يعنى بالأثامِ العقابَ.
Burada esâm ile cezayı kastetmektedir.
وقد ذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت على رسولِ اللهِ ﷺ مِن أجلِ قومٍ من المشركين
Bu ayetin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerden bir topluluk sebebiyle indirildiği zikredilmiştir.
أرادوا الدخولَ في الإسلامِ، ممَّن كان مِنه في شركِه هذه الذنوبُ، فخافوا ألَّا ينفَعَهم مع ما سلف منهم مِن ذلك إسلامٌ، فاستفتَوا رسولَ اللهِ ﷺ في ذلك، فأَنزَلَ اللهُ ﵎ هذه الآيةَ، يُعلِمُهم أن الله قابلٌ توبةَ مَن تاب مِنهم.
Onlar, şirk dönemlerinde bu günahları işlemiş kimselerden olup İslâm'a girmek istemişlerdi. Ancak geçmişte işledikleri bu günahlarla beraber İslâm'ın kendilerine fayda vermeyeceğinden korktular ve bu hususu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sordular. Bunun üzerine Yüce Allah celle celâluh bu ayeti indirerek onlardan tövbe edenlerin tövbesini Allah'ın kabul edeceğini bildirdi.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Bu husustaki rivayetin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: ثنى يَعْلَى بنُ مسلمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، أن ناسًا مِن أهلِ الشركِ قتَلوا فأكثَروا، فأتَوا محمدًا ﷺ، فقالوا: إن الذي تدعونا إليه لحسنٌ، لو تُخبِرُنا أنَّ لما عمِلنا كفارةً. فنزَلت: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ}. ونزَلت: {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} إلى قولِه: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} [الزمر: ٥٣ - ٥٥]. قال ابن جريجٍ: وقال مجاهدٌ مثلَ قولِ ابن عباسٍ سواءً.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Ya'lâ b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Şirk ehlinden bazı kimseler çokça cana kıymış ve [fazlaca zina etmişlerdi]. Sonra Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip şöyle dediler: "Bizi kendisine davet ettiğin şey elbette çok güzeldir; keşke yaptıklarımıza bir keffâret olduğunu bize haber versen!" Bunun üzerine: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler” ayeti indi. Ayrıca {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} kavlinden {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} kavline kadar olan [Zümer: 53-55] ayetleri indi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de İbn Abbâs'ın sözünün aynısını söyledi.
حدَّثنا عُبيدُ اللهِ بنُ محمدٍ الفِرْيابيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي معاويةَ، عن أبي عمرٍو الشيبانيِّ، عن عبد اللهِ، قال: سألتُ النبيَّ ﷺ: ما الكبائرُ؟ قال: "أنْ تَدْعُو للهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ، وأنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ مِنْ أجْلِ أن يأكُلَ مَعَكَ، و أَنْ تَزْنِي بِحَليلَةِ جارِكَ". وقرَأ علينا رسولُ اللهِ ﷺ مِن كتابِ اللهِ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ} .
Bize Ubeydullah b. Muhammed el-Firyâbî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Muâviye'den, o Ebû Amr eş-Şeybânî'den, o da Abdullah'tan anlattı; dedi ki: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "Büyük günahlar nelerdir?" diye sordum. Şöyle buyurdu: «Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk koşmandır, seninle birlikte yemesinden [korktuğun] için çocuğunu öldürmendir ve komşunun hanımıyla zina etmendir.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın Kitabı'ndan bize şu ayeti okudu: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler.”
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ ومنصورٍ، عن أبي وائلٍ، عن عمرِو بن شُرَحْبِيلَ، عن عبدِ اللهِ، قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، أَيُّ الذنبِ أعظمُ؟ قال: "أَنْ تَجْعَلَ للهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ". قلتُ: ثم أيٌّ؟ قال : "أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ خَشْيَةَ أنْ يأكُلَ مَعَكَ". قلتُ: ثم أيٌّ؟ قال: "ثُمَّ أَنْ تُزَانِيَ حَلِيلَةَ جارِكَ". فأنزَل اللهُ بتصديقِ قولِ النبيِّ ﷺ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ} الآية .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş ve Mansûr'dan, onlar Ebû Vâil'den, o Amr b. Şurahbîl'den, o da Abdullah'tan anlattı; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, hangi günah daha büyüktür?" dedim. "Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk koşmandır" buyurdu. Ben: "Sonra hangisi?" dedim. Buyurdu ki : "Seninle birlikte yemesinden korkarak çocuğunu öldürmendir". Ben: "Sonra hangisi?" dedim. Buyurdu ki: "Sonra komşunun helaliyle zina etmendir". Bunun üzerine Allah, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü tasdik etmek üzere: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler...” ayetini indirdi.
حدَّثنا سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا عليُّ بنُ قادمٍ، قال: ثنا أسباطُ بنُ نصرٍ الهَمْدانيُّ، عن منصورٍ، عن أبي وائلٍ، عن أبي ميسرةَ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه .
Bize Süleyman b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Kâdim anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr el-Hemedânî, Mansûr'dan, o Ebû Vâil'den, o Ebû Meysere'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini anlattı .
حدَّثني عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرَّمليُّ، قال: ثنا عمِّى يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، عن سفيانَ، عن عبدِ اللهِ، قال: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ فقال: يا رسولَ اللهِ، أيُّ الذنبِ أكبرُ؟ ثم ذكَر نحوَه.
Bana Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize amcam Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten, o Süfyân'dan, o da Abdullah'tan anlattı, dedi ki: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, hangi günah daha büyüktür?" dedi; sonra benzerini zikretti.
حدَّثني أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازيُّ، قال: ثنا عامرُ بنُ مُدرِكٍ، قال: ثنا
Bana Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Âmir b. Müdrik anlattı, dedi ki: Bize
السَّرِيُّ، يعنى ابنَ إسماعيلَ، قال: ثنا الشعبيُّ، عن مسروقٍ، قال: قال عبدُ اللهِ: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ ذاتَ يومٍ، فاتَّبَعتُه، فجلَس على نَشَزٍ مِن الأَرضِ، وقعَدتُ أسفلَ منه، ووجهي حِيالَ ركبتيه، فاغتنَمتُ خلوتَه، فقلت: بأبي وأُمى يا رسولَ اللهِ، أيُّ الذنوبِ أكبرُ؟ قال: "أنْ تَدْعُوَ للهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ". قلتُ: ثم مَهْ؟ قال: "أنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَطْعَمَ مَعَكَ". قلتُ: ثم مَهْ؟ قال: "أَنْ تُزانِيَ حَلِيلَةَ جارِكَ". قال: ثم تلا هذه الآيةَ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ}. إلى آخرِ الآيةِ .
es-Serî, yani İbn İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize eş-Şa'bî, Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: Abdullah şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün dışarı çıktı, ben de peşinden gittim. Yüksekçe bir yere oturdu; ben de onun aşağısına, yüzüm dizlerinin hizasına gelecek şekilde oturdum. Yalnız kalmasını fırsat bilip: "Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü, hangi günahlar daha büyüktür?" dedim. "Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk koşmandır" buyurdu. Ben: "Sonra hangisi?" dedim. "Seninle birlikte yemesini istemediğin için çocuğunu öldürmendir" buyurdu. Ben: "Sonra hangisi?" dedim. "Komşunun helaliyle zina etmendir" buyurdu. [Abdullah] dedi ki: Sonra şu ayeti sonuna kadar okudu: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا طَلْقُ بن غنَّامٍ، عن زائدةَ، عن منصورٍ، قال: ثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ - أو حُدِّثتُ عن سعيدِ بن جُبيرٍ - أنّ عبدَ الرحمنِ بنَ أبْزى أمَره أن يسألَ ابنَ عباسٍ عن هاتين الآيتين؛ التي في "النساءِ": {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} [النساء: ٩٣] إلى آخرِ الآيةِ. والآيةِ التي في "الفرقانِ": {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا}. إلى: {وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا}. قال ابن عباسٍ: إذا دخَل الرجلُ في الإسلامِ، وعلِم شرائعَه وأمرَه ، ثم قتَل مؤمنًا متعمِّدًا فلا توبةَ له. والتي في "الفرقانِ"، لما أُنزِلت قال المشركون مِن أهلِ مكةَ: فقد عدَلنا باللهِ، وقتَلنا النفسَ التي حرَّم اللهُ بغيرِ الحقِّ، فما ينفَعُنا الإسلامُ؟ قال: فنزَلت: {إِلَّا مَنْ تَابَ}. قال: فمن تاب منهم قُبِل منه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Talk b. Gannâm, Zâide'den, o Mansûr'dan anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr anlattı -yahut bana Saîd b. Cübeyr'den anlatıldı-: Abdurrahman b. Ebzâ ona, İbn Abbâs'a şu iki ayet hakkında sormasını emretti: "en-Nisâ" sûresinde geçen {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” [en-Nisâ: 93] ayetinin sonuna kadar olan kısmı ile "el-Furkân" sûresinde geçen {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” kavlinden {وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا} “ve orada horlanmış olarak ebedi kalır” kavline kadar olan ayet. İbn Abbâs dedi ki: Bir kimse İslâm'a girip onun hükümlerini ve emirlerini öğrendikten sonra kasten bir mümini öldürürse onun için tövbe yoktur. "el-Furkân" sûresindeki ayete gelince; o indirildiğinde Mekkeli müşrikler: "Biz Allah'a denk koştuk ve Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürdük, İslâm bize ne fayda verir ki?" dediler. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine {إِلَّا مَنْ تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesnadır” ayeti indi. [İbn Abbâs] dedi ki: Onlardan tövbe edenin [tövbesi] kabul edildi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ - أو قال: حدَّثني الحكمُ، عن سعيدِ بن جبيرٍ - قال: أمَرنى عبدُ الرحمنِ بنُ أبزى، فقال: سلِ ابنَ عباسٍ عن هاتين الآيتين ما أمرُهما؛ عن الآيةِ التي في
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr anlattı -yahut şöyle dedi: Bana el-Hakem, Saîd b. Cübeyr'den anlattı-, dedi ki: Abdurrahman b. Ebzâ bana emredip: "İbn Abbâs'a şu iki ayetin durumu nedir diye sor; şuradaki ayet hakkında:" dedi:
"الفرقانِ": {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} الآية. والتي في "النساءِ": {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ}. فسألتُ ابنَ عباسٍ عن ذلك، فقال: لما أنزَل اللهُ التي في "الفرقانِ"، قال مشركو أهلِ مكةَ: قد قتلنا النفس التي حرَّم اللهُ، ودعَونا مع اللهِ إِلهَا آخرَ. فقال: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} الآية. فهذه لأولئك، وأما التي في "النساءِ": {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ} الآية. فإن الرجلَ إذا عرَف الإسلامَ، ثم قتَل مؤمنًا متعمِّدًا، فجزاؤُه جهنمُ، فلا توبةَ له. فذكرتُه لمجاهدٍ، فقال: إلَّا مَن نَدِم .
el-Furkân sûresindeki: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler...” ayeti ile en-Nisâ sûresindeki: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ} “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası cehennemdir” ayeti hakkında sor" dedi. Ben de İbn Abbâs'a bunu sordum; şöyle dedi: Allah el-Furkân sûresindeki ayeti indirdiğinde Mekkeli müşrikler: "Biz Allah'ın haram kıldığı canı öldürdük ve Allah ile beraber başka bir ilaha yalvardık" dediler. Bunun üzerine Allah: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır...” ayetini indirdi. İşte bu ayet onlar hakkındadır. en-Nisâ sûresindeki: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ} “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası cehennemdir” ayetine gelince; bir kimse İslâm'ı tanıyıp sonra kasten bir mümini öldürürse onun cezası cehennemdir ve onun için tövbe yoktur. Bunu Mücâhid'e anlattım, o da: "Pişman olan müstesna" dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ الطائيُّ، قال: ثنا أحمدُ بنُ خالدٍ الوَهْبيُّ، قال: ثنا شيبانُ، عن منصورِ بن المعتمرِ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، قال: قال لى سعيدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن أبزَى: سلِ ابنَ عباسٍ عن هاتين الآيتين؛ عن قولِ اللهِ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ}. إلى: {مَنْ تَابَ}. وعن قولِه: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} إلى آخرِ الآيةِ. قال: فسألتُ عنها ابنَ عباسٍ، فقال: أُنزِلت هذه الآية في "الفرقانِ" بمكةَ إلى قولِه: {وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا}. فقال المشركون: فما يغنى عنا الإسلامُ، وقد عدَلنا باللهِ، وقتلَنا النفسَ التي حرَّم اللهُ، وأتَينا الفواحشَ؟ قال: فأنزَل اللهُ: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} إلى آخرِ الآيةِ. قال: وأما مَن دخَل في الإسلامِ وعَقَلَه، ثم قتَل، فلا توبةَ له .
Bize Muhammed b. Avf et-Tâî anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Hâlid el-Vehbî anlattı, dedi ki: Bize Şeybân, Mansûr b. el-Mu'temir'den anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr anlattı, dedi ki: Saîd b. Abdirrahmân b. Ebzâ bana şöyle dedi: İbn Abbâs'a şu iki ayeti; Allah'ın: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” sözünden {مَنْ تَابَ} “...tövbe eden müstesna” [kısmına] kadar [olan ayeti] ve: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” sözünden ayetin sonuna kadar [olan ayeti] sor. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: Bunun üzerine bunları İbn Abbâs'a sordum; o şöyle dedi: el-Furkân'daki bu ayet Mekke'de {وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا} “...ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır” sözüne kadar indirildi. Müşrikler: "Biz Allah'a şirk koşmuş, Allah'ın haram kıldığı canı öldürmüş ve hayâsızlıklar yapmışken İslâm bize ne fayda sağlar?" dediler. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Allah: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesna...” [ayetini] ayetin sonuna kadar indirdi. [İbn Abbâs] dedi ki: İslâm'a girip onu idrak ettikten sonra [bir cana] kıyan kimseye gelince, onun için tövbe yoktur .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن شعبةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال في هذه الآيةِ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} الآية. قال: نزَلت في أهلِ الشركِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şu ayet hakkında: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler...” ayeti şirk ehli hakkında indi dedi .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: أمَرنى عبدُ الرحمنِ بنُ أبزَى أن أسأَلَ ابنَ عباسٍ عن هذه الآيةِ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ}. فذكَر نحوَه .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. Ebzâ bana İbn Abbâs'a şu ayeti sormamı emretti: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...”; sonra benzerini zikretti .
حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ عميرٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ المنذرِ، قال: ثنا عيسى بن شعيبِ بن ثَوْبَانَ، مولًى لبنى الدِّيلِ من أهلِ المدينةِ، عن فُلَيحٍ الشَّماسِ، عن عبيدِ بن أبي عبيدٍ، عن أبي هريرةَ، قال: صلَّيتُ مع رسولِ اللهِ ﷺ العَتَمةَ، ثم انصرَفتُ، فإذا امرأةٌ عند بابي، ثم سلَّمتُ، ففتحتُ ودخَلتُ، فبينا أنا في مسجدى أصلِّى، إذ نَقَرتِ البابَ، فأذِنتُ لها، فدخَلتْ، فقالت: إني جئتُك أسألُك عن عملٍ عمِلتُ؛ هل لى من توبةٍ. فقالت: إنى زنَيتُ وولدتُ، فقتَلتُه. فقلتُ: لا، ولا نُعْمَةَ العينِ ولا كرامةَ. فقامت تدعو بالحسرةِ وتقولُ: يا حسرتاه، أَخُلِقَ هذا الحسنُ للنارِ؟ قال: ثم صليتُ مع رسولِ اللهِ ﷺ الصبحَ من تلك الليلةِ، ثم جلَسنا نَنتظِرُ الإذنَ عليه، فأذِن لنا،
Bana Abdülkerîm b. Umeyr anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. el-Münzir anlattı, dedi ki: Bize Medine ehlinden Benî ed-Dîl'in azatlısı Îsâ b. Şuayb b. Sevbân, Füleyh eş-Şemmâs'tan, o Ubeyd b. Ebî Ubeyd'den, o da Ebû Hüreyre'den [şöyle dediğini] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yatsı namazını kıldım, sonra [eve] döndüm; bir de baktım ki kapımın yanında bir kadın var. Sonra selâm verdim, [kapıyı] açıp içeri girdim. Ben namaz kıldığım yerde namaz kılmaktayken kadın kapıyı çaldı; ona izin verdim, içeri girdi ve: "İşlediğim bir günah hakkında sana danışmak üzere geldim; benim için bir tövbe [imkânı] var mı?" dedi. Devamında: "Ben zina ettim, çocuk dünyaya getirdim ve onu öldürdüm" dedi. Bunun üzerine ben: "Hayır, sana ne bir göz aydınlığı ne de bir ikram vardır!" dedim. Kadın büyük bir pişmanlık ve üzüntüyle feryat ederek kalktı ve: "Yazıklar olsun! Bu güzellik cehennem için mi yaratıldı?" diyordu. [Ebû Hüreyre] dedi ki: Sonra o gecenin sabahında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile sabah namazını kıldım; ardından huzuruna girmek için izin bekleyerek oturduk, o da bize izin verdi,
فدخَلنا، ثم خرَج مَن وتخلَّفتُ، فقال: "ما لكَ يا أبا هريرةَ، أَلكَ حاجةٌ؟ ". فقلتُ له: يا رسولَ اللهِ، صلَّيتُ معك البارحةَ، ثم انصرَفتُ، وقصصتُ عليه ما قالت المرأةُ، فقال النبيُّ ﷺ: "ما قُلْتَ لَهَا؟ ". قال: قلتُ لها: لا واللهِ ولا نُعمة العينِ ولا كرامةَ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "بِئْسَ مَا قُلْتَ، أَمَا كُنْتَ تَقْرأُ هَذِهِ الآيَةَ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} الآية {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا}؟ " فقال أبو هريرةَ: فخرَجتُ، فلم أترُكْ بالمدينةِ حصنًا ولا دارًا إلا وقفتُ عليها، فقلتُ: إن تكنْ فيكم المرأةُ التي جاءت أبا هريرةَ الليلةَ، فلْتأتِني ولْتُبشِرْ. فلما صلَّيتُ مع النبيِّ ﷺ العشاءَ، فإذا هي عندَ بابي، فقلتُ: أَبشرِى، فإني دخلتُ على النبيِّ فذكرتُ له ما قلتِ لى، وما قلتُ لك، فقال: "بئسَ ما قلتَ لها، أما كنتَ تقرَأُ هذه الآيةَ؟ ". فقرَأتُها عليها، فخرَّت ساجدةً، فقالت: الحمدُ للهِ الذي جعَل لى مَخْرجًا وتوبةً مما عمِلتُ، إن هذه الجاريةَ وابنَها حُرّانِ لوجهِ اللهِ، وإني قد تبتُ مما عمِلتُ .
içeri girdik; sonra yanımdakiler çıktı, ben ise geride kaldım. "Neyin var ey Ebû Hüreyre, bir ihtiyacın mı var?" buyurdu. Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü, dün gece seninle namaz kıldım, sonra evime döndüm" dedim ve kadının söylediklerini ona anlattım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sen ona ne dedin?" buyurdu. [Ebû Hüreyre] dedi ki: Ona: "Hayır, vallahi sana hiçbir göz aydınlığı ve ikram yoktur!" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ne kötü söylemişsin! Sen şu ayeti okumuyor muydun: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler...” ayetini ve {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır”?" Ebû Hüreyre dedi ki: Bunun üzerine dışarı çıktım; Medine'de uğramadığım hiçbir kale ve hiçbir ev bırakmadım, [her birinin önünde durup] şöyle dedim: "Bu gece Ebû Hüreyre'ye gelen kadın aranızda ise bana gelsin ve müjdelensin!" Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile yatsı namazını kıldığımda bir de baktım ki o kadın kapımın önünde duruyor. Dedim ki: "Müjdelen! Zira ben Peygamber'in yanına girdim, bana söylediğin şeyi ve sana söylediğim cevabı ona anlattım. O da: 'Ona ne kötü söylemişsin! Sen bu ayeti okumuyor muydun?' buyurdu." Sonra bu ayeti kadına okudum; kadın secdeye kapandı ve şöyle dedi: "Yaptığım şeyden dolayı bana bir çıkış yolu ve tövbe kapısı kılan Allah'a hamdolsun! Şu cariyem ve onun oğlu Allah rızası için hürdür ve ben işlediğim şeyden tövbe ettim" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن عمرِو بن مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، قال: اختلَفتُ إلى ابن عباسٍ ثلاثَ عشرةَ سنةً، فما شيءٌ من القرآنِ إلا سألتُه عنه، ورسولى يَختِلفُ إلى عائشةَ، فما سمِعتُه ولا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Amr b. Mâlik'ten, o da Ebü'l-Cevzâ'dan anlattı, dedi ki: On üç yıl boyunca İbn Abbâs'a gidip geldim; Kur'an'dan ona sormadığım hiçbir şey kalmadı. Elçim de Âişe'ye gidip geliyordu; ne ondan ne de
سمِعتُ أحدًا من العلماءِ يقولُ: إن الله يقولُ لذنبٍ: لا أغفِرُ.
âlimlerden herhangi birinden Allah'ın herhangi bir günah için 'Bunu bağışlamam' dediğini işitmedim.
وقال آخرون: هذه الآيةُ منسوخةٌ بالتي في "النساءِ".
Başkaları ise şöyle dedi: Bu ayet, "en-Nisâ" sûresindeki ayetle neshedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني المغيرةُ بن عبدِ الرحمنِ الحِزاميُّ ، عن أبي الزنادِ، عن خارجةَ بن زيدٍ، أنه دخَل على أبيه وعندَه رجلٌ من أهلِ العراقِ، وهو يسألُه عن هذه الآيةِ التي في "تَبارَكَ، الفرقان"، والتي في "النساءِ": {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} [النساء: ٩٣]. فقال زيدُ بن ثابتٍ: قد عرَفتُ الناسخةَ من المنسوخةِ، نسختْها التي في "النساءِ" بعدها بستةِ أشهرٍ .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana el-Mugîre b. Abdirrahmân el-Hizâmî , Ebü'z-Zinâd'dan, o Hârice b. Zeyd'den bildirdi; o babasının yanına girmiş, babasının yanında da Irak ehlinden bir adam bulunuyordu ve ona "Tebâreke, el-Furkân" sûresindeki bu ayet ile en-Nisâ sûresindeki: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” [en-Nisâ: 93] ayetini soruyordu. Bunun üzerine Zeyd b. Sâbit şöyle dedi: "Nâsih (hükmü getiren) olanı mensûh (hükmü kalkan) olandan ayırdım; en-Nisâ sûresindeki ayet, bundan altı ay sonra gelerek onu neshetti" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال الضحاكُ بنُ مزاحمٍ: هذه السورةٌ بينَها وبينَ "النساءِ": {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا}. ثمانى حججٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim şöyle dedi: Bu sûre ile en-Nisâ sûresindeki {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” ayeti arasında sekiz yıl vardır .
وقال ابن جريجٍ: وأخبَرنى القاسمُ بنُ أبي بَزَّةَ، أنه سأل سعيدَ بنَ جبيرٍ: هل لمن قتَل مؤمنًا متعمدًا توبةٌ؟ فقال: لا. فقرَأ عليه هذه الآيةَ كلَّها. فقال سعيدُ بنُ جبيرٍ: قرَأتُها على ابن عباسٍ كما قرَأتَها عليَّ، فقال: هذه مكيةٌ، نسختْها آيةٌ مدنيةٌ، التي في سورةِ "النساءِ".
İbn Cüreyc dedi ki: Bana el-Kâsım b. Ebî Bezze haber verdi; o Saîd b. Cübeyr'e: "Bir mümini kasten öldüren kimse için tevbe var mıdır?" diye sormuş, o da: "Hayır," demiştir. [Bunun üzerine el-Kâsım] ona bu ayetin tamamını okumuş. Saîd b. Cübeyr de şöyle demiştir: "Senin bana okuduğun gibi ben de onu İbn Abbâs'a okumuştum; o şöyle dedi: 'Bu [ayet] Mekkîdir, onu en-Nisâ sûresindeki Medenî bir ayet neshetmiştir.' "
وقد أتينا على البيانِ عن الصوابِ من القول في هذه الآيةِ التي في سورةِ "النساءِ"، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Nisâ sûresindeki bu ayet hakkındaki doğru görüşün açıklamasını, burada tekrar etmekten müstağni kılacak şekilde [daha önce] yapmıştık .
وبنحوِ الذي قُلنا في "الأثامِ" من القولِ قال أهلُ التأويلِ، إلا أنهم قالوا: ذلك عقابٌ يُعاقِبُ اللهُ به مَن أتى هذه الكبائرَ، بوادٍ في جهنمَ يُدعى أثامًا.
Tefsir ehli, "el-Esâm" (الأثام) hakkında bizim söylediğimiz görüşe benzer bir görüş belirtmişler; ancak bunun, bu büyük günahları işleyen kimseyi Allah'ın cehennemde "esâm" diye adlandırılan bir vadide cezalandıracağı bir ceza olduğunu söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: ثنا المعتمرُ بن سليمانَ، قال: سمِعتُ أبي يحدِّثُ عن قتادةَ، عن أبي أيوبَ الأزديِّ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو ، قال: الأثامُ وادٍ في جهنمَ .
Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Babamı Katâde'den, o Ebû Eyyûb el-Ezdî'den, o da Abdullah b. Amr'dan naklederken işittim; o şöyle dedi: "Esâm, cehennemde bir vadidir" .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {يَلْقَ أَثَامًا}. قال: واديًا في جهنمَ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır” kavli hakkında: "Cehennemde bir vadidir" dediğini naklettiler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti.
حدَّثنا ابن حميدٍ قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd'den, o da
عكرِمةَ في قولِه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا}. قال: واديًا في جهنمَ فيه الزُّناةُ .
İkrime'den nakletti; o {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” kavli hakkında: "Cehennemde içinde zânîlerin bulunduğu bir vadidir" dedi .
حدَّثني العباسُ بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ زيادٍ، قال: ثنا شَرْقيُّ بنُ قُطاميٍّ، عن لقمانَ بن عامرٍ الخزاعيِّ، قال: جئتُ أبا أُمَامَةَ صُدَيَّ بنَ عجلانَ الباهليَّ، فقلتُ: حدَّثْني حديثًا سمِعتَه مِن رسولِ الله ﷺ. قال: فدعا لى بطعامٍ، ثم قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لو أن صخرةً زِنةَ عَشْرِ عَشراواتٍ قُذِفَ بِها مِنْ شَفِيرِ جَهَنَّمَ، ما بلَغتْ قعرَها خمسين خريفًا، ثم تَنتهِى إلى غَيٍّ وأثامٍ". قال: قلتُ: وما غيٌّ وأثامٌ؟ قال: "بِئران في أسفلِ جهنَّمَ، يَسيلُ فيهما صديدُ أهلِ النَّارِ، وهما اللذان ذكَر اللهُ في كتابِه: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} [مريم: ٥٩]. وقولُه في "الفرقانِ": {وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} " .
Bana el-Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Şarkî b. Kutâmî, Lokmân b. Âmir el-Huzâî'den anlattı, dedi ki: Ebû Ümâme Sudeyy b. Aclân el-Bâhilî'ye gelip: "Bana Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittiğin bir hadis anlat" dedim. [Lokmân] dedi ki: Bana yemek ikram etti, sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "On tane on aylık gebe deve ağırlığındaki bir kaya cehennemin kenarından atılsa, elli sonbahar (yıl) boyunca dibine ulaşamaz; sonra gayy ve esâma varır." Ben: "Gayy ve esâm nedir?" dedim. Şöyle dedi: "Cehennemin en dibinde, cehennem ehlinin irinlerinin aktığı iki kuyudur. Bunlar Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği şu iki şeydir: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; yakında gayy ile karşılaşacaklardır” [Meryem: 59] kavli ve el-Furkân sûresindeki: {وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya (esâma) çarptırılır” kavlidir." .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَلْقَ أَثَامًا}. قال: الأثامُ الشرُّ. وقال: سيَكْفِيك ما وراءَ ذلك: {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır” kavli hakkında: "Esâm, şerdir" dedi. Ve şöyle dedi: Bunun ardındaki şu kısım sana yeter: {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا} “Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada horlanmış olarak ebedi kalır”.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، قتادةَ في قولِه: {يَلْقَ أَثَامًا}. قال: نكالًا. قال: ويقالُ إنه وادٍ في
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den onun {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır” kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: "İbretlik bir ceza [görür]" dedi. Şöyle dedi: Şöyle de denilmektedir: Şüphesiz o,
جهنمَ .
cehennemde bir vadidir .
حدَّثنا القاسمٌ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن هشيمٍ، قال: أخبَرنا زكريا بنُ أبى مريمَ، قال: سمِعتُ أبا أمامةَ الباهليَّ يقولُ: إن ما بينَ شفيرِ جهنمَ إلى قعرِها مسيرةَ سبعين خريفًا، بحجرٍ يهوِى فيها، أو بصخرةٍ تهوى، عُظْمُها كعَشْرِ عَشْراواتٍ سمانٍ. فقال له رجلٌ: فهل تحتَ ذلك مِن شيءٍ؟ قال: نعم؛ غيٌّ وأنامٌ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Huşeym'den anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Ebî Meryem haber verdi, dedi ki: Ebû Ümâme el-Bâhilî'yi şöyle derken işittim: "Cehennemin kenarından dibine kadar olan mesafe, oraya düşen bir taş yahut on tane semiz gebe deve büyüklüğünde oraya düşen bir kaya ile yetmiş sonbaharlık (yıllık) bir yoldur." Bir adam ona: "Peki onun altında bir şey var mı?" dedi. O da: "Evet; gayy ve esâm vardır" dedi.
قولُه: {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. اختلَفتِ القرأةُ في قراءتِه؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ سوى عاصمٍ: {يُضَاعَفْ} جزمًا، {وَيَخْلُدْ} جزمًا. وقرَأه عاصمٌ: (يُضاعَفُ) رفعًا، (ويَخْلُدُ) رفعًا، كلاهما على الابتداءِ، وأنّ الكلامَ عندَه قد تناهَى عندَ {يَلْقَ أَثَامًا}، ثم ابتدأ قولَه: (يُضَاعَفُ لهُ العَذابُ) .
Yüce Allah'ın: {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü azabı kat kat artırılır” kavline gelince; kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli Âsım hariç bunu; {يُضَاعَفْ} kelimesini cezm ile, {وَيَخْلُدْ} kelimesini de cezm ile okumuştur. Âsım ise her ikisini de ibtidâ (yeni bir cümleye başlama) kuralına binaen merfû olarak; (يُضاعَفُ) ve (ويَخْلُدُ) şeklinde ötre ile okumuştur. Çünkü ona göre kelâm {يَلْقَ أَثَامًا} kavlinde sona ermiş, ardından: (يُضَاعَفُ لهُ العَذابُ) kavline [yeni bir cümle olarak] başlanmıştır .
والصوابُ مِن القراءةِ عندَنا فيه جزمُ الحرفين كليهما: {يُضَاعَفْ}، و {يَخْلُدْ}، وذلك أنه تفسيرٌ لـ "الأثامِ" لا فعلٌ له، ولو كان فعلًا له كان الوجهُ فيه الرفعَ، كما قال الشاعرُ :
Bize göre bu kıraatten doğru olanı, her iki kelimenin de meczûm okunmasıdır: {يُضَاعَفْ} ve {يَخْلُدْ}. Çünkü bu [ifade], "esâm"ın bir tefsiridir (açıklamasıdır), onun fiili değildir. Şayet onun fiili olsaydı, şairin şu sözünde olduğu gibi merfû okunması gerekirdi :
متى تأتِهِ تَعْشُو إلى ضوءِ نارِهِ … تَجِدْ خيرَ نارٍ عندَها خيرُ مُوقِدِ
"Gözün az görerek onun ateşinin ışığına ne zaman gitsen, / Yanında en hayırlı ateş yakıcının bulunduğu en hayırlı ateşi bulursun."
فرفَع "تعشو"؛ لأنه فعلٌ لقولِه: تأتِهِ. معناه: متى تأتِهِ عاشيًا.
[Şair], "te'şû" (تَعْشُو) kelimesini merfû kılmıştır; çünkü bu [kelime], "te'tihî" (تَأْتِهِ) sözünün bir fiilidir [hâlidir]. Bunun anlamı: "Ona gözün zayıf görür bir vaziyette ne zaman gitsen..." demektir.
وقولُه: {وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا}: ويبقى فيه إلى غيرِ نهايةٍ في هوانٍ.
Yüce Allah'ın: {وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا} “ve orada horlanmış olarak ebedi kalır” kavli ise: Hor ve hakir kılınmış olarak orada sonsuza dek kalır demektir.
وقولُه: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومن يَفعَلْ هذه الأفعالَ التي ذكَرها جلّ ثناؤُه يَلْقَ أثَامًا، {إِلَّا مَنْ تَابَ}. يقولُ: إلا مَن راجَع طاعةَ اللَّهِ ﵎ بتركِه ذلك، وإنابتِه إلى ما يرضاه اللَّهُ، {وَآمَنَ}. يقولُ: وصدّق بما جاء به محمدٌ نبيُّ اللَّهِ، {وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا}. يقولُ: وعمِل بما أمَره اللَّهُ مِن الأعمالِ، وانتهَى عما نهاه اللَّهُ عنه.
Yüce Allah'ın: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Şanı yüce olan [Allah'ın] zikrettiği bu fiilleri kim işlerse cezaya çarptırılır; {إِلَّا مَنْ تَابَ} “ancak tövbe eden müstesnadır”. [Yani]: Kim bunları terk edip Allah'ın razı olacağı şeylere yönelerek Allah'ın -azze ve celle- itaatine dönerse, {وَآمَنَ} “ve iman ederse”, [yani]: Allah'ın nebisi Muhammed'in getirdiklerini tasdik ederse, {وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “ve salih amel işlerse”, [yani]: Allah'ın emrettiği amelleri yapıp nehyettiği şeylerden vazgeçerse [o müstesnadır].
قولُه: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: فأولئك يُبدِّلُهم اللَّهُ بقبائحِ أعمالِهم في الشركِ، محاسنَ الأعمالِ في الإسلامِ؛ فيُبدِّلُه بالشركِ إيمانًا، و [بقتلِ أهلِ الإيمانِ باللَّهِ قتْلَ أهلِ الشركِ] به، وبالزنى عفَّةً وإحصانًا.
Yüce Allah'ın: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kavline gelince; tevil ehli bunun yorumunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; işte Allah onların şirk dönemindeki kötü amellerini İslam'daki güzel amellerle değiştirir; şirkin yerine imanı, [Allah'a inananları öldürmenin yerine O'na şirk koşanları öldürmeyi] ve zinanın yerine iffet ve namusu koyar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. قال: هم المؤمنون كانوا قبلَ إيمانِهم على السيئاتِ، فرغِب اللَّهُ بهم عن ذلك، فحوَّلهم إلى الحسناتِ، وأبدَلهم مكانَ السيئاتِ حسناتٍ.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle dedi: "Onlar müminlerdir; iman etmelerinden önce kötülükler üzere idiler. Allah onları bundan sakındırıp iyiliklere sevk etti ve kötülüklerin yerine onlara iyilikler verdi."
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هم الذين يتوبون فيعمَلون بالطاعةِ، فيبدِّلُ اللَّهُ سيئاتِهم حسناتٍ حينَ يتوبون .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan ayetin sonuna kadar olan: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: "Onlar tövbe edip itaat üzere amel edenlerdir; tövbe ettikleri zaman Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir ."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، [عن جعفرٍ] ، عن سعيدٍ، قال: نزَلت: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} الآية. في وَحْشِيٍّ وأصحابِه، قالوا: كيف لنا بالتوبةِ، وقد عبَدنا الأوثانَ، وقتَلنا المؤمنين، ونكَحنا المشركاتِ؟ فأنزَل الله فيهم: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. فأبدَلهم اللَّهُ بعبادةِ الأوثانِ عبادةَ اللَّهِ، وأبدَلهم بقتالِهم مع المشركين قتالًا مع المسلمين للمشركين، وأبدَلهم بنكاحِ المشركاتِ نكاحَ المؤمناتِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, [Ca‘fer'den] , o da Saîd'den anlattı; [Saîd] dedi ki: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayeti Vahşî ve arkadaşları hakkında indi. Onlar: "Biz putlara tapmış, müminleri öldürmüş ve müşrik kadınlarla evlenmişken bizim için tövbe nasıl mümkün olur?" dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayetini indirdi. Böylece Allah onların putlara tapmalarını Allah'a ibadetle, müşriklerle birlikte savaşmalarını Müslümanlarla birlikte müşriklere karşı savaşmakla ve müşrik kadınlarla evlenmelerini de mümin kadınlarla evlenmekle değiştirdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ، قال ابن عباسٍ في قولِه: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. قال: بالشركِ إيمانًا، وبالقتلِ إمساكًا، وبالزنى إحصانًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kavli hakkında şöyle dedi: "Şirkin yerine imanı, adam öldürmenin yerine [can almaktan] sakınmayı ve zinanın yerine iffeti koyar."
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ
Bana el-Hüseyin'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: [Şöyle] işittim:
الضحاكُ يقولُ في قولِه: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ}: وهذه الآيةُ مكيةٌ نزَلت بمكةَ، {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ}. يعنى الشركَ والقتلَ والزنى جميعًا. لمَّا أنزَل اللَّهُ هذه الآيةَ قال المشركون مِن أهلِ مكةَ: يزعُمُ محمدٌ أن من أشرَك وقتَل وزنَى فله النارُ، وليس له عندَ اللَّهِ خيرٌ. فأنزَل اللَّهُ: {إِلَّا مَنْ تَابَ}. مِن المشركين مِن أهِل مكةَ، {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. يقولُ: يبدِّلُ اللَّهُ مكانَ الشركِ والقتلِ والزنى؛ الإيمانَ باللَّهِ والدخولَ في الإسلامِ، وهو التبديلُ في الدنيا، وأنزَل اللَّهُ في ذلك: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ}، يَعنيهم بذلك، {لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا}. يعنى ما كان في الشركِ، يقولُ اللَّهُ لهم: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ} [الزمر: ٥٣، ٥٤]. يدْعوهم إلى الإسلامِ، فهاتان الآيتان مكيتان، والتي في (النساء): {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} [النساء: ٩٣] الآية. هذه مدنيةٌ، نزَلت بالمدينةِ، وبينَها وبينَ التي نزَلت في "الفرقانِ" ثمانى سنينَ، وهى مبهمةٌ ليس منها مَخرجٌ .
Dahhâk'ın, {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar” kavli hakkında şöyle dediğini [işittim]: "Bu ayet Mekkîdir, Mekke'de inmiştir. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunları yaparsa” kavli, şirk, adam öldürme ve zinanın hepsini kastetmektedir. Allah bu ayeti indirince Mekke halkından olan müşrikler: 'Muhammed, kim şirk koşar, adam öldürür ve zina ederse onun için cehennem olduğunu ve onun Allah katında hiçbir hayrının bulunmadığını iddia ediyor' dediler. Bunun üzerine Allah, Mekke ehlinden olan müşrikler hakkında: {إِلَّا مَنْ تَابَ} “Ancak tövbe edenler müstesnadır”, {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayetini indirdi. [Yani] Allah şirkin, adam öldürmenin ve zinanın yerine Allah'a imanı ve İslam'a girmeyi verir ki bu, dünyadaki değiştirmedir. Allah bu hususta onları kastederek: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!”, {لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} “Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [Zümer: 53] ayetini indirdi; yani şirk döneminde olanları kastetmektedir. Allah onlara: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ} [الزمر: ٥٣، ٥٤] “Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun” [Zümer: 54] buyurarak onları İslam'a davet etmektedir. İşte bu iki ayet Mekkîdir. Nisâ suresindeki: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} [النساء: ٩٣] “Kim bir mümini kasten öldürürse...” [Nisâ: 93] ayeti ise Medenîdir, Medine'de inmiştir. Bununla Furkan suresinde inen ayet arasında sekiz yıl vardır ve o [hükmü kesin/muhkem olup] geneldir, ondan bir çıkış yolu yoktur ."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا أبو تُمَيْلةَ، قال: ثنا أبو حمزةَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، قال: سُئل ابن عباسٍ عن قولِ اللَّهِ جلّ ثناؤُه: {يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. فقال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza, Câbir'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: İbn Abbâs'a [radıyallâhu anhümâ], Allah -celle senâuh-'un: {يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kavli soruldu. Bunun üzerine [İbn Abbâs] şöyle dedi:
بُدِّلنَ بعدَ [جِرَّةٍ صَرِيفا] … وبعدَ طولِ النَّفَسِ الوَجِيفا
"Geviş getirdikten sonra [onların sesi diş gıcırtısına] dönüştü, / Uzun nefes alışlarının yerini ise hızlı soluma aldı ."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} - {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. فقال المشركون: ولا واللَّهِ، ما كان هؤلاء الذين معَ محمدٍ إلا معنا. قال: فأنزَل اللَّهُ: {إِلَّا مَنْ تَابَ}. قال: تاب من الشركِ {وَآمَنَ}. قال: آمَن بعقابِ اللَّهِ ورسولِه، {وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا}. قال: صدَّق، {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. قال: يُبدِّلُ اللَّهُ أعمالَهم السيئةَ التي كانت في الشركِ الأعمالَ الصالحةَ حينَ دخَلوا في الإيمانِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” - {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kavli hakkında şöyle dedi: Müşrikler : "Hayır, vallahi Muhammed'in yanındakiler de bizimle beraberdi [aynı şeyleri yapıyordu]" dediler. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine Allah: {إِلَّا مَنْ تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesnadır” kavlini indirdi; [İbn Zeyd]: "Şirkten tövbe eden" dedi; {وَآمَنَ} “ve iman eden”, [İbn Zeyd]: "Allah'ın cezasına ve Resulüne iman eden" dedi; {وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “ve salih amel işleyen”, [İbn Zeyd]: "Doğrulayan/tasdik eden" dedi; {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir”, [İbn Zeyd] dedi ki: "İmana girdiklerinde Allah onların şirk içerisindeki kötü amellerini salih amellerle değiştirir."
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فأولئك يُبدِّلُ اللَّهُ سيئاتِهم في الدنيا حسناتٍ لهم يومَ القيامةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; işte Allah onların dünyadaki kötülüklerini kıyamet gününde onlar için iyiliklere dönüştürür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أحمدُ بنُ عمرٍو البصريُّ، قال: ثنا قريشُ بنُ أنسٍ أبو أنسٍ، قال: ثنى صالحُ بنُ رُستمَ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن سعيدِ بن المسيّبِ: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ}. قال: تصيرُ سيئاتُهم حسناتٍ لهم يومَ القيامةِ.
Bana Ahmed b. Amr el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Kureyş b. Enes Ebû Enes anlattı, dedi ki: Bize Sâlih b. Rüstem, Atâ el-Horasânî'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” [ayeti hakkında] anlattı; [Saîd b. el-Müseyyeb] dedi ki: "Kıyamet gününde onların kötülükleri kendileri için iyiliklere dönüşür."
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا محمدُ بنُ خازمٍ أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن المعرورِ بن سويدٍ، عن أبي ذرٍّ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إنِّي لأعْرِفُ آخِرَ أهْلِ النَّارِ خُرُوجًا مِنَ النَّارِ، وآخِرَ أهْلِ النَّارِ دُخُولًا الجَنَّةَ". قال: "يُؤْتَى بِرجُلٍ يَوْمَ القِيامَةِ، فيُقالُ: نَحُّوا كِبارَ ذُنُوبِه وَسَلُوهُ عن صِغارِها". قال: "فيُقالُ لهُ: عَمِلْتَ كذا وكذا، [وعَمِلْتَ كذا وكذا] . . قال: "فَيَقُولُ: يا رَبِّ لقد عَمِلْتُ أشْياءَ ما أرَاها ههُنا". قال: فضحِك رسولُ اللَّهِ ﷺ حتى بدَت نَواجِذُه. قال: "فيُقَالُ له: لك مَكَانَ كُلِّ سيِّئةٍ حَسَنَةٌ" .
Bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Hâzim Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o el-Ma‘rûr b. Süveyd'den, o da Ebû Zer'den anlattı; [Ebû Zer] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben cehennemliklerden cehennemden en son çıkacak olanı ve cennetliklerden cennete en son girecek olanı pek iyi bilirim." Buyurdu ki: "Kıyamet günü bir adam getirilir ve: 'Onun büyük günahlarını bir kenara bırakın da küçük günahlarını sorun' denilir." Buyurdu ki: "Ona: 'Şunu şunu yaptın, [şunu şunu da yaptın]' denilir . O da: 'Ey Rabbim! Ben birtakım şeyler işlemiştim ki onları burada göremiyorum' der." [Ebû Zer] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü. [Resûlullah] buyurdu ki: "Ona: 'Her bir kötülüğün yerine sana bir iyilik vardır' denilir" .
قال أبو جعفرٍ: وأولَى التأويلين بالصوابِ في ذلك تأويلُ مَن تأوَّله: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ}: أعمالَهم في الشركِ، {حَسَنَاتٍ} في الإسلامِ؛ بنقلِهم عمّا يَسخَطُه اللَّهُ مِن الأعمالِ إلى ما يَرضَى.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu husustaki iki yorumdan doğruya en yakın olanı; {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ} “İşte Allah onların kötülüklerini...” ifadesini: şirkteki amellerini; {حَسَنَاتٍ} “...iyiliklere çevirir” ifadesini de: onları Allah'ın gazap ettiği amellerden razı olduğu amellere aktarması suretiyle İslam'daki [iyiliklere dönüştürür] şeklinde yorumlayanın tevilidir.
وإنما قلنا: ذلك أولى بتأويلِ الآيةِ؛ لأن الأعمالَ السيئةَ قد كانت مضَت على ما كانت عليه من القُبحِ، وغيرُ جائزٍ تحويلُ عينٍ قد مضَت بصفةٍ، إلى خلافِ ما كانت عليه، إلا بتغييرِها عمَّا كانت عليه من صفَتِها في حالٍ أُخرى، فيجِبُ إن فعَل ذلك كذلك، أن يصيرَ شركُ الكافرِ الذي كان شركًا في الكفرِ بعينِه إيمانًا يومَ القيامةِ بالإسلامِ، ومعاصيه كلُّها بأعيانِها طاعةً، وذلك ما لا يقولُه ذو حجًا.
Ayetin teviline bunun daha uygun olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü kötü ameller, taşıdıkları çirkinlik üzere geçip gitmiştir. Belli bir vasıf üzere geçip gitmiş olan bir şeyin bizzat kendisini, başka bir durumdaki vasfından değiştirmeksizin bulunduğu halin zıddına dönüştürmek caiz değildir. Şayet bu böyle kabul edilecek olursa, kâfirin küfür halindeyken bizzat şirk olan amelinin, kıyamet gününde İslam sebebiyle bizzat imana; günahlarının tamamının da bizzat itaate dönüşmesi gerekir. Bunu ise hiçbir akıl sahibi söylemez.
وقولُه: {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكان اللَّهُ ذا عفوٍ عن ذنوبِ مَن تاب مِن عبادِه وراجَع طاعتَه، وذا رحمةٍ به أن يعاقِبَه على ذنوبِه بعدَ توبتِه منها.
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah, kullarından tövbe edip itaatine dönenlerin günahlarını bağışlayıcıdır ve tövbe ettikten sonra günahlarından ötürü onları cezalandırmama hususunda onlara çok merhamet edicidir.
قولُه: {وَمَنْ تَابَ}. يقولُ: ومن تاب من المشركين، فآمَن باللَّهِ ورسولِه، {وَعَمِلَ صَالِحًا}. يقولُ: وعمِل بما أمَره اللَّهُ فأطاعه، فإن اللَّهَ فاعلٌ به من إبدالِه سَيِّئَ أعمالِه في الشركِ بحسَنِها في الإسلامِ، مثلَ الذي فعَل مِن ذلك بمن تاب وآمَن وعَمِل صالحًا قبلَ نزولِ هذه الآيةِ من أصحابِ رسولِ الله ﷺ.
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ تَابَ} “Her kim de tövbe eder...” kavli. Buyuruyor ki: Müşriklerden kim tövbe edip Allah'a ve Resulüne iman ederse, {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işlerse”, [yani]: Allah'ın emrettiği amelleri yapıp O'na itaat ederse, şüphesiz Allah, bu ayetin inişinden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından tövbe edip iman eden ve salih amel işleyen kimselere yaptığı gibi, onun da şirkteki kötü amellerini İslam'daki güzel amellerle değiştirecektir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا}. قال: هذا للمشركين الذين قالوا لما أُنزِلت: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} إلى قولِه: {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} لأصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: ما كان هؤلاء إلا معنا. قال: {وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا} فإن لهم مثلَ ما لهؤلاء، {فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا}؛ لم تُحظَرِ التوبةُ عليكم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا} “Kim de tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” kavlinden {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavline kadar olan ayetler indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hakkında: "Bunlar da bizimle beraberdi [aynı şeyleri yapıyordu]" diyen müşrikler içindir. [İbn Zeyd] dedi ki: {وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “Kim tövbe edip salih amel işlerse”, bunlar için olan [mükafatın] aynısı onlar için de vardır; {فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا} “şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner”; yani tövbe kapısı size kapatılmamıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا (٧٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا (٧٢)} “Onlar, yalana şahitlik etmezler / yalan ve batıl meclislerinde bulunmazlar; boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavlinin tevili hakkında [bilgi].
اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى "الزورِ" الذي وصَف اللَّهُ هؤلاء القومَ بأنهم لا يَشهَدونه؛ فقال بعضُهم: معناه الشركُ باللَّهِ.
Tevil ehli, Allah'ın bu kimseleri orada hazır bulunmamakla / şahitlik etmemekle nitelediği "zûr" (الزور) kelimesinin anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı Allah'a şirk koşmaktır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ}. [قال: الشركُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan {لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “Yalana şahitlik etmezler / yalan ve batıl meclislerinde bulunmazlar” kavli hakkında anlattı; [Dahhâk]: "Şirktir" dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ}] . قال: هؤلاء المهاجرون. قال: والزُّورُ قولُهم لآلهتِهم، وتعظيمُهم إياها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ}] “Onlar ki yalana şahitlik etmezler / yalan ve batıl meclislerinde bulunmazlar” kavli hakkında şöyle dedi: "Bunlar muhacirlerdir." [İbn Zeyd] dedi ki: "Zûr (الزُّورُ) ise [müşriklerin] ilahları hakkında söyledikleri sözler ve onları yüceltmeleridir ."
وقال آخرون: بل عُنِى به الغِناءُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bununla şarkı/müzik kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ بنُ عبدِ الأعلى المحاربيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ مروانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ}. قال: لا يَسمَعون الغِناءَ .
Bana Ali b. Abdila‘lâ el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân, Leys'ten, o da Mücâhid'den {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler / yalan ve batıl meclislerinde bulunmazlar” kavli hakkında anlattı; [Mücâhid] dedi ki: "Şarkı/müzik dinlemezler ."
وقال آخرون: هو قولُ الكذبِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, yalan sözdür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه: {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ}. قال: الكذبُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o, {وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “Onlar, yalana şahitlik etmeyenlerdir [veya yalan/batıl meclislerinde bulunmayanlardır].” ayeti hakkında: "[Buradaki ez-Zûr], yalandır." dedi.
قال أبو جعفرٍ: وأصلُ الزُّورِ تحسينُ الشئِ، ووصفُه بخلافِ صفتِه، حتى يُخيَّلَ إلى مَن يسمَعُه أو يراه أنه بخلافِ ما هو به، والشركُ قد يَدخُلُ في ذلك؛ لأنه مُحسَّنٌ لأهلِه، حتى قد ظنُّوا أنه حقٌّ، وهو باطلٌ، ويدخُلُ فيه الغِناءُ؛ لأنه أيضًا مما يُحسِّنُه ترجيعُ الصوتِ، حتى يَستْحِلىَ سامعُه، سماعَه، والكذبُ أيضًا قد يدخلُ فيه، لتحسينِ صاحبِه إياه، حتى يَظنَّ صاحبُه أنه حقٌّ، فكلُّ ذلك مما يدخُلُ في معنى الزُّورِ.
Ebû Ca‘fer der ki: "Zûr" (الزُّور) kelimesinin asıl anlamı; bir şeyi süsleyip güzelleştirmek ve onu kendi niteliğinin aksine vasfetmektir; öyle ki onu işiten veya gören kimseye gerçekte olduğundan farklı görünür. Şirk de bu kavrama girer; zira şirk ehline süslü gösterilmiş, hatta batıl olduğu halde onun hak olduğunu zannetmişlerdir. Şarkı/müzik de buna girer; zira o da sesin dalgalandırılmasıyla güzelleştirilen ve böylece dinleyenine dinlemesi tatlı gelen şeylerdendir. Yalan da buna girer; çünkü söyleyen kişi onu süsler, hatta muhatabı onun hak olduğunu zanneder. Dolayısıyla bütün bunlar "zûr" kavramının kapsamına girer.
فإذ كان ذلك كذلك، فأولى الأقوالِ بالصوابِ في تأويلِه أن يقالَ: والذين لا يشهدون شيئًا من الباطلِ؛ لا شركًا، ولا غِناءً، ولا كذبًا، ولا غيرَه، وكلَّ ما لزِمه اسمُ الزورِ؛ لأن اللَّهَ عمَّ في وصفِه إياهم أنهم لا يشهدون الزورَ، فلا يَنبِغى أن يُخَصَّ من ذلك شيءٌ إلا بحجةٍ يجِبُ التسليمُ لها من خبرٍ أو عقلٍ.
Durum böyle olunca, bunun tevilinde doğruya en uygun olan söz şöyle denilmesidir: Onlar batıl olan hiçbir şeye; ne şirke, ne şarkıya, ne yalana, ne de başka bir şeye ve "zûr" adını alan hiçbir şeye şahitlik etmezler / bunların bulunduğu yerde bulunmazlar. Çünkü Allah, onları "zûr"a şahitlik etmemekle / meclisinde bulunmamakla nitelerken umumi bir ifade kullanmıştır. Dolayısıyla naklî bir haberden veya akıldan teslim olunması zorunlu bir delil olmaksızın bundan hiçbir şeyi tahsis etmek (özel kılmak) uygun düşmez.
وقولُه: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى "اللغوِ" الذي ذُكر في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: معناه ما كان المشركون يقولونه للمؤمنين، ويُكلِّمونهم به من الأذى. ومرورُهم به كرامًا إعراضُهم عنهم وصفحُهم.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavline gelince; tevil ehli burada zikredilen "lağv" (اللغو) kelimesinin anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; müşriklerin müminlere söyledikleri ve onlara verdikleri ezadır. Onların vakarla geçip gitmeleri ise onlardan yüz çevirmeleri ve onları bağışlamalarıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. [قال: صَفَحوا].
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında rivayet ettiğine göre: [Mücâhid] dedi ki: Bağışlayıp geçerler.
[حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}] . قال: إذا أُوذُوا مَرُّوا كرامًا. قال: صفَحوا .
[Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}] “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında anlattı; [Mücâhid] dedi ki: "Eziyet gördüklerinde vakarla geçip giderler." [Yani]: Bağışlayıp geçerler dedi.
وقال آخرون: بل معناه: وإذا مرُّوا بذكرِ النكاحِ كَنَوا عنه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; nikahın (cinsel birleşmenin) bahsi geçtiğinde kinaye yoluyla (üstü kapalı) konuşurlar .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا العوّامُ بنُ حوشبٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. قال: إذا ذكَروا النكاحَ كَنَوا عنه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı , dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm b. Havşeb, Mücâhid'den {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında haber verdi; [Mücâhid] dedi ki: "Nikahı (cinselliği) andıklarında üstü kapalı konuşurlar ."
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الأشيبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا العوّامُ بنُ حوشبٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. قال: كانوا إذا أتَوا على ذكرِ النكاحِ كَنَوا عنه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Eşeyyeb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm b. Havşeb, Mücâhid'den {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında haber verdi; [Mücâhid] dedi ki: "Nikahın (cinselliğin) bahsi geçtiğinde üstü kapalı konuşurlardı ."
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبي مخزومٍ، عن سيّارٍ: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. قال: إذا مَرُّوا بالرفَثِ كَنَوا.
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir, Ebû Mahzûm'dan, [o da] Seyyâr'dan {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında nakletti; [Seyyâr] dedi ki: "Müstehcen sözle (refes) karşılaştıklarında üstü kapalı konuşurlar."
وقال آخرون: معناه: إذا مَرُّوا بما كان المشركون فيه من الباطلِ مَرُّوا منكِرِين له.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; müşriklerin içinde bulundukları batıl şeylerle karşılaştıklarında onu inkâr edip kınayarak geçerler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. قال: هؤلاء المهاجرون، واللغوُ ما كانوا فيه من الباطلِ. يعنى المشركين. وقرَأ: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} [الحج: ٣٠].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında şöyle dedi: "Bunlar muhacirlerdir; lağv ise onların -yani müşriklerin- içinde bulundukları batıldır." Ve: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} [الحج: ٣٠] “Artık putların pisliğinden kaçının” [Hac: 30] ayetini okudu.
وقال آخرون: عُنِى باللغوِ ههنا المعاصى كلُّها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Burada lağv ile bütün günahlar kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قوله: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. قال: اللغوُ كلُّه المعاصى .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasan'dan {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında haber verdi; [el-Hasan] dedi ki: "Lağvın hepsi günahlardır ."
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ عندى أن يقالَ: إن اللَّهَ أخبرَ عن هؤلاء المؤمنين الذين مدَحهم بأنهم إذا مرُّوا باللغوِ مَرُّوا كرامًا، واللغوُ في كلامِ العربِ هو كلُّ كلامٍ أو فعلٍ باطلٍ لا حقيقةَ له ولا أصلَ، أو ما يُستقبَحُ؛ فسبُّ الإنسانِ الإنسانَ بالباطلِ الذي لا حقيقةَ له، من اللَّغوِ، وذكرُ النكاحِ بصريحِ اسمِه مما يُستقبَحُ في بعضِ الأماكنِ، فهو من اللغوِ، وكذلك تعظيمُ المشركين آلهتَهم من الباطلِ الذي لا حقيقةَ لما عظَّموه، على نحوِ ما عظَّموه، وسماعُ الغناءِ مما هو مُستقبَحٌ في أهلِ الدينِ، فكلُّ ذلك يَدخُلُ في معنى اللغوِ، فلا وجهَ إذ
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bu konuda doğruya en yakın olan görüş bana göre şöyle denilmesidir: Allah, övdüğü bu müminlerin lağv ile karşılaştıklarında vakarla geçip gittiklerini haber vermiştir. Arap kelamında lağv; aslı ve hakikati olmayan veya çirkin görülen her türlü bâtıl söz ya da fiildir. İnsanın [başka bir] insana aslı astarı olmayan bâtıl şeylerle sövmesi lağvdandır. Cinsî münasebetin açık adıyla zikredilmesi bazı yerlerde çirkin karşılandığından lağvdandır. Aynı şekilde müşriklerin ilahlarını yüceltmesi de yücelttikleri şekilde bir hakikati bulunmayan bâtıl bir şey olduğundan [lağvdandır]; dindarlar nezdinde çirkin görülen şeylerden olan şarkı dinlemek de böyledir. Bütün bunlar lağv manasına dâhildir. Mademki
كان كلُّ ذلك يلزَمُه اسمُ اللغوِ، أن يقالَ: عُنِى به بعضُ ذلك دونَ بعضٍ. إذ لم يكنْ بخصوصِ ذلك دلالةٌ من خبرٍ أو عقلٍ. فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: وإذا مَرُّوا بالباطلِ فسمِعوه أو رأَوه، مَرُّوا كرامًا. ومرورُهم كرامًا في بعضِ ذلك بألّا يسمَعوه، وذلك كالغناءِ، وفى بعض ذلك بأن يُعرضوا عنه ويَصفَحوا؛ وذلك إذا أُوذوا بإسماعِ القبيحِ من القولِ، وفى بعضِه بأن يَنهَوا عن ذلك؛ وذلك بأن يرَوا من المنكرِ ما يُغَيَّرُ بالقولِ، [فيُغيِّروه بالقولِ] ، وفى بعضِه بأن يُضارِبوا عليه بالسيوفِ؛ وذلك بأن يَروا قومًا يقطَعون الطريقَ على قومٍ، فيستصرِخُهم المرادُ ذلك منهم، فيُصرِخونهم، وكلُّ ذلك مرورُهم كرامًا.
...bütün bunlara lağv ismi gerekmekte iken, bununla [lağvın] bir kısmının kastedilip diğer bir kısmının kastedilmediğini söylemenin hiçbir tutar tarafı yoktur; zira bunun tahsis edildiğine dair ne naklî bir haberden ne de akıldan bir delil vardır. Durum böyle olunca cümlenin tevili şöyledir: Onlar batılla karşılaşıp onu duyduklarında veya gördüklerinde, vakarla geçip giderler. Onların bazısında vakarla geçip gitmeleri -şarkı dinlememek gibi- onu dinlememekle olur; bazısında -çirkin bir söz işittirilerek eziyete uğratıldıklarında- ondan yüz çevirip bağışlamakla olur; bazısında -sözle değiştirilebilecek bir münker gördüklerinde- bunu nehyetmekle [ve sözle değiştirmekle] olur; bazısında ise -bir topluluğun başka bir topluluğun yolunu kestiğini görüp de mağdur olanların kendilerinden yardım istemesi üzerine onlara yardım ettiklerinde- kılıçlarla savaşmakla olur. Bütün bunlar, onların vakarla geçip gitmeleridir.
وقد حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمٍ، عن إبراهيمَ بن ميسرةَ، قال: مرَّ ابن مسعودٍ بلهوٍ مسرعًا، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إنْ أصْبَحَ ابْنُ مَسْعُودٍ لكَرِيمًا" .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim, İbrâhim b. Meysere'den anlattı, dedi ki: İbn Mes‘ûd boş ve eğlenceli bir şeyin yanından hızlıca geçti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İbn Mes‘ûd gerçekten şerefli/kerim bir kimse oldu" buyurdu.
وقيل: إن هذه الآيةَ مكيةٌ.
Bu ayetin Mekkî olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: