قال أبو جعفرٍ: وإنما اختَرنا القولَ الذي اختَرناه في معنَى قوله: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا}. دونَ القولِ الذي قاله من قال: معناه أنه جعَل بينَهما حاجزًا من الأرضِ أو من اليَبَسِ؛ لأنَّ الله تعالى ذكْرُه أخبَر في أوَّلِ الآيةِ أنه مرَج البحرينِ،
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Yüce Allah’ın: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve ikisi arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koydu” kavlinin anlamı hakkında; ‘Bunun anlamı, [Allah’ın] ikisi arasına karadan yahut kuru topraktan bir engel koymasıdır’ diyen kimsenin görüşünü değil de tercih ettiğimiz görüşü benimsememizin sebebi şudur: Çünkü zikri yüce olan Allah, ayetin başında iki denizi birbirine salıverdiğini bildirmiştir.
والمَرْجُ هو الخَلْطُ في كلامِ العربِ، على ما بيَّنتُ قبلُ، فلو كان البرزَجُ الذي بينَ العذبِ الفُراتِ من البحرينِ، والملحِ الأُجاجِ، أرضًا أو يَبَسًا، لم يَكُنْ هناك مَرْجٌ للبحرَينِ، وقد أخبرَ جلَّ ثناؤُه أنه مرَجهما، وإنَّما عرَفْنا قُدْرَتَه بِحَجْزِه هذا المِلْحَ الأُجاجَ عن إفسادِ هذا العذبِ الفراتِ، مع اختلاطِ كلِّ واحدٍ منهما بصاحبِه. فأمَّا إذا كان كُلُّ واحدٍ منهما في حيِّزٍ عن حيِّزٍ صاحبِه، فليس هناك مَرْجٌ، ولا هناك من الأعجوبةِ ما يُنَبَّهُ عليه أهلُ الجهلِ به من الناسِ، ويُذَكَّرونَ به، وإن كان كلُّ ما ابتدَعه ربُّنا عجبًا، وفيه أعظمُ العبرِ والمواعظِ والحُجَجِ البوالغِ.
Daha önce açıkladığım üzere, Arap dilinde Merc (مَرْج), karıştırmak demektir. Eğer iki denizden tatlı ve susuzluğu giderici olanı ile tuzlu ve acı olanı arasındaki berzah bir kara veya kuru toprak olsaydı, iki denizin birbirine karışması (merci) söz konusu olmazdı. Hâlbuki Yüce Allah onları birbirine salıverip karıştırdığını bildirmiştir. Biz O'nun kudretini, her biri diğeriyle temas edip karıştığı hâlde bu tuzlu ve acı olanın, tatlı ve susuzluğu giderici olanı bozmasını engellemesiyle kavramış oluruz. Şayet her biri diğerinden tamamen ayrı bir yerde olsaydı, orada bir merc (karışma) olmazdı ve insanların bundan habersiz olanlarına dikkat çekilecek ve hatırlatılacak derecede hayranlık uyandırıcı bir durum da bulunmazdı; gerçi Rabbimizin yarattığı her şey hayranlık vericidir ve onda en büyük ibretler, öğütler ve kesin deliller vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا (٥٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا (٥٤)} “Sudan bir insan yaratıp onu soy ve hısımlık bağı kılan O’dur. Rabbin her şeye güç yetirendir” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي خلَق من النُّطَفِ بشرًا إنسًا، فجعَله نسبًا، وذلك سبعةٌ، وصِهرًا، وهو خمسةٌ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Nutfe(ler)den bir insan/beşer yaratan ve onu soy bağı -ki bunlar yedi kısımdır- ve hısımlık bağı -ki bunlar da beş kısımdır- kılan Allah'tır.
كما حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا}: النسبُ سبعٌ؛ قولُه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} إلى قولِه: {وَبَنَاتُ الْأُخْتِ}، والصهرُ خمسٌ؛ قوله: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ} إلى قولِه: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} [النساء: ٢٣].
Nitekim bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın, Yüce Allah'ın: {فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا} “onu soy ve hısımlık bağı kıldı” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Nesep yedi [sınıftır]: O'nun: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} “Size analarınız... haram kılındı” kavlinden {وَبَنَاتُ الْأُخْتِ} “kız kardeş kızları” kavline kadardır. Sıhr (hısımlık) ise beş [sınıftır]: O'nun: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ} “sizi emziren sütanneleriniz...” kavlinden {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri” [en-Nisâ: 23] kavline kadardır.
وقولُه: {وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا}. يقولُ: وربُّك يا محمدُ ذو قدرةٍ على خلقِ ما يشاءُ من الخلقِ، وتصريفِهم فيما شاء وأرادَ.
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} “Rabbin her şeye güç yetirendir” kavli ise şöyle demektir: Ey Muhammed! Senin Rabbin, yarattıklarından dilediğini yaratmaya ve onları dileyip murad ettiği şekilde evirip çevirmeye kadirdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا (٥٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا (٥٥)} “Allah’ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere tapıyorlar. İnkârcı da Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ويعبُدُ هؤلاء المشركون باللهِ من دونِه آلهةً لا تنفعُهم
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu kimseler, O'nu bırakıp kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak ilahlara kulluk ediyorlar;
فتجلُبَ إليهم نفعًا إذا هم عبَدوها، ولا تضرُّهم إن تركوا عبادتَها، ويتركون عبادةَ من أنعَم عليهم هذه النعمَ التي لا كِفاءَ لأدناها، وهى ما عدَّد علينا ﷻ في هذه الآياتِ من قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} إلى قولِه: {قَدِيرًا}. ومِن قدرتِه [القدرةُ التي] لا يمتنع عليه معها شيءٌ أراده، ولا يتعذرُ عليه فعلُ شيءٍ أرادَ فعلَه، ومَن إذا أراد عقابَ بعضِ مَن عصاه من عبادِه، أحلَّ به ما أحلَّ بالذين وصَف صفتَهم مِن قومِ فرعونَ وعادٍ وثمودَ وأصحابِ الرسِّ وقرونٍ بينَ ذلك كثيرٍ، فلم يكنْ لمن غضِب عليه منه ناصرٌ، ولا له عنه دافعٌ.
Onlara kulluk ettiklerinde kendilerine bir fayda celbedemeyecek, kulluklarını terk ettiklerinde de kendilerine bir zarar veremeyecek şeylere tapıyorlar; en küçüğüne bile denk bulunamayacak olan ve Yüce Allah'ın bu ayetlerde {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” kavlinden {قَدِيرًا} “güç yetirendir” kavline kadar bize sayıp döktüğü nimetleri kendilerine bahşeden Zât'a kulluğu ise terk ediyorlar. O'nun kudretinden ötürü [öyle bir kudret ki] dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz, yapmak istediği hiçbir fiil O'na güç gelmez; kullarından kendisine isyan edenlerin bir kısmını cezalandırmak istediğinde, Firavun kavminden, Âd, Semûd, Ress halkından ve bunlar arasındaki pek çok nesilden niteliklerini anlattığı kimselerin başına getirdiğini onların da başına getirir; böylece O'nun gazap ettiği kimse için O'na karşı ne bir yardımcı ne de O'nun azabını savacak bir kimse bulunur.
{وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكان الكافرُ معينًا للشيطانِ على ربِّه، مظاهرًا له على معصيتِه.
{وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “İnkârcı da Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İnkârcı kimse, Rabbine karşı şeytanın yardımcısı olmuş, O'na isyan hususunda şeytana arka çıkmıştır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}. قال: يظاهرُ الشيطانَ على معصيةِ اللهِ، يعينُه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Haccâm, Anbese’den, o Leys’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}. [Mücâhid] dedi ki: Allah'a isyan hususunda şeytana arka çıkar, ona yardım eder .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}. قال: معينًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ nakletti. Bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Rabbine karşı arka çıkandır” [ifadesi] hakkında: “Yardımcı [demektir].” dediğini nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
قال ابن جُريجٍ: أبو جهلٍ مُعينًا، ظاهَرَ الشيطانَ على ربِّه.
İbn Cüreyc dedi ki: Ebû Cehil bir yardımcıdır; Rabbine karşı şeytana arka çıkmıştır.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}. قال: عونًا للشيطان على ربِّه على المعاصي .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasan’dan nakletti; O, Yüce Allah'ın: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} kavli hakkında şöyle dedi: Günahlar hususunda Rabbine karşı şeytana yardımcı olmuştur .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}. قال: على ربِّه عَوينًا. والظهيرُ: العَوينُ. وقرَأ قولَ اللهِ: {فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ } [القصص: ٨٦]. قال: لا تكوننَ لهم عوينًا. وقرَأ أيضًا قولَ اللهِ: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ} [الأحزاب: ٢٦]. قال: {ظَهِيرًا}: أعانُوهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} kavli hakkında şöyle dedi: Rabbine karşı [şeytana] bir yardımcıdır. ez-Zahîr (الظهير), yardımcı demektir. Ve Allah'ın: {فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ } [el-Kasas: 86] kavlini okuyup: “Sakın onlara yardımcı olma” dedi. Yine Allah'ın: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ} [el-Ahzâb: 26] kavlini okuyup: “{ظَهِيرًا} (arka çıkanlar): onlara yardım ettiler” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}: يعنى أبا الحكمِ الذي سمَّاه رسولُ اللهِ ﷺ أبا جهلِ بنُ هشامٍ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O, Yüce Allah'ın: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} kavli hakkında: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Cehil b. Hişâm diye isimlendirdiği Ebu'l-Hakem'i kastediyor, dedi .
وقد كان بعضُهم يوجِّهُ معنى قولِه: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} إلى: وكان الكافرُ على ربِّه هينًا. من قولِ العربِ: ظهَرتُ به فلم ألتفتْ إليه. إذا جعَله خلْف ظهرِه فلم يلتفِتْ إليه وكأنَّ الظهيرَ كان عندَه "فعيلٌ"، صُرف من "مفعولٍ" إليه، من مظهورٍ به، كأنه قيل: وكان الكافرُ مظهورًا به.
Onlardan bazısı ise Yüce Allah'ın: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Kâfir de Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır” kavlinin anlamını; “Kâfir, Rabbi katında değersiz/itibarsız olandır” şeklinde yorumlamıştır. [Bu izah], Arapların bir şeyi arkasına atıp ona dönüp bakmadığı zaman söylediği: Zahertü bihî fe-lem eltefit ileyh (ظَهَرْتُ بِهِ فَلَمْ أَلْتَفِتْ إِلَيْهِ) “Onu arkama attım da dönüp bakmadım” sözünden kaynaklanmaktadır. Sanki onun nezdinde ez-zahîr (الظهير) kelimesi, mazhûrun bih (مَظْهُور بِهِ - ardına atılmış/terk edilmiş) anlamında olup mef'ûl (مَفْعُول) kalıbından fa'îl (فَعِيل) kalıbına aktarılmıştır; sanki: “Kâfir, [Rabbi katında] ardına atılmış/terk edilmiştir” (وَكَانَ الْكَافِرُ مَظْهُورًا بِهِ) denilmek istenmiştir.
والقولُ الذي قلناه هو وجهُ الكلامِ والمعنى الصحيحُ؛ لأن الله تعالى ذكرُه أخبَر عن عبادةِ هؤلاء الكفارِ من دونِه، فأَوْلَى الكلامِ أن يُتْبِعَ ذلك ذمَّه إياهم وذمَّ فعلِهم، دونَ الخبرِ عن هوانِهم على ربِّهم، ولمّا يجرِ لاستكبارِهم عليه ذكرٌ، فيتبَعَ بالخبرِ عنْ هوانِهم عليه.
Bizim söylediğimiz görüş sözün asıl yönü ve doğru olan anlamıdır. Çünkü Yüce Allah, bu kâfirlerin Kendisini bırakıp başkalarına ibadet ettiğini haber vermiştir; dolayısıyla söze en uygun olan, onların Rableri katındaki değersizliklerinden bahsetmek yerine, bunun ardından onları ve yaptıklarını yermekle devam edilmesidir. Zira onların Rablerine karşı büyüklük taslamalarından henüz bahsedilmemiştir ki ardından Rableri katındaki değersizliklerinden söz edilsin.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٥٦) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (٥٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٥٦) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (٥٧)} “Biz seni sadece bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. De ki: 'Buna karşılık sizden, Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimseler olmanız dışında bir ücret istemiyorum'” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وما أَرْسَلْناك يا محمدُ إلى من أرسلناك إليه، إِلَّا مبشِّرًا بالثوابِ الجزيلِ مَن آمَن بك وصدَّقك، وآمَن بالذي جئتَهم به من عندى وعملوا به، ونذيرًا لمن كذَّبك وكذَّب ما جئتَهم به من عندى، فلم يصدِّقوا به ولم يعمَلوا.
Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Biz seni gönderdiğimiz kimselere ancak sana iman edip seni tasdik eden, katımdan getirdiğin şeylere inanıp onlarla amel eden kimseleri bol sevapla müjdeleyici; seni ve katımdan getirdiğin şeyleri yalanlayıp inanmayan ve onlarla amel etmeyen kimseleri de uyarıcı olarak gönderdik.
{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ}. يقولُ له: قلْ لهؤلاء الذين أرسلتُك إليهم: ما أسألُكم يا قومِ على ما جئتُكم به من عندِ ربِّى أجرًا، فتقولون : إنما يطلُبُ محمدٌ أموالَنا بما يدعونا إليه، فلا نَتَّبعُه، كيما لا نعطيَه من أموالِنا شيئًا، {إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا}. يقولُ: لكنْ من شاءَ منكم اتَّخذ إلى ربِّه {سَبِيلًا} طريقًا بإنفاقِه من مالِه في سبيلِه، وفيما يقرِّبُه إليه من الصدقةِ والنفقةِ في جهادِ عدوِّه، وغيرِ ذلك من سبلِ الخيرِ.
{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum”. [Allah] ona şöyle buyurmaktadır: Seni kendilerine gönderdiğim şu kimselere de ki: Ey kavmim! Rabbimin katından size getirdiğim şey karşılığında sizden bir ücret istemiyorum ki “Muhammed bizi çağırdığı şeyle mallarımızı talep ediyor; mallarımızdan ona bir şey vermemek için ona uymayalım” diyesiniz . {إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا} “Ancak Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse müstesna”. Şöyle buyurmaktadır: Fakat sizden dileyen kimse, malından Allah yolunda harcayarak, sadaka vererek, düşmanıyla cihatta harcama yaparak ve diğer hayır yollarında infak ederek Rabbine doğru bir {سَبِيلًا} yol tutsun.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا (٥٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا (٥٨)} “Ölümsüz ve daima diri olan [Allah]a tevekkül et ve O’nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O’nun hakkıyla haberdar olması yeter” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وتوكَّلْ يا محمدُ على الذي له الحياةُ الدائمةُ، التي لا موتَ معها، فثِقْ به في أمرِ ربِّك، وفوِّضْ إليه، واستسلِمْ له، واصبِرْ على ما نابك فيه
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendisi için ölümün söz konusu olmadığı ebedî hayat sahibi olan [Allah]a tevekkül et; Rabbinin emri hususunda O'na güven, [işini] O'na havale et, O'na teslim ol ve bu uğurda başına gelenlere sabret.
وقوله: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ}. يقولُ: واعبُدْه شكرًا منك له على ما أنعَم به عليك.
Yüce Allah'ın: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ} “ve O’nu hamd ile tesbih et” kavli ise: Sana bahşettiği nimetlere şükran olarak O'na kulluk et, demektir.
وقولُه: {وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا}. يقولُ: وحسبُك بالحيِّ الذي لا يموتُ مخابرًا بذنوبِ خلقِه، فإنه لا يخفَى عليه منها شيءٌ، وهو مُحصٍ جميعَها عليهم حتى يجازيَهم بها يومَ القيامةِ.
Yüce Allah'ın: {وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا} “Kullarının günahlarından O’nun hakkıyla haberdar olması yeter” kavli ise şöyle demektir: Yarattıklarının günahlarından hakkıyla haberdar olarak, ölmeyen o diri Zât sana yeter; çünkü bu günahlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve kıyamet gününde karşılıklarını vermek üzere hepsini onlar aleyhine sayıp kaydeder.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا (٥٩)}.
Yüce Allah'ın: {الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا (٥٩)} “O ki, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattı, sonra Arş’a istivâ etti. O Rahmân’dır; öyleyse O’nu hakkıyla haberdar olana sor” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وتوكَّلْ على الحيِّ الذي لا يموتُ، الذي خلَق السماوات والأرضَ وما بينَهما في ستةِ أيامٍ. فقال: {وَمَا بَيْنَهُمَا}. وقد ذكَر السماواتِ والأرضَ، والسماواتُ جِماعٌ؛ لأنه وجَّه ذلك إلى الصِّنفينِ والشيئينِ، كما قال القُطاميُّ :
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, ölümsüz o diri Zât'a tevekkül et. [Allah] gökleri ve yeri zikrettiği hâlde -ki gökler çoğuldur- {وَمَا بَيْنَهُمَا} “ikisi arasındakileri” [diyerek tesniye zamiriyle] ifade etmiştir; çünkü bunu iki sınıfa ve iki şeye yöneltmiştir. Nitekim el-Kutâmî şöyle demiştir :
أَلَمْ يَحْزُنُكِ أَنَّ حبِالَ قَيْسٍ … وَتَغْلِبَ قَدْ تَبايَنَتَا انْقِطاعا
“Kays ve Tağlib'in iplerinin … birbirinden tamamen koptuğu seni üzmedi mi?”
يريدُ: وحبالَ (٤) تغلبَ فثنَّى، والحبالُ جمعٌ؛ لأنه أراد الشيئينِ والنوعينِ.
“Ve Tağlib'in iplerinin” (٤) demek istemiş ve “ipler” çoğul olduğu hâlde tesniye (ikil) zamiri kullanmıştır; çünkü iki şeyi ve iki türü kastetmiştir .
وقولُه: {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ}. قيل: كان ابتداءُ ذلك يومَ الأحدِ، والفراغُ يومَ الجُمعةِ، {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ}. يقولُ: ثم ارتفَع على العرشِ
Yüce Allah'ın: {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “altı günde” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bunun başlangıcı pazar günü, bitişi ise cuma günü idi. {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ} “Sonra Rahmân Arş'a istivâ etti” buyruğunda ise şöyle buyurmaktadır: Sonra Arş'ın üzerine yükseldi
الرحمنُ وعلا عليه، وذلك يومَ السبتِ فيما قيل.
Rahmân olan [Allah], onun üzerine yüceldi, demektir; bunun da cumartesi günü olduğu söylenmiştir.
وقولُه: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا}. يقولُ: فاسألْ يا محمدُ بالرحمنِ خبيرًا بخلقِه، فإنه خالقُ كلِّ شيءٍ، ولا يخفَى عليه ما خلَق.
Yüce Allah'ın: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} “öyleyse O’nu hakkıyla haberdar olana sor” kavli ise şöyle demektir: Ey Muhammed! Yarattıklarından hakkıyla haberdar olan Rahmân'ı [O'nun zatını/kudretini] sor; zira O her şeyin yaratıcısıdır ve yarattığı hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا}. قال: يقولُ لمحمدٍ ﷺ: إذا أخبرتُك شيئًا، فاعلمْ أنه كما أخبرتُك، أنا الخبيرُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Sana bir şey haber verdiğimde bil ki o sana haber verdiğim gibidir; hakkıyla haberdar olan (el-Habîr) Benim .
و "الخبيرُ" في قولِه: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} منصوبٌ على الحالِ من الهاءِ التي في قولِه: {بِهِ}.
{فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} kavlindeki “el-Habîr (الخبير)” kelimesi, {بِهِ} kavlindeki “he” zamirinden hâl olarak mensuptur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا (٦٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا (٦٠)} “Onlara: 'Rahmân’a secde edin' dendiğinde: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?' dediler ve bu [çağrı] onların nefretini artırdı” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا قيل لهؤلاء الذين يعبدون من دونِ اللهِ ما لا ينفعُهم ولا يضرُّهم: {اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ}. أي: اجعَلوا سجودَكم للهِ خالصًا دونَ الآلهةِ والأوثانِ. قالوا: {أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا}.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar verebilecek şeylere tapan bu kimselere: {اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ} “Rahmân’a secde edin” yani secdenizi ilahlar ve putlar için değil, sırf Allah için yapın dendiğinde; {أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا} “Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?” dediler.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: {لِمَا تَأْمُرُنَا}. بمعنى: أنسجُدُ نحن يا محمدُ لما تأمرُنا أنت أن نسجُدَ له؟
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu: {لِمَا تَأْمُرُنَا} “bize emrettiğin şeye” şeklinde okumuştur; [bu da]: "Ey Muhammed! Sen bize neye secde etmemizi emrediyorsan biz ona mı secde edeceğiz?" anlamındadır.
وقرأتْه عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ: (لِمَا يأْمُرُنا) بالياء ، بمعنى: أنسجُدُ لِما يأمرُنا الرحمنَ. وذكَر بعضُهم أن مُسيلِمةَ كان يُدعى الرحمنَ، فلما قال لهم النبيَّ ﷺ: "اسجُدوا للرحمنِ". قالوا له: أنسجدُ لما يأمرُنا رحمنُ اليمامةِ، يعنون مُسَيلِمةَ، بالسجودِ له؟
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu “ye” ile (لِمَا يأْمُرُنا) “bize emrettiği şeye” şeklinde okumuştur ; yani “Rahmân'ın bize emrettiği şeye mi secde edeceğiz?” anlamında. Bazıları, Müseylime'ye “er-Rahmân” dendiğini, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Rahmân'a secde edin” deyince, ona: “Yemâme'nin Rahmân'ının -yani Müseylime'yi kastederek- bize secde etmemizi emrettiği şeye mi secde edeceğiz?” dediklerini nakletmiştir.
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتانِ مستفيضتانِ مشهورتانِ، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar yaygın ve meşhur iki kıraattir; kurrâdan ilim ehli bu iki kıraatin her biriyle okumuştur. Dolayısıyla okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
وقولُه: {وَزَادَهُمْ نُفُورًا}. يقولُ: وزادَ هؤلاء المشركين قولُ القائلِ لهم: اسجُدوا للرحمنِ. مِن إخلاصِ السجودِ للهِ، وإفرادِ اللهِ بالعبادةِ - بُعدًا، ومما دُعوا إليه من ذلك فِرارًا.
Yüce Allah'ın: {وَزَادَهُمْ نُفُورًا} “ve bu onların nefretini artırdı” kavli ise şöyle demektir: Kendilerine “Rahmân'a secde edin” diyen kimsenin bu sözü, bu müşriklerin secdeyi sırf Allah'a has kılmaktan ve ibadette Allah'ı birlemekten daha da uzaklaşmalarını, buna davet edildikleri şeyden kaçmalarını artırmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١)}.
Yüce Allah'ın: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١)} “Gökte burçlar var eden, orada bir kandil ve nurlu bir ay koyan [Allah] pek yücedir” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: تقدَّس الربُّ الذي جعَل في السماءِ بروجًا. ويعنى بالبروجِ القصورَ في قولِ بعضِهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Gökte burçlar var eden Rab pek yücedir. Bazılarının görüşüne göre burçlar ile kastedilen köşklerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ العلاءِ ومحمدُ بنُ المثنَّى و [سَلْمُ بنُ جنادةَ]، قالوا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ أبي، عن عطيةَ بن سعدٍ في قولِه: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا}. قال: قصورًا في السماءِ فيها الحرسُ.
Bize Muhammed b. el-Alâ, Muhammed b. el-Müsennâ ve [Selm b. Cünâde] rivayet edip dediler ki: Bize Abdullah b. İdrîs rivayet etti, dedi ki: Babamı, Atıyye b. Sa‘d'dan Yüce Allah'ın: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Gökte burçlar var eden [Allah] pek yücedir” kavli hakkında şöyle derken işittim: “[Burçlar], gökte içinde muhafızların bulunduğu köşklerdir.”
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثني أبو معاويةَ، قال: ثني إسماعيلُ، عن يحيى بن رافعٍ في قولِه: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا}. قال: قصورًا في السماءِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bana Ebû Muâviye rivayet etti, dedi ki: Bana İsmâil, Yahyâ b. Râfi‘den Yüce Allah'ın: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Gökte burçlar var eden [Allah] pek yücedir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Gökteki köşklerdir.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عمرٍو عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا}. قال: قصورًا في السماءِ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den: {جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Gökte burçlar var eden” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Gökteki köşklerdir.”
حدَّثني إسماعيلُ بنُ سيفٍ، قال: ثنا عليُّ بنُ مُسْهِرٍ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا}. قال: قصورًا في السماءِ فيها الحرسُ .
Bana İsmâil b. Seyf rivayet etti, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, İsmâil'den, o Ebû Sâlih'ten Yüce Allah'ın: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Gökte burçlar var eden [Allah] pek yücedir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Gökte içinde muhafızların bulunduğu köşklerdir.”
وقال آخرون: هي النجومُ الكبارُ.
Başkaları ise: “Onlar büyük yıldızlardır” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا يعلى بنُ عبيدٍ، قال: ثنا إسماعيلُ، عن أبي صالحٍ: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا}. قال: النجومُ الكبارُ .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ya‘lâ b. Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil, Ebû Sâlih'ten: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Gökte burçlar var eden [Allah] pek yücedir” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Büyük yıldızlardır.”
قال: ثنا الضحاكُ، عن مخلدٍ، عن عيسى بن ميمونٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الكواكبُ.
[İbnü'l-Müsennâ] dedi ki: Bize ed-Dahhâk rivayet etti, Mahled'den, o Îsâ b. Meymûn'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini [rivayet etti]: “Yıldızlardır.”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {بُرُوجًا}. قال: البروجُ النجومُ .
Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den Yüce Allah'ın: {بُرُوجًا} “burçlar” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Burûc, yıldızlardır.”
قال أبو جعفرٍ: وأولى القولينِ في ذلك بالصوابِ قولُ من قال: هي قصورٌ في السماءِ؛ لأن ذلك في كلامِ العربِ؛ {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} [النساء: ٧٨]. وقولُ الأخطلِ :
Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı, “Onlar gökteki köşklerdir” diyenin görüşüdür. Çünkü bu, Arap kelâmında böyledir; nitekim: {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde/köşklerde bulunun” [Nisâ: 78] [buyrulmuştur]. el-Ahtal'ın şu sözü de [buna örnektir] :
كأَنَّهَا بُرْجُ رُومِيٍّ يُشَيَّدُهُ … بَانٍ بِجِصٍّ وآجُرٍّ وأحْجارِ
Sanki o, bir ustanın kireç, tuğla ve taşlarla / Tahkim edip yükselttiği bir Rum kulesidir/köşküdür
يعنى بالبرجِ القصرَ.
Burc (بُرْج) ile köşkü/sarayı kastetmektedir.
وقولُه: {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا}. اختَلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا}. على التوحيدِ . ووجَّهوا تأويلَ ذلك إلى أنه جعَل فيها الشمسَ، وهى السراجُ التي عنَى عندَهم بقولِه: {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا}.
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا} “orada bir kandil koyan” kavline gelince; kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu tekil olarak {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا} şeklinde okumuştur . Bunun tevilini de Allah'ın orada güneşi var ettiği şeklinde yorumlamışlardır; onlara göre {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا} sözüyle kastedilen kandil güneştir.
كما حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا}. قال: السراجُ الشمسُ .
Nitekim bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا} “orada bir kandil ve nurlu bir ay koyan” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Sirâc güneştir.”
وقرأتْه عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: (وَجَعَل فيها سُرُجًا) على الجِماعِ. كأَنَّهم وجَّهوا تأويلَه: وجعَل فيها نجومًا وقَمَرًا مُنِيرًا. وجعَلوا النجومَ سُرُجًا؛ إذ كان يُهتدَى بها.
Kûfeli kurrâların geneli ise bunu çoğul olarak {وَجَعَلَ فِيهَا سُرُجًا} “orada kandiller koyan” şeklinde okumuştur. Sanki onlar bunun tevilini; "orada yıldızlar ve nurlu bir ay var etti" şeklinde yorumlamışlar ve kendileriyle hidayet bulunduğu (yol bulunduğu) için yıldızları kandiller saymışlardır.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندى أن يقالَ: إنهما قراءتانِ مشهورتانِ في قرأةِ الأمصارِ، لكلِّ واحدةٍ منهما وجهٌ، مفهومٌ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bana göre bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar şehirlerin kurrâsı arasında meşhur iki kıraattir. Her birinin anlaşılır bir vechi vardır; dolayısıyla okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
وقولُه: {وَقَمَرًا مُنِيرًا}. يعنى بالمنيرِ المضيءَ.
Yüce Allah'ın: {وَقَمَرًا مُنِيرًا} “ve nurlu bir ay” kavlinde geçen el-münîr (المنير) ile aydınlatıcı kastedilmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا (٦٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا (٦٢)} “Öğüt alıp düşünmek veya şükretmek isteyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur” kavlinin tefsiri.
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً}؛ فقال بعضُهم: معناه أن الله جعَل كلَّ واحدٍ منهما خَلَفًا من الآخرِ، في أنَّ ما فات في أحدِهما من عملٍ يُعْمَلُ فِيه للهِ أُدرِك قضاؤُه في الآخَرِ.
Tefsir ehli Yüce Allah'ın: {جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavlinin tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, Allah'ın bunlardan her birini diğerinin ardılı kılmasıdır; öyle ki, birinde Allah için yapılması gereken bir amel kaçırıldığında, diğerinde kazası yerine getirilebilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن حفصِ بن حميدٍ، عن شِمْرِ بن عطيةَ، عن شقيقٍ، قال: جاء رجلٌ إلى عمرَ بن الخطابِ ﵁، فقال: فاتَتْنى الصلاةُ الليلةَ. فقال: أدرِكْ ما فاتك من ليلتِك في نهارِك، فإن الله جعَل الليلَ والنهارَ خِلفةً لمن أراد أن يَذَّكَّرَ أو أراد شُكورًا .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Ya‘kūb el-Kummî, Hafs b. Humeyd'den, o Şimr b. Atiyye'den, o Şakīk'tan şöyle dediğini rivayet etti: Bir adam Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh gelip: “Bu gece namazı kaçırdım” dedi. Bunun üzerine [Ömer]: “Gecenden kaçırdığını gündüzünde telafi et; zira Allah, öğüt alıp düşünmek veya şükretmek isteyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirmiştir” dedi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً}. يقولُ: مَن فاته شيءٌ من الليلِ أن يعملَه، أدرَكه بالنهارِ، أو مِن النهارِ، أدرَكه بالليلِ.
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Bu], geceleyin yapamadığı bir amel olan kimsenin onu gündüzün telafi etmesi veya gündüzleyin [yapamadığını] geceleyin telafi etmesidir.”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً}. قال: جعَل أحدهما خَلَفًا للآخرِ، إن فات رجلًا من النهارِ شيءٌ أدرَكه من الليلِ، وإن فاته من الليلِ أدرَكه مِن النهارِ .
Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasan'dan Yüce Allah'ın: {جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Birini diğerinin ardılı kılmıştır; eğer bir adam gündüzden bir şey kaçırırsa onu geceden telafi eder, geceden kaçırırsa onu gündüzden telafi eder.”
وقال آخرون: بل معناه أنه جعَل كلَّ واحدٍ منهما مخالفًا صاحبَه، فجعَل هذا أسودَ، وهذا أبيضَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası, Allah'ın bunlardan her birini diğerine zıt kılmasıdır; bunu siyah, şunu da beyaz yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً}. قال: أسودَ وأبيضَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “gece ile gündüzü birbiri ardınca” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Siyah ve beyaz.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرَ بن قيسِ بن أبي مسلمٍ الماصِرِ، عن مجاهدٍ: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً}. قال: أسودَ وأبيضَ. وقال آخرون: بل معنى ذلك أن كلَّ واحدٍ منهما يَخلُفُ صاحبَه، إذا ذهَب هذا جاء هذا، وإذا ذهبَ هذا جاء هذا.
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Ömer b. Kays b. Ebî Müslim el-Mâsır'dan, o Mücâhid'den {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Siyah ve beyaz [olarak kıldı].” Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; bunlardan her birinin diğerinin yerini alması, bu gittiğinde onun gelmesi, o gittiğinde de bunun gelmesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزبيريُّ، قال: ثنا قيسٌ، عن عمرَ ابن قيسٍ الماصِرِ، عن مجاهدٍ قولَه: {جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً}. قال: هذا يَخلُفُ هذا، وهذا يَخلُفُ هذا .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, dedi ki: Bize Kays, Ömer b. Kays el-Mâsır'dan, o Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu bunun ardınca gelir, bu da bunun ardınca gelir.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً}. قال: لو لم يجعلْهما خِلْفَةً لم يُدرَ كيف يُعْمَلُ؛ لو كان الدهرُ ليلًا كلُّه، كيف يَدرى أحدٌ كيف يصومُ؟ أو كان الدهرُ نهارًا كلُّه، كيف يدرى أحدٌ كيف يصلِّى؟ قال: والخِلْفةُ: يَخلُفان ، يذهبُ هذا ويأتى هذا، جعَلهما اللهُ خِلْفةً للعبادِ. وقرأ: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “Gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur” kavli hakkında şöyle dedi: “Eğer onları birbirinin ardınca getirmeseydi nasıl amel edileceği bilinemezdi; zamanın tamamı gece olsaydı, insan nasıl oruç tutacağını nereden bilecekti? Yahut zamanın tamamı gündüz olsaydı, insan nasıl namaz kılacağını nereden bilecekti?” Dedi ki: “Hilfe: Birbirinin ardınca gelirler ; bu gider, o gelir. Allah onları kullar için birbirinin ardınca kılmıştır.” Ve: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “öğüt alıp düşünmek veya şükretmek isteyen kimseler için” [ayetini] okudu.
و "الخِلْفةُ" مصدرٌ؛ فلذلك وُحِّدت، وهى خبرٌ عن الليلِ والنهارِ، والعربُ تقولُ: خَلَف هذا من كذا خلفةً. وذلك إذا جاء شيءٌ مكانَ شيءٍ ذهَب قبلَه، كما قال الشاعرُ :
el-Hilfe (الخِلْفةُ) bir mastardır; bu sebeple tekil getirilmiştir ve gece ile gündüzden haber vermektedir. Araplar: “Bir şey, kendisinden önce giden bir şeyin yerine geldiğinde” خَلَف هذا من كذا خِلْفةً (Bu, şunun yerine geçti) derler. Nitekim şair şöyle demiştir :
ولها بالماطِرونِ إذا … أكَل النملُ الذي جَمَعَا
Onun Mâtırûn'da [bir ikameti vardır ki]… Karıncalar topladıklarını yediği vakit,
خِلْفةٌ حتى إذا ارْتَبَعَتْ … سكنَتْ مِنْ جِلِّقٍ بِيَعا
Nöbetleşe konaklama vardır; nihayet ilkbaharı geçirince / Cillık'taki kiliseleri yurt edinir
وكما قال زُهَيرٌ :
Züheyr'in şöyle dediği gibi de :
بِها العِينُ والآرامُ يَمْشِينَ خِلْفَةً … وأطْلاؤُها يَنهَضْنَ مِن كُلِّ مَجْثَمِ
Orada iri gözlü sığırlar ve beyaz ceylanlar birbiri ardınca yürürler / Yavruları da her yattıkları yerden kalkarlar
يعنى بقولِه: يَمْشِين خلفةً: تذهبُ منها طائفةٌ، وتخلُفُ مكانَها طائفةٌ أُخرى. وقد يَحتمِلُ أن يكونَ زهيرٌ أراد بقولِه: خِلْفةٌ. مختلفاتِ الألوانِ، وأنها ضروبٌ في ألوانِها وهيئاتِها. ويَحتمِلُ أن يكونَ أراد أنها تذهبُ في مشيِها كذا، وتجِيءُ كذا.
Şair “يَمْشِينَ خِلْفَةً” (birbiri ardınca yürürler) sözüyle; onlardan bir grubun gidip yerlerine başka bir grubun gelmesini kastetmektedir. Züheyr'in hilfe (خِلْفة) sözüyle renkleri farklı olanları, renk ve şekil bakımından çeşit çeşit olduklarını kastetmiş olması da muhtemeldir. Yürüyüşlerinde bir böyle gidip bir şöyle geldiklerini kastetmiş olması da muhtemeldir.
وقولُه: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: جعلَ الليلَ والنهارَ، وخُلوفَ كلِّ واحدٍ منهما الآخرَ، حجةً وآيةً لمن أراد أن يذكَّرَ أَمرَ اللهِ، فيُنيبَ إلى الحقَّ، {أَوْ أَرَادَ شُكُورًا}: أو أراد شكرَ نعمةِ اللهِ التي أنعَمَها عليه في اختلافِ الليلِ والنهارِ.
Yüce Allah'ın: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ} “öğüt alıp düşünmek isteyen kimseler için” kavli hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Geceyi ve gündüzü, her birinin diğerinin ardınca gelmesini; Allah'ın emrini düşünüp öğüt almak ve hakka yönelmek isteyen kimse için bir delil ve bir ayet kılmıştır. {أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “veya şükretmek isteyen [kimseler için]” [kavli ise]; yahut gece ile gündüzün ardı ardına değişmesinde Allah'ın kendisine bahşettiği nimete şükretmek isteyen kimse için [bir delil ve ayet kılmıştır].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَوْ أَرَادَ شُكُورًا}. قال: شُكرَ نعمةِ ربِّه عليه فيهما.
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris [de] rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “yahut şükretmek isteyen” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Bu ikisinde Rabbinin üzerindeki nimetine şükretmesidir.”
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ}: [ذاك آيةٌ له] ، {أَوْ أَرَادَ شُكُورًا}. قال: شُكرَ نعمةِ ربِّه عليه فيهما .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ} “öğüt alıp düşünmek isteyen kimseler için” kavli hakkında: “[Bu onun için bir ayettir]” , {أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “veya şükretmek isteyen” hakkında ise şöyle dediğini rivayet etti: “Bu ikisinde Rabbinin üzerindeki nimetine şükretmek [demektir].”
واختلفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {يَذَّكَّرَ}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيين: {يَذَّكَّرَ} مشددةً، بمعنى: يتذكرُ. وقرَأه عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: (يَذْكُرَ) مخففةً . وقد يكونُ التشديدُ والتخفيفُ في مثلِ هذا بمعنًى واحدٍ، يقالُ: ذكرْتُ حاجةً فلانٍ وتذكَّرْتُها.
Kurrâ, Yüce Allah'ın: {يَذَّكَّرَ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı bunu, “öğüt alıp düşünür” anlamında şeddeli olarak {يَذَّكَّرَ} şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu şeddesiz olarak (يَذْكُرَ) [“anar/hatırlar”] şeklinde okumuştur . Bu gibi durumlarda şeddeli ve şeddesiz okuyuş aynı anlamda olabilir; nitekim: ذَكَرْتُ حَاجَةَ فُلَانٍ وَتَذَكَّرْتُهَا (Filanın ihtiyacını andım/hatırladım) denilir.
والقولُ في ذلك أنهما قراءتانِ معروفتانِ متقاربتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ فيهما.
Bu husustaki söz şudur: Bunlar anlamları birbirine yakın bilinen iki kıraattir; dolayısıyla okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa okusun doğruya isabet etmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا (٦٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا (٦٣)} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen ve cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selâm!' deyip geçen kimselerdir” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. بالحلمِ والسكينةِ والوقارِ، غيرَ مستكبِرين، ولا متجبِّرين، ولا ساعين فيها بالفسادِ ومعاصى اللهِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir”; kibirlenmeksizin, zorbalık yapmaksızın ve yeryüzünde bozgunculuk ve Allah'a isyan peşinde koşmaksızın, hilim, sükûnet ve vakar ile [yürürler].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قالُ أهل التأويلِ، غير أنهم اختلَفوا؛ فقال بعضُهم: عنَى بقولِه: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. أنهم يمشون عليها بالسكينةِ والوقارِ.
Bizim bu hususta söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir; ancak onlar [detayında] ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavliyle kastettiği; onların yeryüzünde sükûnet ve vakar ile yürümeleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: بالوقارِ والسكينةِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Vakar ve sükûnet ile [yürürler].”
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبي الوضَّاحِ، عن عبدِ الكريمِ، عن مجاهدٍ: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: بالحلمِ والوقارِ.
Dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebi'l-Vaddâh, Abdülkerîm'den, o Mücâhid'den {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hilim ve vakar ile [yürürler].”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: بالوقارِ والسكينةِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Vakar ve sükûnet ile [yürürler].”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.