حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن الثوريِّ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. بالوقارِ والسكينةِ .
Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Sevrî'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” hakkında: “Vakar ve sükûnet ile [yürürler]” dediğini rivayet etti .
حدَّثني يحيى بنُ طلحة اليربوعيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: بالسكينةِ والوقارِ.
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o Saîd'den: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “Rahmân’ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” ayeti hakkında rivayet etti. Dedi ki: “Sükûnet ve vakar ile [yürürler].”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن شريكٍ، عن جابرٍ، عن عمارٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: بالوقارِ والسكينةِ.
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Yemân, Şerîk'ten, o Câbir'den, o Ammâr'dan, o İkrime'den: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Vakar ve sükûnet ile [yürürler].”
قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أيوبَ، عن عمرٍو المُلائيِّ: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: بالوقارِ والسكينةِ.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hukkâm, Eyyûb'dan, o Amr el-Melâî'den rivayet etti: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” hakkında: “Vakar ve sükûnet ile [yürürler]” dedi.
وقال آخرون: بل معني ذلك أنهم يمشون عليها بالطاعةِ والتواضعِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, onların yeryüzünde itaat ve tevazu ile yürüdükleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. بالطاعةِ والعفافِ والتواضعِ .
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavli hakkında: “İtaat, iffet ve tevazu ile [yürürler]” dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: يمشون على الأرضِ بالطاعةِ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Yeryüzünde itaat üzere yürürler.”
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنى عمِّى عبدُ اللهِ بنُ وهبٍ، قال: كتَب إليَّ إبراهيمُ بنُ سويدٍ، قال: سمِعتُ زيدَ بنَ أسلمَ يقولُ: التمستُ تفسيرَ هذه الآية: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} فلم أجدْها عندَ أحدٍ، فأُتيتُ في النومِ، فقيل لي: هم الذين [لا يُريدون يُفسدون] في الأرضِ.
Bana Ahmed b. Abdirrahmân rivayet etti, dedi ki: Bana amcam Abdullah b. Vehb rivayet etti, dedi ki: İbrâhîm b. Süveyd bana yazdı, dedi ki: Zeyd b. Eslem'i şöyle derken işittim: “{الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “onlar ki yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” ayetinin tefsirini aradım da onu hiç kimsede bulamadım. Nihayet rüyamda bana [biri] geldi ve bana: «Onlar, yeryüzünde [bozgunculuk çıkarmak istemeyen] kimselerdir» denildi.”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أسامةَ بن زيدِ بن أسلمَ، عن أبيه، قال: لا يُفسدون في الأرضِ .
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Yemân, Üsâme b. Zeyd b. Eslem'den, o babasından rivayet etti, babası: “Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmazlar” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: لا يتكبَّرون على الناسِ، ولا يتجبَّرون، ولا يُفسدون. وقرأ قولَ اللهِ: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} [القصص: ٨٣].
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” kavli hakkında şöyle dedi: “İnsanlara büyüklük taslamazlar, zorbalık yapmazlar ve bozgunculuk çıkarmazlar.” Ardından Allah'ın şu kavlini okudu: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “İşte ahiret yurdu! Biz onu yeryüzünde büyüklük taslamayan ve bozgunculuk çıkarmayanlara veririz. Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir” [el-Kasas: 83].
وقال آخرون: بل معنى ذلك أنهم يمشون عليها بالحلمِ لا يجهَلون على مَن جهِل عليهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, onların yeryüzünde hilimle yürümeleridir; kendilerine cahillik edenlere karşı cahillik yapmazlar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أبي الأشهبِ، عن الحسنِ في {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: حلماءُ، وإن جُهِل عليهم لم يجهَلوا .
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Yemân, Ebü'l-Eşheb'den, o el-Hasan'dan {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Halim (ağırbaşlı) kimselerdir; kendilerine cahillik edilse bile onlar cahillik yapmazlar.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: حلماءُ.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd'den, o İkrime'den {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” hakkında: “Halim kimselerdir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا}. قال: علماءُ حلماءُ لا يجهلون.
Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasan'dan O'nun: {يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “[Onlar] âlim, halim (ağırbaşlı) kimselerdir; cahillik etmezler.”
وقولُه: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا}. يقولُ: وإذا خاطَبهم الجاهلون باللهِ بما يكرهونه من القولِ، أجابوهم بالمعروفِ من القولِ، والسدادِ من الخطابِ.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} “ve cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selâm!' deyip geçen kimselerdir” kavli şöyle buyurmaktadır: Allah'ı tanımayan cahiller kendilerine hoşlanmadıkları sözlerle hitap ettikleri zaman, onlara güzel/maruf sözle ve dosdoğru bir hitapla karşılık verirler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا أبو الأشهبِ، عن الحسنِ: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ} الآية. قال: حلماءُ، وإن جُهِل عليهم لم يجهَلوا.
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Ebü'l-Eşheb, el-Hasan'dan: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Halim kimselerdir; kendilerine cahillik edilse bile onlar cahillik yapmazlar.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن معمرٍ، عن يحيى بن المختارِ، عن الحسنِ: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا}. قال: إن المؤمنين قومٌ ذُلُلٌ، ذلَّت واللهِ الأسماعُ والأبصارُ والجوارحُ، حتى يحسَبَهم الجاهلُ مرضى، وإنهم لأصحاءُ القلوبِ، ولكن دخَلهم من الخوفِ ما لم يدخلْ غيرَهم، ومَنعهم من الدنيا علمُهم بالآخرةِ، فقالوا: الحمدُ للهِ الذي أذهَب عنا الحزنَ. واللهِ ما حزَنهم حُزنُ الدنيا، ولا تعاظَمُ في أنفسِهم ما طلَبوا به الجنةَ، أبكاهم الخوفُ النارِ، وإنه من لا يتعزَّ بعزاءِ اللهِ، تَقطَّعْ نفسُه على الدنيا حسراتٍ، ومن لم يرَ للهِ عليه نعمةً إلا في مطعمٍ ومشربٍ، فقد قلَّ علمُه، وحضَر عذابُه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o Yahyâ b. el-Muhtâr'dan, o el-Hasan'dan: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} “ve cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selâm!' deyip geçen kimselerdir” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Müminler boyun eğmiş bir topluluktur; vallahi kulakları, gözleri ve uzuvları [Allah'ın heybeti karşısında] öyle boyun eğmiştir ki cahil kimse onları hasta sanır. Oysa kalpleri son derece sağlıklıdır; ancak başkalarının kalbine girmeyen bir korku onların kalbine girmiştir ve ahirete dair bilgileri onları dünyadan alıkoymuştur da şöyle demişlerdir: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun.' Vallahi onları dünya hüznü tasalandırmamıştır ve kendisiyle cenneti istedikleri [ameller] nefislerinde gözlerinde büyümemiştir; onları cehennem ateşi korkusu ağlatmıştır. Kim Allah'ın tesellisiyle teselli bulmazsa nefsi dünyaya karşı hasretlerle parçalanır. Kim de Allah'ın üzerindeki nimetini sadece yiyecek ve içecekte görürse, onun ilmi azalmış ve azabı hazır olmuştur.”
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ،
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten [rivayet etti],
عن مجاهدٍ: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا}. قال: سدادًا.
o Mücâhid'den: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} “ve cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selâm!' deyip geçen kimselerdir” hakkında: “Doğru ve yerinde söz [söylerler]” dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبي الوضَّاحِ، عن عبد الكريمِ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا}. قال: سَدَادًا من القولِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebi'l-Vaddâh, Abdülkerîm'den, o Mücâhid'den: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} “ve cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selâm!' deyip geçen kimselerdir” hakkında: “Sözün dosdoğru ve yerinde olanını [söylerler]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن الثوريِّ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Sevrî'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا}: حلماءُ.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} “ve cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selâm!' deyip geçen kimselerdir” hakkında: “Halim kimselerdir” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن أبي الأشهبِ، عن الحسنِ، قال: حلماءُ لا يجهلون، وإن جُهِلَ عليهم حلِموا، ولم يسفَهوا، هذا نهارُهم فكيف ليلُهم؟ خيرُ ليلٍ؛ صفُّوا أقدامَهم، وأجْرَوا دموعَهم على خدودِهم، يطلبُون إلى اللهِ جلَّ ثناؤُه في فكاكِ رِقابِهم .
Dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Ebü'l-Eşheb'den, o el-Hasan'dan rivayet etti, el-Hasan şöyle dedi: “Onlar halim kimselerdir, cahillik etmezler; kendilerine cahillik edildiğinde de hilimle davranırlar, sefihlik yapmazlar. Bu onların gündüzüdür; peki geceleri nasıldır? En hayırlı gecedir; ayaklarını [kıyamda] dizerler, yanaklarına gözyaşlarını akıtırlar ve şanı yüce olan Allah'tan boyunlarını [cehennemden] azat etmesini dilerler.”
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا عبادةُ، عن الحسنِ، قال: حلماءُ لا يجهلون، وإن جُهِلَ عليهم حلِموا.
Dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Ubâde, el-Hasan'dan haber verdi, el-Hasan şöyle dedi: “Onlar halim kimselerdir, cahillik etmezler; kendilerine cahillik edildiğinde de hilimle davranırlar.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا (٦٥) إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٦٦)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin teviline dair açıklama: {وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا (٦٥) إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٦٦)} “Onlar, Rableri için secde edenler ve kıyamda duranlar olarak gecelerler. [Yine] onlar şöyle derler: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden sav; doğrusu onun azabı süreklidir/yakayı bırakmayan bir helaktir. Şüphesiz orası ne kötü bir yerleşme ve konaklama yeridir!'”
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين يبِيتون لربِّهم يصلُّون للهِ، يراوحونَ بينَ سجودٍ في صلاتِهم وقيامٍ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar, Rableri için geceleyen, Allah için namaz kılan, namazlarında secde ile kıyamı ardı ardına getiren kimselerdir.
وقولُه: {وَقِيَامًا} جمعُ قائمٍ، كما الصيام جمعُ صائمٍ، {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذين يدْعون الله أن يَصرِفَ عنهم عقابَه وعذابَه حذَرًا منه ووجَلًا.
Yüce Allah'ın: {وَقِيَامًا} kavli, 'kâim' (ayakta duran) kelimesinin çoğuludur; nitekim 'sıyâm' da 'sâim'in çoğuludur. {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ} “Ve onlar: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır...' derler” kavliyle de Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar, O'ndan korkarak ve çekinerek azabını ve cezasını kendilerinden uzaklaştırması için Allah'a dua eden kimselerdir.
وقولُه: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا}. يقولُ إن عذابَ جَهَنَّمَ كان غرامًا مُلِحًّا دائمًا لازمًا، غيرَ مفارقٍ مَن عُذِّب به مِن الكفارِ، ومُهلِكًا له. ومنه قولُهم: رجلٌ مُغْرَمٌ، من الغُرْمِ والدَّينِ. ومنه قيل للغَريمِ: غَريمٌ. لطلبِه حقَّه، والحاحِه على صاحبِه فيه. ومنه قيل للرجلِ المولَعِ بالنساءِ: إنَّه لمُغرَمٌ بالنساءِ. وفلانٌ مُغرَمٌ بفلانٍ. إذا لم يَصبِرْ عنه. ومنه قولُ الأعشى :
Yüce Allah'ın: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “doğrusu onun azabı sürekli ve helak edicidir” kavli ise şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz cehennem azabı, kafirlerden kendisine maruz kalan kimseden asla ayrılmayan, peşini bırakmayan , sürekli, kalıcı ve onu helak edici olmuştur. Arapların: رَجُلٌ مُغْرَمٌ (borca batmış adam) sözü de buradan gelir; gürüm (borç ödeme yükümlülüğü) ve borç kökündendir. Hak sahibine de (el-garîm), hakkını talep edip borçlusunu ısrarla sıkıştırmasından dolayı 'garîm' denilmiştir. Kadınlara aşırı düşkün kimse için de: إِنَّهُ لَمُغْرَمٌ بِالنِّسَاءِ (O kadınlara tutkundur/müpteladır) denilir. Bir kimseden ayrı kalamayan kişi için de: فُلَانٌ مُغْرَمٌ بِفُلَانٍ (Filan, filana tutkundur) denilir. el-A'şâ'nın şu beyti de bu kabildendir :
إِنْ يُعاقِبْ يَكُنْ غَرَامًا وَإِنْ يُعْـ … ـــــطِ جَزِيلًا فإنَّه لا يُبالي
Eğer cezalandırırsa [cezası] yakayı bırakmaz (garâm) olur, bolca bağışta bulunursa da bunu hiç umursamaz.
يقولُ: إن يعاقبْ يكنْ عقابُه عقابًا لازِمًا، لا يفارقُ صاحبَه، مُهلِكًا له. وقولُ بشرِ بن أبي خازمٍ :
Şair şöyle demek istemektedir: Eğer cezalandırırsa cezası yakayı bırakmayan, sahibinden ayrılmayan ve onu helak eden bir ceza olur. Bişr b. Ebî Hâzim'in şu beyti de böyledir :
ويومَ النِّسارِ ويومَ الجِفا … رِ كانا عقابًا وكانا غَرَاما
Ve Nisâr günü ile Cifâr günü bir ceza ve yakayı bırakmayan bir felaket (garâm) olmuştu .
[قيل: عنَى بقولِه: غرامًا: هلاكًا].
[Şairin "garâm" sözüyle helaki kastettiği söylenmiştir.]
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ اللَّانيُّ ، قال: أخبَرنا المعافَى بنُ عمرانَ الموصليُّ، عن موسى بن عبيدةَ، عن محمدِ بن كعبٍ في قولِه: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا}. قال: إن الله سأل الكفارَ [ثمنَ نعمِه فلم يُؤدُّوها] إليه، فأَغرَمَهم، فأَدخَلهم النارَ .
Bana Ali b. el-Hasan el-Lallânî rivayet etti , dedi ki: Bize el-Muâfâ b. İmrân el-Mavsılî haber verdi, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Muhammed b. Ka'b'dan Yüce Allah'ın: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “doğrusu onun azabı sürekli ve helak edicidir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah kafirlerden [nimetlerinin bedelini istedi, onlar bunu] O'na ödemediler; O da onları borçlu/sorumlu tuttu ve ateşe soktu.”
قال: ثنا المعافَى، عن أبي الأشْهَبِ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا}. قال: قد علِموا أن كلَّ غريمٍ مفارقٌ غريمَه، إلا غريمَ جهنَّمَ .
Dedi ki: Bize el-Muâfâ, Ebü'l-Eşheb'den, o el-Hasan'dan {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “doğrusu onun azabı sürekli ve helak edicidir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar bildiler ki cehennemin alacaklısı (garîmi) hariç her alacaklı borçlusundan ayrılır.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا}. قال: الغرامُ الشرُّ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “doğrusu onun azabı sürekli ve helak edicidir” kavli hakkında: “Garâm, şerdir/kötülüktür” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجِ في قولِه: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا}. قال: لا يُفارقُه.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “doğrusu onun azabı sürekli ve helak edicidir” kavli hakkında: “Ondan ayrılmaz” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا}. يقولُ: إن جهنَّمَ ساءت مستقرًّا ومُقامًا. يعنى بالمستقرِّ القرارَ، وبالمُقامِ الإقامةَ. كأن معنى الكلامِ: ساءت جهنَّمُ
Yüce Allah'ın: {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Şüphesiz orası, yerleşme yeri ve ikamet mahalli olarak ne kötüdür!” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Muhakkak ki cehennem, yerleşme yeri ve ikamet mahalli olarak ne kötüdür! [Yüce Allah] müstakar (مُسْتَقَرّ) ile karârı (yerleşilen yeri), mukâm (مُقَام) ile de ikameti kastetmektedir. Sözün anlamı sanki şöyledir: Cehennem ne kötü...
منزلًا ومُقامًا. وإذا ضُمتِ الميمُ من المُقامِ فهو من الإقامةِ، وإذا فُتحت فهو من: قُمتُ. ويقال: المَقامُ إذا فُتحتِ الميمُ أيضًا هو المجلسُ. ومن المُقامِ بضمِّ الميمِ بمعنى الإقامةِ، قولُ سلامةَ بن جندلٍ :
konak ve kalacak yerdir (mukâmdır). el-Mukâm kelimesinin mim harfi ötreli okunduğunda (el-mukâm) ikametten gelir; fethalı okunduğunda (el-makâm) ise: قُمْتُ (kalktım) fiilinden gelir. Mim harfi fethalı okunduğunda el-Makâm'ın meclis (oturulan yer) anlamına geldiği de söylenir. Mim harfi ötreli olarak ikamet anlamında gelen el-Mukâm'a Selâme b. Cendel'in şu beyti örnektir :
يومانِ يومُ مُقاماتٍ وأنديةٍ … ويومُ سَيْرٍ إلى الأعداءِ تَأْوِيبِ
İki gün vardır: Biri ikamet ve meclisler günüdür, diğeri ise düşmanlara karşı akşama kadar süren bir sefer günüdür .
ومن المَقامِ الذي بمعنى المجلسِ، قولُ عباسِ بن مرداسٍ :
Meclis (toplanılan yer) anlamında gelen el-Makâm'a Abbâs b. Mirdâs'ın şu beyti örnektir :
فَأيِّي ما وأَيُّك كانَ شَرًّا … فَقِيدَ إلى المَقامَةِ لا يَرَاها
Hangimiz daha şerli idiyse, o meclise sevk edilsin de orayı göremesin!
يعني المجلسَ.
Meclisi kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا (٦٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا (٦٧)} “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar.” kavlinin tefsiri:
يقول تعالى ذكرُه: والذين إذا أنفَقوا أموالَهم لم يُسرفوا في إنفاقِها.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar mallarını harcadıklarında harcamada israfa kaçmazlar.
ثم اختَلف أهلُ التأويلِ في النفقةِ التي عناها اللهُ في هذا الموضعِ، وما الإسرافُ فيها والإقتارُ؛ فقال بعضُهم: الإسرافُ ما كان من نفقةٍ في معصيةِ اللهِ وإن قَلَّت.
Sonra tefsir ehli, Allah'ın bu ayette kastettiği harcamanın ne olduğu ve bundaki israf ile cimriliğin (iktârın) ne anlama geldiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “İsraf, az da olsa Allah'a isyan yolunda yapılan her harcamadır” demiştir.
قال: وإياها عنى الله وسمَّاها إسرافًا. قالوا: والإقتارُ المنعُ من حقِّ اللهِ.
Dedi ki: Allah'ın kastettiği ve israf olarak adlandırdığı budur. Onlar: “İktâr (cimrilik) ise Allah'ın hakkını vermemektir” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti:
قولَه: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}. قال: هم المؤمنون، لا يُسْرفون فيُنفقوا في معصيةِ اللهِ، ولا يَقْترون فيَمنعوا حقوقَ اللهِ تعالى .
{وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavli hakkında şöyle dedi: “Onlar müminlerdir; israf edip Allah'a isyan yolunda harcamazlar, cimrilik edip Yüce Allah'ın haklarını vermemezlik de etmezler.”
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ، قال: لو أنفَقتُ مثلَ أبي قُبيسٍ ذهبًا في طاعةِ اللهِ ما كان سَرَفًا، ولو أنفقتُ صاعًا في معصيةِ اللهِ كان سَرَفًا .
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Yemân, Osmân b. el-Esved'den, o Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etti: “Eğer Ebû Kubeys dağı kadar altını Allah'a itaat uğrunda harcasaydım bu israf olmazdı; şayet bir sâ' (ölçek) miktarı şeyi Allah'a isyan yolunda harcasaydım bu israf olurdu.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال قولَه: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا}. قال: في النفقةِ فيما نهَاهم، وإن كان درهمًا واحدًا، {وَلَمْ يَقْتُرُوا}: ولم يَقْصُروا عن النفقةِ في الحقِّ .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا} “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar” kavli hakkında: “Bir dirhem dahi olsa kendilerine yasaklanan şeylerde harcama yapmazlar. {وَلَمْ يَقْتُرُوا} ise hak olan yerde harcamaktan geri durmazlar [demektir]” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}. قال: لم يُسرفوا فيُنفقوا في معاصى اللهِ؛ كلُّ ما أُنفِق في معصيةِ اللهِ، وإن قلَّ، فهو إسرافٌ، ولم يقتُروا فيُمسكوا عن طاعةِ اللهِ. قال: وما أُمْسِك عن طاعةِ اللهِ، وإن كثُر، فهو إقتارٌ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavli hakkında şöyle dedi: “İsraf edip Allah'a isyan olan şeylerde harcamazlar; Allah'a isyan yolunda harcanan her şey, az da olsa israftır. Cimrilik edip Allah'a itaatten de geri durmazlar.” Dedi ki: “Allah'a itaatten esirgenen şey, ne kadar çok da olsa [tutulup saklansa] cimriliktir (iktârdır).”
قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني إبراهيمُ بنُ نَشِيطٍ، عن عمرَ مولى غُفْرةً،
[Yûnus] dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbrâhim b. Neşît, Gufre'nin âzatlısı Ömer'den rivayet etti:
أنه سُئل عن الإسرافِ ما هو؟ قال: كلُّ شيءٍ أنفَقتَه في غيرِ طاعةِ اللهِ فهو سَرَفٌ .
Ona israfın ne olduğu sorulduğunda şöyle demiştir: “Allah'a itaatin dışında harcadığın her şey israftır.”
وقال آخرون: السَرَفُ المجاوزةُ في النفقةِ الحدَّ، والإقتارُ التقصيرُ عن الذي لا بدَّ منه.
Başkaları ise şöyle demiştir: İsraf harcamada haddi aşmak, iktâr (cimrilik) ise zorunlu olandan kısmaktır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عبدُ السلامِ بنُ حربٍ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ قولَه: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا}. [قال: لا يُجِيعُهم] ، ولا يُعْرِيهم، ولا يُنفِقُ نفقةً يقولُ الناسُ: قد أسْرَف .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Abdüsselâm b. Harb, Mugîre'den, o İbrâhîm'den {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا} “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Onları aç bırakmaz] , çıplak da bırakmaz ve insanların: 'İsraf etti' diyeceği şekilde bir harcama da yapmaz.”
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ يَزِيدَ بن حُنَيْسٍ أبو عبدِ اللهِ المخزوميُّ المكيُّ، قال: سَمِعْتُ وُهَيْبَ بنَ الوَرْدِ بن أَبي الوَرْدِ مولى بني مخزومٍ، قال: لقِى عالمٌ عالمًا هو فوقَه في العلمِ، فقال: يَرْحَمُك اللهُ، أخْبِرْني عن هذا البناءِ الذي لا إسرافَ فيه، ما هو؟ قال: هو ما ستَرَك مِن الشمسِ، وأكنَّك مِن المطرِ. قال: يَرْحَمُك اللهُ، فأَخْبِرْني عن هذا الطعامِ الذي نُصِيبُه لا إسرافَ فيه، ما هو؟ قال: ما سدَّ الجوعَ ودونَ الشِّبَعِ. قال: يَرْحَمُكَ اللهُ، فَأَخْبِرْني عن هذا اللِّباسِ الذي لا إسرافَ فيه، ما هو؟ قال: ما ستَر عورتَك، وأَدْفَأك مِن البردِ.
Bana Süleymân b. Abdi'l-Cebbâr rivayet etti, dedi ki: Bize Mahzûmoğulları'nın âzatlısı Mekkeli Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Huneys rivayet etti, dedi ki: Mahzûmoğulları'nın âzatlısı Vuhayb b. el-Verd b. Ebî el-Verd'in şöyle dediğini işittim: Bir âlim, ilimde kendisinden üstün olan başka bir âlimle karşılaştı ve: “Allah sana merhamet etsin; içinde israf olmayan şu bina hakkında bana haber ver, o nedir?” dedi. O da: “Seni güneşten koruyan ve yağmura karşı barındıran şeydir” dedi. [Adam]: “Allah sana merhamet etsin; tükettiğimiz ve içinde israf bulunmayan şu yiyecek hakkında bana haber ver, o nedir?” dedi. O da: “Açlığı gideren ve tokluk sınırının altında kalan şeydir” dedi. [Adam]: “Allah sana merhamet etsin; içinde israf olmayan şu giysi hakkında bana haber ver, o nedir?” dedi. O da: “Avretini örten ve seni soğuğa karşı ısıtan giysidir” dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني عبدُ الرحمنِ بنُ شُرَيْحٍ، عن يزيدَ بن أبي حَبيبٍ في هذه الآيةِ: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا} الآية. قال: كانوا لا يَلْبَسون ثوبًا للجَمالِ، ولا يَأْكُلون طعامًا للَذَّةِ، ولكن كانوا يُريدون مِن اللِّباسِ ما يَسْتُرون به عورتَهم، ويَكْتَنُّون به مِن الحرِّ والقَرِّ، ويُريدون من الطعامِ ما يَسُدُّ عنهم الجوعَ، وقوَّاهم على عبادةِ ربِّهم .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahmân b. Şüreyh, Yezîd b. Ebî Habîb'den bu {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا} “Onlar harcadıklarında...” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Onlar gösteriş için elbise giymez, lezzet almak için yemek yemezlerdi; bilakis giysiden avretlerini örtecek ve kendilerini sıcaktan ve soğuktan koruyacak olanı, yiyecekten de açlıklarını giderecek ve kendilerini Rablerine ibadet etmeye güçlendirecek olanı isterlerdi.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن العلاءِ بن عبدِ الكريمِ، عن يزيدَ بن مرةَ الجُعْفيِّ، قال: العلمُ خيرٌ مِن العملِ، والحسنةُ بينَ السيِّئتَيْن - يعنى: {إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا} - وخيرُ الأعمالِ أوساطُها .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o el-Alâ b. Abdilkerîm'den, o Yezîd b. Mürre el-Cu'fî'den rivayet etti; dedi ki: “İlim amelden hayırlıdır, iyilik (hasene) ise iki kötülüğün arasındadır -yani: {إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا} “harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar” ayetini kastetmektedir- ve amellerin en hayırlısı orta olanlarıdır.”
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا كعبُ بنُ فَرُّوخَ، قال: ثنا قتادةُ، عن مُطَرِّفِ بن عبدِ اللهِ، قال: خيرُ هذه الأمورِ أوساطُها، والحسنةُ بينَ السيئتَيْن. فقلتُ لقتادةَ: ما الحسنةُ بين السيئتَيْن؟ فقال: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا} الآية .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize Ka'b b. Ferrûh rivayet etti, dedi ki: Bize Katâde, Mutarrif b. Abdillâh'tan rivayet etti; o: “Bu işlerin en hayırlısı orta olanlarıdır ve iyilik (hasene) iki kötülüğün arasındadır” dedi. Katâde'ye: “İki kötülük arasındaki iyilik nedir?” diye sordum. O da: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا} “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar” ayetidir dedi .
وقال آخرون: الإسرافُ هو أن تَأْكُلَ مالَ غيرِك بغيرِ حقٍّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: İsraf, başkasının malını haksız yere yemendir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا سالمُ بنُ سعيدٍ، عن أبي مَعْدانَ، قال:
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Sâlim b. Saîd, Ebû Ma'dân'dan anlattı, o da şöyle dedi:
كنتُ عندَ عونِ بن عبدِ اللهِ بن عتبةَ، فقال: ليس المُسْرِفُ مَن يَأْكُلُ مالَه، إنما المسرفُ مَن يَأْكُلُ مالَ غيرِه .
Avn b. Abdillâh b. Utbe'nin yanındaydım, şöyle dedi: “Müsrif kendi malını yiyen değildir; müsrif ancak başkasının malını [haksız yere] yiyendir.”
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك قولُ مَن قال: الإسرافُ في النفقةِ الذي عناه اللهُ في هذا الموضعِ ما جاوَز الحدَّ الذي أباحَه اللهُ لعبادِه، إلى ما فوقَه، والإقتارُ ما قصَر عما أمَر اللهُ به، والقَوامُ بينَ ذلك.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda doğru olan görüş, şöyle diyenlerin görüşüdür: Allah'ın bu ayette kastettiği harcamadaki israf, Allah'ın kullarına mubah kıldığı sınırı aşarak onun üzerine çıkmaktır; iktâr (cimrilik) ise Allah'ın emrettiği şeyden kısmaktır; kıvâm ise bu ikisinin arasıdır.
وإنما قلنا: إن ذلك كذلك؛ لأن المُسْرِفَ والمُقْتِرَ كذلك، ولو كان الإسرافُ والإقتارُ في النفقةِ مُرَخَّصًا فيهما، ما كانا مَذْمومين، ولا كان المسرفُ ولا المقترُ مذمومًا؛ لأن ما أذِن اللهُ في فعلِه، فغيرُ مُسْتَحِقٍّ فاعلُه الذمَّ.
Bizim böyle söylememizin sebebi şudur: Çünkü müsrif ve muktir böyledir. Şayet harcamada israf ve iktâra ruhsat verilmiş olsaydı, her ikisi de yerilmezdi; ne müsrif ne de muktir kınanırdı. Zira Allah'ın yapılmasına izin verdiği bir fiili işleyen kimse kınanmayı hak etmez.
فإن قال قائلٌ: فهل لذلك من حدٍّ معروفٍ تُبَيِّنُه لنا؟ قيل: نعم، ذلك مفهومٌ في كلِّ شيءٍ مِن المطاعمِ والمشاربِ والملابسِ والصدقةِ وأعمالِ البرِّ وغيرِ ذلك، نَكْرَهُ تطويلَ الكتابِ بذكرِ كلِّ نوعٍ مِن ذلك مُفَصَّلًا، غيرَ أن جملةَ ذلك هو ما بَيَّنَّا، وذلك نحوُ أكْلٍ آكِلٍ مِن الطعامِ فوقَ الشِّبَعِ ما يُضْعِفُ بدنَه، ويَنْهَكُ قُواه، ويَشْغَلُه عن طاعةِ ربِّه، وأداءِ فرائضِه، وذلك مِن السَّرفِ، أو أنْ يَتْرُكَ الأكلَ، وله إليه سبيلٌ حتى يُضْعِفَ جسمَه، ويَنْهَكَ قُواه، ويُضْعِفَه عن أداءِ فرائضِ ربِّه، فذلك مِن الإقتارِ، وبينَ ذلك القَوامُ، وعلى هذا النحوِ كلُّ ما جانَس ما ذكَرْنا.
Eğer biri: “Peki bunun bize açıklayacağın bilinen bir sınırı var mıdır?” derse, şöyle denilir: Evet, bu; yiyecek, içecek, giyecek, sadaka, iyilik amelleri ve diğer her hususta anlaşılır bir durumdur. Her türünü ayrıntılı olarak zikredip kitabı uzatmayı arzu etmiyoruz; ancak bunun özeti açıkladığımız gibidir. Bu, kişinin yiyecekten bedenini zayıflatacak, gücünü tüketecek ve kendisini Rabbine itaatten ve farzlarını eda etmekten alıkoyacak derecede doymuşluğun üzerinde yemesi gibidir ki bu israftandır; yahut gücü yettiği halde bedenini zayıflatacak, gücünü tüketecek ve kendisini Rabbinin farzlarını eda etmekten aciz bırakacak derecede yemeyi terk etmesidir ki bu da cimriliktendir (iktârdandır). Bu ikisinin arası ise dengedir (kıvâmdır). Zikrettiğimiz şeylerin benzeri olan her husus da bu şekildedir.
فأمَّا اتخاذُ الثوبِ للجمالِ؛ يَلْبَسُه عندَ اجتماعِه مع الناسِ، وحضورِه المحافلَ والجُمَعَ والأعيادَ، دونَ ثوبِ مِهْنتِه، أو أكلُه مِن الطعامِ ما قوَّاه على عبادةِ ربِّه، ما
Güzellik için elbise edinip bunu insanlarla bir araya geldiğinde, meclislerde, cuma ve bayramlarda iş elbisesinden ayrı olarak giymesine ya da yiyecekten Rabbine ibadet etmede kendisini güçlendirecek,
ارْتَفع عما قد يَسُدُّ الجوع، مما هو دونَه مِن الأغذيةِ، غيرَ أنه لا يُعِينُ البدنَ على القيامِ للهِ بالواجبِ معونتَه، فذلك خارجٌ مِن معنى الإسرافِ، بل ذلك مِن القَوامِ؛ لأن النبيَّ ﷺ قد أمَر ببعضِ ذلك، وحضَّ على بعضِه، كقولِه: "ما على أحدِكم لو اتَّخَذ ثوبين؛ ثوبًا لمهنَتِه، وثوبًا لجمُعتِه وعيدِه" . [وكقولِه] : "إذا أَنْعَم اللهُ على عبدٍ نعمةً أَحَبَّ أن يَرَى أثرَه عليه" . وما أشبَه ذلك مِن الأخبارِ التي قد بيَّناها في مواضعِها.
sadece açlığı giderecek daha düşük seviyedeki gıdaların üstünde olan ancak bedene Allah'a karşı vacipleri yerine getirmede bu derece yardımcı olmayan gıdalardan yemesi ise israf kapsamından uzaktır, bilakis bu dengeli tutumdandır (kıvâmdandır). Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunların bir kısmını emretmiş, bir kısmına da teşvik etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: “Sizden birinin iki elbise edinmesinde ne engel var; biri iş elbisesi, diğeri cuma ve bayram elbisesi olsun.” [Ve yine şöyle buyurmuştur] : “Allah bir kuluna bir nimet verdiğinde, o nimetin eserini onun üzerinde görmeyi sever.” Ve yerlerinde açıkladığımız bunlara benzer diğer haberler buna örnektir.
وأما قولُه: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}. فإنه النفقةُ بالعدلِ والمعروفِ، على ما قد بيَّنا.
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavline gelince; bu, açıkladığımız üzere adalet ve meşru ölçülerle harcama yapmaktır.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bunun yorumunda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي سليمانَ، عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ في قولِه: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}. قال: الشَّطْرُ مِن أموالِهم .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Süleymân'dan, o Vehb b. Münebbih'ten {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Bu], mallarının yarısıdır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه:
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in şöyle dediğini rivayet etti:
{وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}. النفقةُ بالحقِّ .
{وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavli hakkında: “Hak yolunda harcamaktır” dedi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}. قال: القوامُ أن تُنْفِقوا في طاعةِ اللهِ، وتُمْسِكوا عن مَحارِم اللهِ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavli hakkında şöyle dedi: “Kıvâm; Allah'a itaat yolunda harcamanız, Allah'ın haram kıldığı şeylerden de [harcamayı] esirgemenizdir.”
[قال: أخبَرنا ابن وهبٍ] ، قال: أخبَرني إبراهيمُ بنُ نَشِيطٍ، عن عمرَ مولى غُفْرَةَ، قال: قلتُ له، ما القوامُ؟ قال: القَوامُ ألَّا تُنْفِق في غيرِ حقٍّ، ولا تُمْسِكَ عن حقٍّ هو عليك .
[Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi] , dedi ki: Bana İbrâhîm b. Neşît, Gufrâ'nın azatlısı Ömer'den haber verdi; dedi ki: Ona 'Kıvâm nedir?' diye sordum. Şöyle dedi: “Kıvâm; hak olmayan yerde harcamaman ve üzerine vacip olan hakta da cimrilik etmemendir.”
والقوامُ في كلامِ العربِ، بفتحِ القافِ، هو الشيءُ يكون بينَ الشيئين، يقال للمرأةِ المعتدلةِ الخَلْقِ: إنها لحَسنةُ القَوامِ في اعتداِلها. كما قال الحُطَيْئةُ :
Arap kelamında el-kavâm (القَوَام) kelimesi, kaf harfinin fethasıyla, iki şeyin arasındaki şey (denge) demektir. Yaratılışı dengeli/düzgün kadına: “Şüphesiz o endamının dengesinde güzel bir kıvâma (قَوَام) sahiptir” denir. Nitekim Hutay'e şöyle demiştir :
طافَت أُمامةُ بالرُّكْبانِ آوِنةً … يا حُسْنَه مِن قَوامٍ ما ومُنْتَقَبَا
Umâme bir ara binitlilerin çevresinde dolandı; ne de güzel bir endamı ve peçesi vardı!
فأما إذا كُسِرَتْ القافُ فقيل: إنه قِوامُ أهله. فإنه يعنى به أَنَّ به يَقومُ أمرُهم وشأنُهم، وفيه لغاتٌ أُخَرُ، يقالُ منه: هو قِيامُ أهلِه [وقِيَمُ أهلِه، وقَيِّمُ]. في معنى قِوامِهم. فمعنى الكلامِ: وكان إنفاقُهم بينَ الإسرافِ والإقتارِ قوامًا مُعتدلا، لا
Kaf harfi kesreli okunup (قِوَام / kivâm) denilerek: “O, ailesinin kıvâmıdır (geçimini sağlayıp ayakta tutanıdır)” dendiğinde ise, bununla onların işlerinin ve durumlarının onunla ayakta durduğu kastedilir. Bu kelimede başka lügatler (kullanımlar) da vardır; bundan dolayı: “O, ailesinin kıyâmıdır (قِيَام) [ve ailesinin kıyemidir (قِيَم) ve kayyimdir (قَيِّم)]” denilir ki hepsi onların kıvâmı (قِوَام) anlamındadır. Cümlenin manası şöyledir: Onların harcamaları israf ile cimrilik/kısmak arasında dengeli bir kıvamda idi; ne
مجاوزةً عن حدِّ اللهِ، ولا تقصيرًا عمَّا فرَضه اللهُ، ولكن عدْلًا بين ذلك على ما أباحه جلَّ ثناؤُه، وأذِن فيه ورخَّص.
Allah'ın sınırını aşmak ne de Allah'ın farz kıldığından kısmaktır; bilakis Yüce Allah'ın mubah kıldığı, izin verdiği ve ruhsat tanıdığı şekilde ikisi arasında bir adalettir.
واختَلفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَلَمْ يَقْتُرُوا}؛ فقرَأتْه عامَّةُ قرأةِ المدينةِ: (ولم يُقْتِرُوا) بضمِّ الياءِ وكسرِ التاءِ، من: أقتَر يُقْتِرُ .
Kıraat imamları {وَلَمْ يَقْتُرُوا} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli bunu: Ya harfinin ötresi ve te harfinin kesresiyle, أقتَر يُقْتِرُ fiilinden (ولم يُقْتِرُوا) şeklinde okumuştur .
وقرأتْه عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: {وَلَمْ يَقْتُرُوا} بفتحِ الياءِ وضمِّ التاءِ، من: قَتَر يَقْتُر .
Kûfe kurrâsının geneli bunu: Ya harfinin fethası ve te harfinin ötresiyle, قَتَر يَقْتُر fiilinden {وَلَمْ يَقْتُرُوا} şeklinde okumuştur .
وقرَأتْه عامَّةُ قرأةِ البصرةِ: (ولَمْ يَقْتِرُوا) بفتحِ الياء وكسرِ التاءِ، من: قَتَرَ يَقْتِرُ .
Basra kurrâsının geneli bunu: Ya harfinin fethası ve te harfinin kesresiyle, قَتَرَ يَقْتِرُ fiilinden (ولَمْ يَقْتِرُوا) şeklinde okumuştur .
والصوابُ من القولِ في ذلك أن كلَّ هذه القراءاتِ على اختلافِ ألفاظِها، لغاتٌ مشهوراتٌ في العربِ، وقراءاتٌ مُسْتفيضاتٌ في قرأةِ الأمصارِ، بمعنًى واحدٍ، فبأيَّتِها قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu konuda doğru olan görüş şudur: Bütün bu kıraatler, lafızlarının farklılığına rağmen, Araplar arasında meşhur lügatler ve şehirlerin kurrâsı arasında müstefîd olan, aynı anlamdaki kıraatlerdir. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقد بيَّنا معنى الإسرافِ والإقتارِ بشواهدِهما فيما مضَى من كتابِنا في كلامِ العربِ، فأغنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
İsraf ve iktârın anlamını Arapların kelamındaki şahitleriyle kitabımızın önceki kısımlarında açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar etmekten müstağni kalındı .
وفى نصبِ "القوامِ" وجهان؛ أحدُهما، ما ذكرتُ، وهو أن يُجعلَ في "كان" اسمُ الإنفاقِ بمعنى: وكان إنفاقُهم ما أنفقوا بين ذلك قوامًا. أي: عَدْلًا والآخرُ، أن يُجعلَ "بينَ" هو الاسمُ، فيكونَ - وإن كانت في اللفظةِ نصبًا - في معنَى رفعٍ، كما يقالُ: كان دونَ هذا لك كافيًا. يعنى به: أقلَّ من هذا كان لك
"el-Kavâm" (القوام) kelimesinin nasb ile okunmasında iki vecih vardır: Birincisi, [daha önce] zikretmiş olduğum vecihtir ki; "kâne" (كان) fiilinde infak isminin [gizli özne] kabul edilmesidir. Bu takdirde mana: "Onların harcadıkları şeylerdeki infakları, bunun arasında dengeli (kavâm) idi" yani adildi şeklinde olur. İkincisi ise "beyne" (بين) lafzının [kâne'nin] ismi kabul edilmesidir. Böylece -lafzen mansûb olsa da- mana bakımından merfû hükmünde olur; nitekim: "Bundan aşağısı sana kâfi idi" denilmesi gibidir. Bununla: "Bundan daha azı senin için [yeterliydi]" kastedilir.
كافيًا. فكذلك يكونُ ذلك في قولِه: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}؛ لأن معناه: وكان الوسطُ من ذلك قَوامًا.
yeterliydi demektir. Yüce Allah'ın: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavlinde de böyledir; çünkü bunun anlamı: 'Bunun ortası dengeli olandı' demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا (٦٨) يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا (٦٩) إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٠) وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا (٧١)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا (٦٨) يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا (٦٩) إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٠) وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا (٧١)} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır. Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada horlanmış olarak ebedi kalır. Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere tebdil eder. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. Kim tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner.”
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين لا يعبُدون مع اللهِ إلهًا آخرَ فيُشرِكوه في عبادتِهم إيَّاه، ولكنَّهم يُخلِصون له العبادةَ، ويُفرِدونه بالطاعةِ، {وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ} قتلَها {وَلَا يَزْنُونَ}؛ إما بكفرٍ باللهِ بعدَ إسلامِها، أو زنًى بعدَ إحصانٍ، أو قتلِ نفسٍ، فتُقتَلُ بها، {وَلَا يَزْنُونَ} فيأتون ما حرَّم اللهُ عليهم إتيانَه من الفروجِ. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ}. يقولُ: ومَن يأتِ هذه الأفعالَ فدعا مع اللهِ إلهًا آخرَ، وقتَل النفسَ التي حرَّم اللهُ بغيرِ الحقِّ، وزنَى - {يَلْقَ أَثَامًا}. يقولُ: يَلْقَ مِن عقابِ اللهِ عقوبةً ونَكالًا، كما وصَفه ربُّنا جلَّ ثناؤُه، وهو أنه {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا}.
Yüce Allah zikrediyor ki: Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha taparak O'na yaptıkları ibadette başkasını O'na ortak koşmazlar ; bilakis ibadeti yalnızca O'na has kılar ve itaatte O'nu birlerler. Müslüman olduktan sonra Allah'ı inkâr etme, evlendikten sonra zina etme yahut bir cana kıyıp karşılığında öldürülme durumu hariç {وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ} “Allah'ın haram kıldığı canı” öldürmezler ve {وَلَا يَزْنُونَ} “zina da etmezler”; yani Allah'ın kendilerine haram kıldığı tenasül uzuvlarına yaklaşmazlar. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunları yaparsa”, yani kim bu fiilleri işler; Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarır, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürür ve zina ederse {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır”. Yani Yüce Rabbimizin nitelendirdiği üzere Allah'ın azabından bir ceza ve ibretlik bir azaba uğrar ki o da {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا} “Kıyamet günü azabının kat kat artırılması ve orada horlanmış olarak ebedi kalmasıdır”.
ومن "الأثامِ" قولُ بَلْعَاءَ بن قيسٍ الكنانيِّ :
"Esâm" (الأثام) kelimesinin [ceza anlamında kullanılmasına dair] örneklerden biri Bel'â b. Kays el-Kinânî'nin şu sözüdür :
جزَى اللهُ ابنَ عروةَ حيثُ أمسَى … عُقُوقًا والعقوقُ له أثامُ
"Allah İbn Urve'yi akşamladığı yerde cezalandırsın, / Bir nankörlükle; nankörlüğün cezası ise esâmdır (büyük bir cezadır)."