السهلُ الهيِّنُ في كلامِ العربِ. فمعنى الكلامِ إذ كان ذلك كذلك، يَتَوَجَّهُ لما رُوِى عن ابن عباسٍ ومجاهدٍ؛ لأن سهولةَ قبضِ ذلك قد تكونُ بسرعةٍ وخَفاءٍ.
Yesîr (يَسِير), yüsr (يُسْر) kökünden faîl (فَعِيل) veznindedir; Arap kelamında kolay ve zahmetsiz olan şey demektir. Durum böyle olunca, sözün anlamı İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edilen görüşe yönelir; çünkü onun çekilip alınmasının kolaylığı hem hızla hem de gizlilikle (fark ettirmeden) olabilir.
وقيل: إنما قيل: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا}؛ لأن الظلَّ بعدَ غروبِ الشمسِ لا يَذْهَبُ كلُّه دَفْعةً، ولا يُقبِلُ الظلامُ كلُّه جملةً، وإنما يُقبَضُ ذلك الظلُّ قبضًا خفيًّا، شيئًا بعد شيءٍ، ويَعْقُبُ كلَّ جزءٍ منه يَقْبِضُه جزءٌ مِن الظلامِ.
Şöyle de denilmiştir: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا} “Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık” buyurulmasının sebebi şudur: Çünkü güneş battıktan sonra gölgenin tamamı bir anda gitmez ve karanlık da bir bütün halinde birden gelmez. Aksine o gölge, gizlice/fark ettirmeden parça parça çekilip alınır ve çekilip alınan her parçasının ardı sıra bir karanlık parçası gelir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا (٤٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا (٤٧)} “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu dinlenme kılan, gündüzü de yeniden yayılma/canlanma vakti yapan O'dur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: والذي مدَّ الظلَّ ثم جعلَ الشمسَ عليه دليلًا، هو الذي جعَل لكم أيُّها الناسُ الليلَ لباسًا. وإنما قال جلَّ ثناؤُه: {جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا}؛ لأنه جعله لخلقِه جُنَّةً يَجْتَنُّون فيها ويَسْكُنون، فصار لهم سترًا يسْتَترون به، كما
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Gölgeyi uzatan, sonra güneşi onun üzerine bir delil kılan Zât; ey insanlar, geceyi sizin için bir örtü kılanın ta kendisidir. Şânı yüce Allah'ın {جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا} “geceyi sizin için bir örtü kıldı” buyurmasının sebebi; geceyi yaratıkları için içine girip gizlendikleri ve sükûnete erdikleri bir örtü/kalkan kılmış olmasıdır. Böylece gece onlar için, kendisiyle örtündükleri bir perde olmuştur; tıpkı
يَسْتَتِرون بالثيابِ التي يَلْبَسُونَها.
giydikleri elbiselerle örtündükleri gibi örtündükleri bir örtü olmuştur.
وقولُه: {وَالنَّوْمَ سُبَاتًا}. يقولُ: وجعَل لكم النومَ راحةً تَسْتَرِيحُ به أبدانُكم، وتَهْدَأُ به جوارحُكم.
Yüce Allah'ın: {وَالنَّوْمَ سُبَاتًا} “uykuyu da bir dinlenme [kıldı]” kavli; uykuyu da bedenlerinizin kendisiyle rahatladığı, organlarınızın kendisiyle sükûnete erdiği bir dinlenme kıldı, demektir.
وقولُه: {وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَل النهارَ يَقَظَةً وحياةً. مِن قولِهم: نشَر الميتُ. كما قال الأعْشَى :
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا} “ve gündüzü de yeniden canlanma/yayılma vakti kıldı” kavli; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Gündüzü bir uyanış ve hayat kıldı. Bu, [Arappların] "Ölü dirildi (neşera'l-meyyit)" sözünden gelir. Nitekim el-A'şâ şöyle demiştir :
حتى يقولَ الناسُ مما رأوْا … يا عَجَبًا للميِّتِ الناشِرِ
Gördüklerinden ötürü insanlar desinler diye: ... Şaşılır şu dirilip kalkan ölüye!
ومنه قولُ اللهِ: {وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا} [الفرقان: ٣].
Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: {وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا} “Ne ölüme, ne hayata, ne de yeniden dirilmeye güçleri yeter.” [Furkân: 3].
وكان مجاهدٌ يقولُ في تأويلِ ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {النَّهَارَ نُشُورًا}. قال: يُنشَرُ فيه .
Mücâhid bunun tefsirinde şöyle derdi ki bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [Allah'ın]: {النَّهَارَ نُشُورًا} “gündüzü de yayılma/canlanma vakti kıldı” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Onda [insanlar rızık peşinde] dağılıp yayılırlar .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
وإنما اخْتَرْنا القولَ الذي اخْتَرْنا في تأويلِ ذلك؛ لأنه عَقِيبُ قولِه: {وَالنَّوْمَ سُبَاتًا} في الليلِ. فإذ كان ذلك كذلك، فوصْفُ النهارِ بأن فيه اليَقَظةَ والنُّشورَ مِن النومِ أشبَهُ، إذ كان النومُ أخا الموتِ.
Bunun tefsirinde tercih ettiğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü bu ifade, gece hakkındaki {وَالنَّوْمَ سُبَاتًا} “uykuyu dinlenme [kıldı]” buyruğunun hemen ardındandır. Durum böyle olunca, uykunun ölümün kardeşi olması sebebiyle gündüzün, içinde uyanıklık ve uykudan yeniden kalkış bulunan bir vakit olarak nitelenmesi [bağlama] daha uygundur.
والذي قاله مجاهدٌ غيرُ بعيدٍ من الصوابِ؛ لأن الله أَخْبَر أَنه جَعَل النهارَ معاشًا، وفيه الانتشارُ للمَعاشِ، ولكنَّ النشورَ مصدرٌ من قولِ القائلِ: نشَر. فهو
Mücâhid'in söylediği de doğrudan uzak değildir; çünkü Allah, gündüzü bir maişet (geçim) vakti kıldığını bildirmiştir ve maişet için etrafa dağılma [eylemi] gündüzdedir. Fakat nüşûr (نشور), söz söyleyenin: 'Neşera' (نشَر) demesinden gelen bir masdardır. Dolayısıyla o,
بالنَّشْرِ من الموتِ أو النومِ أشبهُ، كما صحَّت الروايةُ عن النبيِّ ﷺ أنه كان يقولُ إذا أصْبَح وقام مِن نومِه: "الحمدُ للهِ الذي أحْيانا بعدَ ما أماتَنا وإليه النشورُ" .
ölümden veya uykudan dirilmeye daha çok benzer. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, sabahlayıp uykusundan kalktığında: "Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah'a hamdolsun; dönüş de ancak O'nadır" dediği sahih rivayetle sabittir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا (٤٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا (٤٩)} “Rahmetinin (yağmurun) önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur. Ve biz, ölü bir beldeye can verelim ve yarattığımız nice hayvanları ve nice insanları onunla sulayalım diye gökten tertemiz bir su indirdik” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي أرسَل الرياحَ الملقِّحةَ (نُشُرًا): حياةً، أو مِنَ الحيا والغَيثِ الذي هو منزِلُه على عبادِه.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Aşılayıcı rüzgârları [yağmurun önünde] nüşur (نُشُرًا / müjdeci) olarak, yani kullarına indireceği yağmur ve rahmet ile bir hayat veya bereket olarak gönderen Allah'tır.
{وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا}. يقولُ: وأنزلنا من السَّحابِ الذي أنشَأْناه بالرياحِ من فوقِكم أيُّها الناسُ مَاءً طَهورًا؛
{وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا}. [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Rüzgârlarla üzerinizde oluşturduğumuz bulutlardan tertemiz bir su indirdik;
{لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا}. يعنى: أرضًا قَحِطةً عَذِيةً لا تُنْبِتُ.
{لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا}. Yani: Kurak, susuz ve bitki bitirmeyen bir toprağa.
وقال: {بَلْدَةً مَيْتًا}. ولم يقلْ: مَيْتةً؛ لأنه أُرِيدَ بذلك: لنُحْيِيَ به موضعًا ومكانًا مَيْتًا. ونُسقِيَه مِن خَلْقِنا أنعامًا من البهائمِ، {وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا}. يعنى بالأَناسيِّ جمعَ إنسانٍ، وجمَع أَناسيَّ، فجعَل اليَاءَ عِوَضًا من النونِ التي في "إنسانٍ". وقد يُجْمَعُ إِنسانٌ أناسِينَ، كما يُجْمَعُ البسْتانُ
[Allah], {بَلْدَةً مَيْتًا} “ölü bir beldeyi” buyurmuş, "meyteten (مَيْتةً)" dememiştir; zira bununla ölü bir mevkiyi ve yeri diriltmek kastedilmiştir. Yarattıklarımızdan davarları ve {وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا} “birçok insanı” sulayalım [diye]. "Enâsî (الأَناسيّ)" ile "insan (إنسان)" kelimesinin çoğulunu kastetmektedir; "enâsî (أَناسيّ)" şeklinde çoğul yapmış ve "insan (إنسان)" kelimesindeki nûn harfine karşılık yâ harfini bedel kılmıştır. Nitekim "insan (إنسان)" kelimesi, tıpkı "bustan (البستان)"
بساتين .
"besâtîn (بساتين)" yapıldığı gibi "enâsîn (أناسِينَ)" şeklinde de çoğul yapılabilir .
فإن قيلَ: أَناسيُّ جمعٌ واحدُه إنسيٌّ. فهو مذهبٌ أيضًا مَحْكِيٌّ. وقد يُجْمَعُ "أَناسِيُ" مخففةَ الياءِ، وكأنَّ مَن جمَع ذلك كذلك أسقطَ الياءَ التي بينَ عينِ الفعلِ ولامِه، كما يُجْمَعُ القُرقورُ قراقير وقَراقِرَ. وممَّا يُصَحِّحُ جمعَهم إيَّاه بالتخفيفِ قولُ العربِ: أَناسِيَةٌ كثيرةٌ.
Eğer: "Enâsî (أَناسيّ), tekili 'insî (إنسيّ)' olan bir çoğuldur" denilirse, bu da nakledilmiş bir görüştür. "Enâsî (أَناسِيُ)" kelimesi yâ harfi şeddesiz (muhaffef) olarak da çoğul yapılabilir; bunu bu şekilde çoğul yapan kimse, tıpkı "kurgûr (القُرقور)" kelimesinin "karâkîr (قراقير)" ve "karâkır (قَراقِر)" olarak çoğul yapılması gibi fiilin ayn'ul-fiili ile lâm'ul-fiili arasındaki yâ harfini düşürmüş gibidir. Arapların: "Enâsiyetün kesîratün (أَناسِيَةٌ كثيرةٌ)" sözü de bunu şeddesiz olarak çoğul yapmalarının doğruluğuna delildir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا (٥٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا (٥٠)} “Andolsun biz bunu, düşünüp öğüt alsınlar diye aralarında evirip çevirdik (çeşitli şekillerde ve yerlere indirdik); fakat insanların çoğu inkârcılıktan başkasını kabul etmedi” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد قسَّمْنا هذا الماءَ الذي أنزَلناه من السماءِ طَهُورًا؛ لنُحْيِيَ به المَيْتَ من الأرضِ بينَ عبادِى؛ ليتذكَّرُوا نِعَمِي عليهم، ويشكُروا أَيَّادِيَّ عندَهم، وإحسانِي إليهم، {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا}. يقولُ: إلَّا جُحُودًا لنعمى عليهم، وأياديَّ عليهم.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki yeryüzünün ölü kısımlarını canlandırmak için gökten tertemiz indirdiğimiz bu suyu, üzerlerindeki nimetlerimi hatırlasınlar, yanımdaki lütuflarıma ve kendilerine olan ihsanıma şükretsinler diye kullarım arasında paylaştırdık. {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا}. [Allah] buyuruyor ki: Fakat insanların çoğu, onlara olan nimetlerimi ve lütuflarımı inkâr etmekten başkasına yanaşmadı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا مُعتمِرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: سمِعتُ الحسنَ بنَ مسلمٍ يُحدِّثُ طاوُسًا، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ قال: ما عامٌ بأكثرَ مطرًا من عامٍ، ولكنَّ الله يُصرِّفُه بينَ خَلْقِه، قال: ثم قرَأ: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ}.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân, babasından anlattı, dedi ki: Hasan b. Müslim'i Tâvûs'a, Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet ederken işittim: "Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; lâkin Allah onu yaratıkları arasında evirip çevirir." [Hasan b. Müslim] dedi ki: Sonra [İbn Abbâs] şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ} “Andolsun biz bunu aralarında evirip çevirdik”.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن سُليمانَ التَّيْمِيِّ، قال: ثنا الحسنُ بنُ مسلمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: قال ابن عباسٍ: ما عامٌ بأكثرَ مطرًا مِن عامٍ، ولكنَّ الله يُصَرِّفُه في الأرَضينَ. ثم تلا: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا}.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Süleymân et-Teymî'den anlattı, dedi ki: Bize Hasan b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: "Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; lâkin Allah onu beldeler arasında evirip çevirir." Sonra şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا} “Andolsun biz bunu, düşünüp öğüt alsınlar diye aralarında evirip çevirdik”.
حدَّثنا القاسِمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ}. قال: المطرُ يُنزِلُه في الأَرضِ، ولا يُنزِلُه في الأرضِ الأخرى. قال: فقال عكرمةُ: صَرَّفْناه بينهم ليَذَّكَّروا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ} “Andolsun biz bunu aralarında evirip çevirdik” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: "[O] yağmurdur; onu bir beldeye indirir, diğer beldeye ise indirmez." [İbn Cüreyc] dedi ki: İkrime de şöyle demiştir: Düşünüp öğüt alsınlar diye onu aralarında evirip çevirdik .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا}. قال: المطرَ؛ مرةً ههنا ومرةً ههنا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا} “Andolsun biz bunu, düşünüp öğüt alsınlar diye aralarında evirip çevirdik” kavli hakkında şöyle demiştir: Yağmuru; bir defa şuraya, bir defa da buraya [indirir].
حدَّثنا سعيدُ بنُ الرَّبيعِ الرازيُّ، قال: ثنا سفيانُ بن عُيَينَةَ، عن يزيدَ بن أبي زيادٍ، أنه سمِع أبا جُحَيفة يقولُ: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ يقولُ: ليسَ عامٌ بأمطرَ مِن عامٍ، ولكنَّ الله يُصَرِّفُه. ثم قرَأ عبدُ اللهِ: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ} .
Bize Saîd b. er-Rebî' er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan anlattı; o Ebû Cuhayfe'yi şöyle derken işitmiştir: Abdullah b. Mes'ûd'u şöyle derken işittim: "Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; lâkin Allah onu evirip çevirir." Sonra Abdullah: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ} “Andolsun biz bunu aralarında evirip çevirdik” ayetini okudu.
وأما قولُه: {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا}. فإنَّ القاسمَ حدَّثنا، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عِكرِمةَ: {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا}. قال: قولُهم في الأنواءِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا} “Fakat insanların çoğu nankörlükten başkasını kabul etmeyip diretti” kavline gelince; bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا} “Fakat insanların çoğu nankörlükten başkasını kabul etmeyip diretti” ayeti hakkında nakletti; [İkrime] şöyle dedi: “[Buradaki nankörlük], onların yıldızlar (envâ') hakkındaki sözleridir.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا (٥١) فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا (٥٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا (٥١) فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا (٥٢)} “Biz dileseydik elbette her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik. O halde kâfirlere uyma ve bununla (Kur'an ile) onlara karşı büyük bir cihat ver” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو شئْنا يا محمدُ لأرسَلْنا في كلِّ مِصْرٍ ومدينةٍ نذِيرًا يُنذِرُهم بَأْسَنا على كفرِهم بنا فيخِفُّ عنك كثيرٌ من أَعْبَاءِ ما حمَّلْنَاك منه، ويَسْقُطُ عنك بذلك مُؤنةٌ عظيمةٌ، ولكِنَّا حَمَّلْنَاكَ ثِقَلَ نِدَارِةِ جميعِ القُرَى؛ لِتَسْتَوْجِبَ بصبرِك عليه إن صبَرْتَ، ما أعدَّ اللهُ لك من الكرامةِ عندَه، والمنازلِ الرفيعةِ قِبَلَه، فلا تُطِعِ الكافرين فيما يَدْعُونك إليه من أن تَعْبُدَ آلهتَهم، فَنُذِيقَك ضِعْفَ الحياةِ وضِعْفَ المماتِ، ولكن جاهِدْهم بهذا القرآنِ جهادًا كبيرًا، حتى يَنْقادوا للإقرارِ بما فيه من فرائضِ اللهِ، ويَدِينوا به، ويُذْعنوا للعملِ بجميعِه، طَوعًا وكَرْهًا.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet dileseydik, her bir beldeye ve şehre , bizi inkâr etmelerine karşılık azabımızla onları uyaracak bir uyarıcı peygamber gönderirdik; böylece sana yüklediğimiz sorumlulukların ağırlığından pek çoğu hafifler ve bu sayede üzerinden büyük bir külfet kalkmış olurdu. Fakat eğer sabredersen, sabrın sebebiyle Allah katında senin için hazırlanan ikramı ve O'nun katındaki yüce makamları hak edesin diye bütün şehirlerin/kasabaların uyarıcılık yükünü sana yükledik. O halde kâfirlerin, ilahlarına tapman yönünde seni davet ettikleri şeylerde onlara uyma; aksi takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat azabını tattırırız. Lâkin bu Kur'an ile onlara karşı büyük bir cihat yap; ta ki Kur'an'daki Allah'ın farzlarını ikrar etmeye boyun eğsinler, ona bağlansınlar ve isteyerek veya istemeyerek tamamıyla amel etmeye teslim olsunlar.
وبنحوِ الذي قلْنا في قولِه: {وَجَاهِدْهُمْ بِهِ}. قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de Allah'ın: {وَجَاهِدْهُمْ بِهِ} “ve bununla onlara karşı cihat ver” kavli hakkında bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ}. قال: بالقرآنِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ} “Kâfirlere uyma ve bununla onlara karşı cihat ver” kavli hakkında: "Kur'an ile" demiştir .
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا}. قال: الإسلامِ. وقرَأ: {وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} [التوبة: ٧٣]. وقرَأ: {وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} [التوبة: ١٢٣]. وقال:
Başkaları da bu hususta bana Yûnus'un anlattığı [şu rivayeti] söylemişlerdir: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا} “Ve bununla onlara karşı büyük bir cihat ver” kavli hakkında şöyle demiştir: "İslam ile." Ve {وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} [et-Tevbe: 73] “Onlara karşı sert davran” [ayetini] okudu. Ve {وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} [et-Tevbe: 123] “Sizde bir sertlik bulsunlar” [ayetini] okudu ve şöyle dedi:
هذا الجهادُ الكبيرُ .
Büyük cihat işte budur .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا (٥٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا (٥٣)} “Biri tatlı ve susuzluğu giderici, diğeri tuzlu ve acı iki denizi salıveren ve aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koyan O'dur” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي خلَط البحرين، فأمْرَج أحدَهما في الآخرِ، وأفاضَه فيه.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: İki denizi birbirine karıştıran, birini diğerine salıp akıtan Allah'tır.
وأصلُ المَرْجِ الخَلْطُ، ثم يُقالُ للتخلِيةِ: مَرْجٌ. لأن الرجلَ إذا خلَّى الشيءَ حتى اختلَط بغيرِه، فكأنَّه قد مرَجه، ومنه الخبرُ عن النبيِّ ﷺ، وقولُه لعبدِ اللهِ بن عمرٍو: "كيف بك يا عبدَ اللهِ إذا كنتَ في حُثالةٍ من الناسِ، قد مَرِجَت عهودُهم وأماناتُهم، وصاروا هكذا". وشبَّك بينَ أصابِعِه .
Merc (مَرْج) kelimesinin asıl anlamı karıştırmaktır; sonradan serbest bırakıp salıvermeye de "merc" denilmiştir. Zira bir kimse bir şeyi başkasıyla karışacak şekilde serbest bıraktığında, sanki onu karıştırmış gibi olur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen haberde Abdullah b. Amr'a şöyle buyurması da bu kabildendir: "Ahidleri ve emanetleri birbirine karışmış (mericet) ve şu şekilde olmuş döküntü insanlar arasında kaldığın zaman halin nice olur?" buyurmuş ve parmaklarını birbirine kenetlemiştir .
يعني بقولِه: "قد مرِجت". اختلَطت. ومنه قولُ اللهِ: {فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ} [ق: ٥]. أي: مُختلِطٍ.
[Peygamberin]: "Mericet (قد مرِجت)" sözüyle kastettiği; birbirine karışmıştır, demektir. Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: {فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ} [Kâf: 5] “karışık bir durum içindedirler”. Yani: Karışmış [bir haldedirler].
وإنما قيل للمَرْجِ: مَرْجٌ. من ذلك؛ لأنه يكونُ فيه أخلاطٌ من الدوابِّ، ويقالُ: مَرَجْتَ دابَّتك. أي: خَلَّيتَها تَذْهَبُ حيثُ شاءت. ومنه قولُ الراجزِ :
Çayıra (merc) bu sebeple "merc" denilmiştir; zira orada türlü türlü hayvanlar birbirine karışır. Denilir ki: "Merecte dâbbeteke (مَرَجْتَ دابَّتك)"; yani hayvanını dilediği yere gitmesi için serbest bıraktın. Recez şairinin şu sözü de bundandır :
رَعَى بِها مَرْجَ رَبِيعٍ مَمْرَجَا
Orada, [hayvanların] serbest bırakıldığı bahar otlağında (merc) otladı.
وبنحوِ ما قلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hakkında söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ}. يعنى أنَّه خلَع أحدَهما على الآخرِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizi salıveren O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Yani birini diğerinin üzerine salıp akıtmıştır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ}: أَفاضَ أحدَهما على الآخرِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ} kavli hakkında: "Birini diğerine akıtmıştır" dediğini aktardı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını aktardı.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ}. يقولُ: خلَع أحدَهما على الآخرِ .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizi salıveren O'dur” kavli hakkında şöyle derken işittim: Birini diğerinin üzerine salıp akıtmıştır, demektedir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُمَيْلَةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ}. أفاضَ أحدَهما على الآخر.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da Mücâhid'den: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ} hakkında: "Birini diğerinin üzerine akıtmıştır" dediğini anlattı.
وقولُه: {هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ}. الفراتُ شدةُ العذوبةِ، يقالُ: هذا ماءٌ فراتٌ. أي: شديدُ العُذوبةِ.
Allah Teâlâ'nın: {هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ} “Biri tatlı ve susuzluğu giderici” kavline gelince; el-furât (الفرات), tatlılığın ileri derecede olması demektir. [Nitekim Arapçada] "Bu, furât bir sudur" denilir ki, "tatlılığı son derece fazladır" demektir.
وقولُه: {وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ}. يقولُ: وهذا مِلْحٌ مُرٌّ.
Allah'ın: {وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ} “bu ise tuzlu ve acıdır” kavli ise; bu da tuzlu ve acıdır, demektir.
يَعْنِي بالعذبِ الفُراتِ مياهَ الأنهارِ والأمطارِ، وبالمِلْحِ الأُجاجِ مياهَ البحارِ.
Tatlı ve susuzluğu giderici su ile nehirlerin ve yağmurların sularını; tuzlu ve acı su ile de denizlerin sularını kastetmektedir.
وإِنَّما عَنَى بذلك أنَّه من نِعْمَتِه على خَلْقِه، وعظيمِ سلطانِه، يَخلِطُ ماءَ البحرِ العَذْبَ بماءِ البحرِ المِلْحِ الأُجاجِ، ثم يَمْنَعُ المِلْحَ من تغييرِ العَذْبِ عن عذوبتِه، وإفسادِه إيَّاه، بقضائِه وقدرتِه، لئلَّا يَضرَّ إفسادُه إِيَّاه برُكبانِ الملحِ منهما، فلا يجِدوا ماءً يشرَبونه عندَ حاجتِهم إلى الماءِ، فقال جلَّ ثناؤُه: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. يعني: حاجزًا يمنعُ كُلَّ واحدٍ منهما من إفسادِ الآخرِ، {وَحِجْرًا مَحْجُورًا}. يقولُ: وجعَل كُلَّ واحدٍ منهما حرامًا محرَّمًا على صاحبِه أن يُغَيِّرَه ويُفْسِدَه.
Bununla kastettiği şudur: Yarattıklarına olan bir nimeti ve yüce kudretinin bir eseri olarak tatlı deniz suyunu, tuzlu ve acı deniz suyuna karıştırır; sonra da takdiri ve kudretiyle tuzlu suyun, tatlı suyu tatlılığından çıkarıp bozmasını engeller. Ta ki suyun bozulması, tuzlu denizde seyahat edenlere zarar verip de suya muhtaç olduklarında içecek su bulamaz hale gelmesinler. Nitekim şanı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا} “aralarına bir berzah koydu”; yani her birinin diğerini bozmasını engelleyen bir engel [koydu], {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve aşılmaz bir sınır [koydu]”; buyuruyor ki: Her birini diğerine onu değiştirmesi ve bozması hususunda haram kılınmış kıldı.
وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ}. يعنى أنَّه خلَع أحدَهما على الآخرِ، فليسَ يُفْسِدُ العَذْبُ المالحَ، وليسَ يُفْسِدُ المالحُ العَذْبَ. وقولَه: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. قال: البرزخُ الأرضُ بينَهما. {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} يعني: حجَر أحدَهما على الآخرِ بأمرِه وقضائِه، وهو مثلُ قولِه: {وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا} [النمل: ٦١].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ} “Biri tatlı ve susuzluğu giderici, diğeri tuzlu ve acıdır” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Yani O, birini diğerine salıvermiştir; ne tatlı su tuzluyu bozar, ne de tuzlu su tatlıyı bozar. Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا} “aralarına bir engel koydu” kavli hakkında ise şöyle dedi: Berzah, ikisi arasındaki karadır. {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve aşılmaz bir sınır [koydu]” kavli ise, emri ve takdiriyle birinin diğerine [karışmasını] yasaklamıştır, demektir; bu da O'nun: {وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا} “iki deniz arasına bir engel koydu” [Neml: 61] kavli gibidir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ:
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
{وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. قال: مَحْبِسًا. وقولَه: {وَحِجْرًا مَحْجُورًا}. قال: لا يختلِطُ البحرُ بالعذبِ .
{وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. [Mücâhid] dedi ki: Bir engel/alıkoyucu [koydu]. {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} kavli hakkında da şöyle dedi: Deniz tatlı suya karışmaz .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. قال: حجازًا لا يراه أحدٌ، لا يختلِطُ العذبُ بالبحرِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. [Mücâhid] dedi ki: Kimsenin göremediği bir engeldir ; tatlı su denize karışmaz .
قال ابن جريجٍ: فلم أجِدْ بحرًا عذبًا إلَّا الأَنهَارَ العِذَابَ، فَإِنَّ دِجْلَةَ تَقَعُ في البحرِ، فأخبَرني الخبيرُ بها أنها تقعُ في البحرِ، فلا تمورُ فيه، بينَهما مِثلُ الخيطِ الأبيضِ، فإذا رجَعت لم ترجِعْ في طريقِها من البحرِ، والنِّيلُ يَصُبُّ في البحرِ .
İbn Cüreyc dedi ki: Tatlı nehirlerden başka tatlı bir deniz bulamadım; nitekim Dicle denize dökülür, orayı iyi bilen biri bana Dicle'nin denize döküldüğünü fakat onun içinde çalkalanıp kaybolmadığını, aralarında beyaz bir iplik gibi bir hat olduğunu, geri çekildiğinde de denizden kendi yoluna dönmediğini haber verdi. Nil de denize dökülür .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى أبو تُمَيْلَةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. قال: البرزخُ أنَّهما يلتقيانِ فلا يختلطانِ . وقولَه: {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} أي: لا تختلِطُ مُلُوحةُ هذا بعُذُوبةِ هذا، لا يَبْغِى أَحدُهما على الآخرِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}. [Mücâhid] dedi ki: Berzah, ikisinin karşılaşıp birbirine karışmamasıdır . {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} kavli hakkında da: Yani şunun tuzluluğu bunun tatlılığına karışmaz, biri diğerinin sınırını aşmaz, dedi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا} قال: هذا اليَبْسُ.
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan nakletti; O [el-Hasan], Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve ikisi arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koydu” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, karadır (kuru topraktır).
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا}. قال: جعَل هذا مِلْحًا أُجاجًا. قال: والأُجاجُ المرُّ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den nakletti; O, Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve ikisi arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koydu” kavli hakkında şöyle dedi: [Allah] bunu tuzlu ve acı kıldı. Dedi ki: Ücâc (أُجاج), acı demektir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ}. يقولُ: خلَع أحدَهما على الآخرِ، فلا يُغَيِّرُ أحدُهما طَعْمَ الآخرِ. {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا}: هو الأجلُ ما بين الدنيا والآخرةِ، {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} جعَل اللهُ بينَ البحرين حِجْرًا. يقولُ: حاجِزًا حجَر أحدَهما عن الآخرِ بأمرِه وقضائِه .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ} “İki denizi birbirine salıvermiştir; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır”. Şöyle demektedir: Birini diğerine salıvermiştir; ne biri diğerinin tadını değiştirir [ne de diğeri bunun]. {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا} “aralarına bir engel koydu”: Bu, dünya ile ahiret arasındaki süredir (eceldir). {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve aşılmaz bir sınır [koydu]”: Allah iki deniz arasına bir hicr koymuştur; yani emri ve kazasıyla birinin diğerine [karışmasını] engelleyen bir set koymuştur, demektedir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا}. قال: [{حِجْرًا مَحْجُورًا}] : جعل بينَهما سِتْرًا لا يلتقيانِ. قال: والعربُ إذا كلَّم أحدُهما الآخرَ بما يَكْرَهُ قال: حِجْرًا. قال: سِتْرًا دُونَ الذي تقولُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve ikisi arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koydu” kavli hakkında şöyle dedi: [{حِجْرًا مَحْجُورًا}] [kavli hakkında]: İkisi arasına kavuşamayacakları bir örtü/perde koydu, dedi. Ve ekledi: Araplar birbirleriyle hoşlanmadıkları bir konuda konuştuklarında “Hicran (حِجْرًا)” derler; yani “Söylediğin şeye karşı bir perde/engel olsun” [demek isterler] .