Binûn

Furkân Suresinin Tefsiri — 9. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمِعتُ السديَّ يقولُ: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}. قال: هي مكيةٌ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: es-Süddî'nin {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında da vakarla geçip giderler” kavli hakkında: "Bu [ayet] Mekkîdir " dediğini işittim.

وإنما عنَى السديُّ بقولِه هذا - إن شاء اللَّهُ - أن اللَّهَ نسَخ ذلك بأمرِه المؤمنين

es-Süddî bu sözüyle -inşâallah- ancak Allah'ın, müminlere emriyle bunu nesh ettiğini kastetmiştir:

بقتالِ المشركين بقولِه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥]. وأمَرهم إذا مرُّوا باللَّغوِ الذي هو [شركٌ أن يُقاتِلوا أمراءَه، وإذا مرّوا باللغوِ الذي هو] معصيةٌ للَّهِ أن يغيِّروه، ولم يكونوا أُمِروا بذلك بمكةَ، وهذا القولُ نظيرُ تأويلِنا الذي تأوّلناه في ذلك.

[yani] {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥] “müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [Tevbe: 5] kavliyle müşriklerle savaşmayı [emretmesiyle]. Ve [Allah] onlara, [şirk olan] lağv ile karşılaştıklarında [onun elebaşılarıyla savaşmalarını, Allah'a] isyan olan lağv ile karşılaştıklarında ise onu değiştirmelerini emretti. Halbuki Mekke'de bununla emrolunmamışlardı. Bu görüş, bu konuda bizim yaptığımız tevilin bir benzeridir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا (٧٣)}.

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا (٧٣)} “Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığında, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar (üzerine sağır ve kör olarak kapanmazlar).” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: والذين إذا ذكَّرهم مُذكِّرٌ بحججِ اللَّهِ، [لم يكونوا] صُمًّا لا يسمَعون، وعميًا لا يُبصِرونها، ولكنهم يِقَاظُ القلوبِ، فُهَماءُ العقولِ، يفهَمون عن اللَّهِ ما يُذكِّرُهم به، ويفهَمون عنه ما ينبِّهُهم عليه، فيُوعون مواعظَه آذانًا سمِعتْه، وقلوبًا وعَتْه .

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Kendilerine bir hatırlatıcı Allah'ın delillerini hatırlattığında, duymayan sağırlar ve onları görmeyen körler [gibi olmazlar] ; bilakis onlar, kalpleri uyanık , akılları kavrayışlı kimselerdir. Allah'ın kendilerine hatırlattığı şeyleri O'ndan kavrarlar, O'nun dikkatlerini çektiği şeyleri O'ndan anlarlar; böylece O'nun öğütlerini işiten kulaklarla ve kavrayan kalplerle bellerler .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا}: فلا يسمَعون، ولا يُبصِرون، ولا يفقَهون حقًّا.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “[Onlara karşı] sağır ve körler gibi davranmazlar” kavli hakkında [şöyle dediğini rivayet etti]: “[Yani] ne işitirler ne görürler ne de bir gerçeği kavrarlar.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا}. قال: لا يفقهون، ولا يَسمَعون، ولا يُبصِرون.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığında, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” kavli hakkında aktardı; [Mücâhid] dedi ki: "Ne kavrarlar ne işitirler ne de görürler."

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن ابن عونٍ، قال: قلتُ للشعبيِّ: رأيتُ قومًا قد سجَدوا، ولم أعلَمْ ما سجَدوا منه، أسجُدُ؟ فقال: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} .

Bana Ya‘kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan anlattı, dedi ki: eş-Şa‘bî'ye: "Bir topluluğun secde ettiğini gördüm ama neyden dolayı secde ettiklerini bilmedim; ben de secde edeyim mi?" dedim. Bunun üzerine [eş-Şa‘bî]: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığında, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” [ayetini okudu].

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا}. قال: هذا مثَلٌ ضرَبه اللَّهُ لهم، لم يَدَعُوها إلى غيرِها. وقرَأ قولَ اللَّهِ: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} الآية [الأنفال: ٢].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığında, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” kavli hakkında şöyle dedi: "Bu, Allah'ın onlar için verdiği bir misaldir; onları [ayetleri] bırakıp başkasına yönelmediler." Ve Allah'ın: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} [الأنفال: ٢] “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir...” [Enfâl: 2] ayetini okudu.

فإن قال قائلٌ: وما معنى قولِه: {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا}، أو يَخِرُّ الكافرون صُمًّا وعُمْيانًا إذا ذُكِّروا بآياتِ اللَّهِ، فيُنفَى عن هؤلاءِ ما هو صفةٌ للكفارِ؟

Eğer biri şöyle derse: "{لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” kavlinin anlamı nedir? Kafirler, kendilerine Allah'ın ayetleri hatırlatıldığında sağır ve kör olarak mı kapanırlar ki, kafirlerin sıfatı olan bu durum bunlardan nefyedilmektedir?"

قيل: نعم، الكافرُ إذا تُليت عليه آياتُ اللَّهِ خرَّ عليها أصمَّ وأعمى، وخَرُّه عليها كذلك إقامتُه على الكفرِ، وذلك نظيرُ قولِ العربِ: سببتُ فلانًا فقام يَبكِى. بمعنى: فظلّ يبكى، ولا قيامَ هنالك، ولعله أن يكونَ بكَى قاعدًا، وكما يقالُ: نهَيتُ فلانًا عن كذا، فقعَد يَشتُمُنى. ومعنى ذلك: فجعَل يَشْتُمُنى، وظلّ يَشْتُمُنى. ولا قعودَ هنالك، ولكن ذلك قد جرَى على ألسنِ العربِ، حتى قد فهِموا معناه. وذكَر

Şöyle denilir: Evet, kâfire Allah'ın ayetleri okunduğunda onların üzerine sağır ve kör olarak kapanır. Onun bu şekilde ayetlerin üzerine kapanması, küfür üzere ısrar edip kalmasıdır. Bu durum, Arapların: "Falana sövdüm de kalktı ağladı" sözüne benzer. [Bu ifade,] "Ağlayıp durdu" manasındadır; yoksa orada fiilî bir ayağa kalkış yoktur, belki de otururken ağlamıştır. Nitekim şöyle denilmesi de böyledir: "Falanı şundan nehyettim de oturdu bana sövdü." Bunun manası ise: "Bana sövmeye koyuldu / durmadan bana sövdü" demektir. Yoksa orada fiilî bir oturma yoktur; fakat bu ifade Arapların dilinde öyle yerleşmiştir ki artık manasını [tereddütsüz] anlamışlardır. Nitekim...

الفرّاءُ أنه سمِع العربَ تقولُ: قعَد يَشتُمُنى. كقولِك: قام يَشتُمُنى، وأقبَل يشتُمُنى. قال: وأنشَد بعضُ بنى عامرٍ:

...el-Ferrâ , Arapların "Oturdu bana sövüyor" dediğini işittiğini, bunun tıpkı "Kalktı bana sövüyor" veya "Bana sövmeye koyuldu" sözün gibi olduğunu zikretmiştir. [Ferrâ] dedi ki: Âmir oğullarından biri şu şiiri okumuştur:

لا يُقنِعُ الجاريةَ الخضابُ

Genç kızı kına da tatmin etmez,

ولا الوِشاحانِ ولا الجلبابُ

Ne iki gerdanlık ne de cilbâb (örtü);

مِن دونِ أن تلتقِىَ الأرْكابُ

Dizler birbirine kavuşmadan

ويَقعُدَ الأيرُ له لُعابُ

Ve erkeklik uzvu salyalı hale gelmeden.

بمعنى: يصيرُ.

[Buradaki fiil] "olur/hale gelir" anlamındadır.

فكذلك قولُه: {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا}. إنما معناه: لم يَصَمُّوا عليها ، ولا عَمُوا عنها، و لم يَصيروا على بابِ ربِّهم صُمًّا وعمْيانًا. كما قال الراجزُ:

İşte bunun gibi O'nun: {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” kavlinin anlamı: Onlara karşı sağırlaşmadılar , onlara karşı körleşmediler ve Rablerinin kapısında sağır ve körler haline gelmediler [demektir]. Nitekim recez şairi şöyle demiştir:

وَيَقْعُدُ الهَنُ لَهُ لُعابُ

"Ve erkeklik organı salyalı hale gelir."

بمعنى: ويَصيرُ.

Yani: "Hale gelir/olur" anlamındadır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (٧٤)}.

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (٧٤)} “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl' derler.” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذِكرُه: والذين يَرغَبُون إلى اللَّهِ في دعائِهم ومسألتِهم بأن يقولوا: ربَّنا هَبْ لنا من أزواجنا وذُرِّياتِنا ما تَقَرُّ به أعينُنُا مِن أن تُريَناهم يعمَلون بطاعتِك.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Onlar], dualarında ve dileklerinde Allah'a yönelerek: "Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve soyumuzdan, onların senin taatin üzere amel ettiklerini bize göstererek gözlerimizi aydınlatacak [nesiller] bağışla" diyen kimselerdir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. يعنون: مَن يعمَلُ لك بالطاعةِ، فتقَرُّ بهم أعينُنا في الدنيا والآخرةِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla” kavli hakkında aktardı: "[Şöyle] demek istiyorlar: Sana itaatle amel eden kimseler [bağışla] ki dünyada ve ahirette onlarla gözlerimiz aydın olsun ."

حدَّثني أحمدُ بنُ المِقدامِ، قال: ثنا حزمٌ، قال: سمِعتُ كثيرًا سأَل الحسنَ، قال: يا أبا سعيدٍ، قولُ اللَّهِ: {هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. في الدنيا والآخرةِ؟ قال: لا، بل في الدنيا. قال: وما ذاك؟ قال: المؤمنُ يرَى زوجتَه وولدَه يطيعون اللَّهَ .

Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize Hazm anlattı, dedi ki: Kesîr'in el-Hasan'a şöyle sorduğunu işittim: "Ey Ebû Saîd! Allah'ın: {هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla” kavli dünyada ve ahirette midir?" [Hasan]: "Hayır, bilakis dünyadadır" dedi. [Kesîr]: "Bu nasıl olur?" dedi. [Hasan]: "Mümin kimse eşini ve çocuğunu Allah'a itaat ederken görür " dedi.

حدَّثنا الفضلُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا سلمُ بنُ قُتَيبةَ، قال: ثنا حزمٌ، قال: سمِعتُ الحسنَ. فذكرَ نحوَه.

Bize el-Fadl b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Selm b. Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Hazm anlattı, dedi ki: el-Hasan'ı işittim... diyerek benzerini zikretti.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: قرَأ حَضْرَميٌّ: {هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. قال: وإنما قرّةُ أعينِهم أن يرَوهم يعمَلون بطاعةِ اللَّهِ .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir b. Süleymân, babasından anlattı, dedi ki: Hadramî {هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla” [ayetini] okudu ve dedi ki: "Onların göz aydınlığı ancak onları Allah'a itaatle amel ederken görmeleridir ."

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن ابن جريجٍ فيما قرَأنا عليه في قولِه:

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den kendisine okuduğumuz rivayetler arasında [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında anlattı:

{هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. قال: يعبُدونك فيُحسِنون عبادتَك، ولا يَجُرُّون الجرائرَ .

{هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla”; [İbn Cüreyc] dedi ki: "Sana kulluk edip kulluğunu güzel yapsınlar ve [bize] vebal/suç yüklemesinler ."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ قولَه: {رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. قال: يعبُدونك؛ يُحسِنون عبادتَك، ولا يجرّون علينا الجرائرَ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc {رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla” kavli hakkında şöyle dedi: "Sana kulluk etsinler, kulluğunu güzel yapsınlar ve bizim üzerimize vebal/suç yüklemesinler."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. قال: يسألون اللَّهَ لأزواجِهم وذرياتِهم أن يهديَهم للإسلامِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla' derler” kavli hakkında şöyle dedi: "Eşleri ve nesilleri için Allah'tan onları İslâm'a hidayet etmesini isterler."

حدَّثنا محمدُ بنُ عونٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ بن عيّاشٍ، قال: ثنى أبى، عن صفوانَ بن عمرٍو، عن عبدِ الرحمنِ بن جُبيرِ بن نُفَيرٍ، عن أبيه، قال: جلَسنا إلى المقدادِ بن الأسودِ، فقال: لقد بُعِث رسولُ الله ﷺ على أشدِّ حالةٍ بُعِث عليها نبيٌّ من الأنبياءِ، في فترةٍ وجاهليةٍ، ما يرَون دينًا أفضلَ من عبادةِ الأوثانِ، فجاء بفرقانٍ فرَق به بينَ الحقِّ والباطلِ، وفَرَّق بين الوالدِ وولدِه، حتى إنْ كان الرجلُ لَيَرَى ولدَه ووالدَه وأخاه كافرًا، وقد فتَح اللَّهُ قُفلَ قلبِه بالإسلامِ، فيعلَمُ أنه إن مات دخَل النارَ، فلا تَقَرُّ عينُه وهو يعلَمُ أن حبيبَه في النارِ، وإنها لَلّتى قال اللَّهُ: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} الآية.

Bize Muhammed b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bana babam, Safvân b. Amr'dan, o Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da babasından aktardı; [babası] dedi ki: el-Mikdâd b. el-Esved'in yanına oturduk, şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, peygamberlerden herhangi birinin gönderildiği en çetin durum üzerine; bir fetret ve cahiliye döneminde, putlara tapmaktan daha üstün bir din görmedikleri bir zamanda gönderildi. O, hak ile batılın arasını ayıran ve babayla evladın arasını ayıran bir furkān getirdi; öyle ki adam evladını, babasını veya kardeşini kafir olarak görürdü. Halbuki Allah onun kalbinin kilidini İslâm ile açmıştı; böylece o kimse onun ölürse cehenneme gireceğini bilir ve sevdiğinin cehennemde olduğunu bildiği halde gözü aydın olamazdı. İşte bu durum, Allah'ın: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla...' derler” ayetinde buyurduğu durumdur."

حدَّثني ابن عونٍ، قال: ثنى عليُّ بنُ الحسنِ العسقلانيُّ، عن عبدِ اللَّهِ بن المباركِ، عن صفوانَ، عن عبدِ الرحمنِ بن جُبيرِ بن نُفَيرٍ، عن أبيه، عن المقدادِ نحوَه.

Bana İbn Avn anlattı, dedi ki: Bana Ali b. el-Hasan el-Askalânî, Abdullah b. el-Mübârek'ten, o Safvân'dan, o Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den, o babasından, o da el-Mikdâd'dan benzerini rivayet etti.

وقيل: هَبْ لنا قرّةَ أعينٍ. وقد ذكَر الأزواجَ والذُّرِّياتِ وهم جمعٌ، وقولُه: {قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. واحدةٌ؛ لأن قولَه: {قُرَّةَ أَعْيُنٍ}. مصدرٌ من قولِ القائلِ: قرَّت عينُك قُرَّةً. والمصدرُ لا تكاد العربُ تجمَعُه.

Eşleri ve zürriyetleri çoğul olarak zikrettiği halde: "Bize göz aydınlığı bağışla" denilmiştir; {قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “göz aydınlığı” ifadesi tekildir, çünkü {قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “göz aydınlığı” sözü, bir kimsenin "Gözün aydın olsun (kurraten)" sözündeki masdardır; Araplar ise masdarı neredeyse hiç çoğul yapmazlar.

وقولُه: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: اجعَلْنا أئمةً يَقتَدِى بنا مَن بعدَنا.

O'nun: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” kavli hakkında tevil ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları: "Bunun anlamı; bizi, bizden sonrakilerin kendilerine uyacağı önderler kıl [demektir]" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنى عونُ بنُ سلامٍ، قال: أخبَرنا بشرُ بنُ عُمارةً، عن أبي روقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا}. يقولُ: أئمةً يُقتَدى بنا.

Bana Abdüla‘lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bana Avn b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” kavli hakkında [şöyle] dediğini haber verdi: "Bize uyulan önderler [kıl]."

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا}: أئمةَ التقوى، ولأهلِه ، يُقتَدى بنا .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” kavli hakkında: "Takva önderleri ve takva ehline , bize uyulacak [önderler kıl] " dediğini aktardı.

قال ابن زيدٍ : كما قال لإبراهيمَ : {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} [البقرة: ١٢٤].

İbn Zeyd dedi ki : Nitekim İbrâhim'e : {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} [البقرة: ١٢٤] “Ben seni insanlara önder yapacağım” [Bakara: 124] buyurmuştur.

وقال آخرون: بل معناه: واجعَلْنا للمتقين إمامًا نأتمُّ بهم، ويأتمُّ بنا مَن بعدَنا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; "Bizi takva sahiplerine tabi olan, bizden sonrakilerin de bize tabi olduğu takva sahipleri için bir önder kıl" demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا ابن عيينةَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da...

مجاهدٍ في قولِه: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا}. قال: أئمةً نقتدِى بمَن قبلَنا، ونكونُ أئمةً لمن بعدَنا .

o da Mücâhid'den {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” kavli hakkında: "Bizden öncekilere uyan önderler [kıl] ve bizden sonrakilere de önderler olalım " dediğini [aktardı].

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عيينةَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا}. قال: اجعَلْنا مُؤتمِّين بهم، مقتدِين بهم .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” hakkında: "Bizi onlara uyan, onlara tabi olan kimseler kıl " dediğini haber verdi.

قال أبو جعفرٍ: وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: واجعَلْنا للمتقين الذين يتقون معاصيَك، ويخافون عقابَك، إمامًا يأتمون بنا في الخيراتِ. لأنهم إنما سألوا ربَّهم أن يَجعَلَهم للمتقين أئمةً، ولم يسألوه أن يجعَلَ المتقين لهم إمامًا.

Ebû Ca'fer dedi ki: Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı: "Bunun anlamı; bizi, senin emirlerine karşı gelmekten sakınan ve azabından korkan takva sahipleri için, hayırlarda kendilerine uyacakları bir önder kıl [demektir]" diyenin görüşüdür. Çünkü onlar Rablerinden kendilerini takva sahiplerine önderler kılmasını istemişlerdir; takva sahiplerini kendilerine önder kılmasını istememişlerdir.

وقال: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا}. ولم يَقُلْ: أئمةً. وقد قالوا: {وَاجْعَلْنَا}. وهم جماعةٌ؛ لأن "الإمامَ" مصدرٌ من قولِ القائلِ: أمَّ فلانٌ فلانًا إمامًا. كما يقالُ: قام فلانٌ قيامًا، وصام يومَ كذا صيامًا. ومَن جمَع الإمامَ أئمةً، جعَل الإمامَ اسمًا، كما يقالُ: أصحابُ محمدٍ إمامٌ، وأئمةٌ للناسِ. فمَن وحَّد قال: يأتمُّ بهم الناسُ. وهذا القولُ الذي قلناه في ذلك قولُ بعضِ نحويِّى أهلِ الكوفةِ .

Kendileri bir topluluk oldukları halde {وَاجْعَلْنَا} “ve bizi kıl” demişler, [buna rağmen] {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” buyurmuş, "eimmeh (önderler)" dememiştir; çünkü "el-İmâm" kelimesi, bir kimsenin "Falan kimse falana önderlik etti (imâmen)" sözündeki masdardır. Nitekim "Falan kimse ayağa kalktı (kıyâmen)", "Şu gün oruç tuttu (sıyâmen)" denilmesi gibidir. Kim "imâm" kelimesini çoğul yaparak "eimmeh" derse, tıpkı insanlara "Muhammed'in ashabı bir imamdır (önderdir)" ve "imamlardır (önderlerdir)" denildiği gibi "el-İmâm"ı isim yapmış olur. Kim de tekil kullanırsa; "İnsanlar onlara uyar" demiş olur. Bu hususta söylediğimiz bu söz, Kûfeli bazı nahivcilerin görüşüdür .

وقال بعضُ أهلِ البصرةِ مِن أهلِ العربيةِ: الإمامُ في قولِه: {لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا}. جماعةٌ، كما تقولُ: [فإنهم عدوُّك]. قال: ويكونُ على الحكايةِ، كما يقولُ القائلُ - إذا قيل له: مَن أميرُكم؟ -: هؤلاء أميرُنا. واستشهَد لذلك بقولِ الشاعرِ:

Arap dili ulemasından bazı Basralılar ise şöyle demiştir: O'nun {لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “...takva sahiplerine önder...” kavlindeki "el-İmâm" [kelimesi lafzan tekil olmakla birlikte anlamca] çoğuldur; tıpkı senin: [فإنهم عدوُّك] “[Şüphesiz onlar senin düşmanındır]” demen gibidir. [Bu âlim devamla] dedi ki: [Bu kullanım], bir kimseye "Emiriniz kimdir?" diye sorulduğunda "Şunlar bizim emirimizdir" demesi gibi hikâye (aktarım) yoluyla da olur. Buna şairin şu sözünü delil getirdi:

يا عاذلاتى لا تُرِدنَ ملامَتى … إن العواذلَ لَسْنَ لى بأميرِ

Ey beni kınayan kadınlar, beni kınamayı istemeyin … Şüphesiz kınayıcı kadınlar bana emir değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا (٧٥)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا (٧٥)} “İşte onlar, sabretmelerine karşılık saraylarla ödüllendirilecekler ve orada esenlik ve selamla karşılanacaklardır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين وصَفتُ صفتَهم من عبادى - وذلك مِن ابتداءِ قولِه: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} [الفرقان: ٦٣]. إلى قولِه: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا} الآية - {يُجْزَوْنَ}. يقولُ: يُثابون على أفعالِهم هذه التي فعَلوها في الدنيا {الْغُرْفَةَ}. وهى منزلةٌ من منازلِ الجنةِ رفيعةٌ، {بِمَا صَبَرُوا}. يقولُ: بصبرِهم على هذه الأفعالِ ومقاساةِ شدتِها.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kullarımdan niteliklerini vasfettiğim şu kimseler -ki bu, O'nun: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} [الفرقان: ٦٣] “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakarla yürüyenlerdir...” [Furkan: 63] kavlinin başından {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا} “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden bağışla...' derler” ayetine kadar olan kısımdır- {يُجْزَوْنَ} “ödüllendirilecekler”, yani dünyada işledikleri bu amellerine karşılık kendilerine {الْغُرْفَةَ} “saraylar” mükâfat olarak verilecektir. O da Cennet derecelerinden yüce bir derecedir. {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerine karşılık”, yani bu amellere sabretmeleri ve onların meşakkatine katlanmaları sebebiyle [ödüllendirileceklerdir].

وقولُه: {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا}. اختلفت القرأةُ في قراءتِه؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: {وَيُلَقَّوْنَ}. مضمومةَ الياءِ، مشدّدةَ القافِ ، بمعنى: وتتلقَّاهم الملائكةُ فيها بالتحيةِ.

O'nun: {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا} “ve orada esenlik ve selamla karşılanacaklardır” kavlinin kıraatinde kurrâ ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu: Melekler orada onları tahiyye (esenlik) ile karşılayacaklar anlamında, yâ harfi ötreli ve kaf harfi şeddeli olarak {وَيُلَقَّوْنَ} şeklinde okumuştur.

وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (ويَلْقَوْنَ). بفتحِ الياءِ وتخفيفِ القافِ .

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu: Yâ harfinin fethası ve kaf harfinin şeddesiz (hafif) okunmasıyla (ويَلْقَوْنَ) şeklinde okumuştur.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إنهما قراءتان مشهورتان في قرأةِ الأمصارِ، بمعنًى واحدٍ، فبأيتِهما قرأ القارىُ فمصيبٌ، غيرَ أن أعجبَ القراءتين إليَّ أن أقرأَ بها: (وَيَلْقَوْنَ). بفتحِ الياءِ وتخفيفِ القافِ؛ لأن العربَ إذا قالت ذلك بالتشديدِ، قالت: فلانٌ يُتَلَقَّى بالسلامِ وبالخيرِ، ونحن نَتَلقَّاهم بالسلامِ. قرَنتْه بالباءِ، وقلّما

Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bu ikisi, büyük şehirlerin (emsâr) kurrâsı arasında aynı anlamda meşhur iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Ancak bu iki kıraatten okumayı en çok tercih ettiğim: Yâ harfinin fethası ve kaf harfinin şeddesiz (hafif) okunmasıyla (وَيَلْقَوْنَ) [şeklinde olanıdır]. Zira Araplar bunu şeddeli söylediklerinde: "Falan kimse selamla ve hayırla karşılandı (yütelakkâ bi's-selâm ve bi'l-hayr)", "Biz onları selamla karşılıyoruz (netelakkâhum bi's-selâm)" derler; [yani bu fiili] bâ [harf-i ceri] ile kullanırlar ve pek az

تقولُ: فلانٌ يُلَقَّى السلامَ. فكان وجهُ الكلامِ، لو كان بالتشديدِ، أن يقالَ: ويُتَلَقَّون فيها بالتحيةِ والسلامِ.

"Falan kimse selama kavuşturuldu (yulakkâ's-selâm)" derler. Dolayısıyla şeddeli olsaydı kelamın uygun şekli, "ve yütelakkavne fîhâ bi't-tahiyyeti ve's-selâm" denilmesi olurdu.

وإنما اخترنا القراءةَ بذلك، كما تجيزُ: أخذتُ بالخِطامِ، وأخذتُ الخِطامَ.

Biz bu kıraati ancak tıpkı şu caiz olduğu gibi tercih ettik: "Ahaztü bi'l-hıtâm (yulardan tuttum)" ve "Ahaztü'l-hıtâm (yuları tuttum)."

وقد بيّنا معنى "التحيةِ" و "السلامِ" فيما مضَى قبلُ [بما أغنى] عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

"et-Tahiyye" ve "es-Selâm" kelimelerinin anlamını daha önce bu yerde tekrarlamaya [ihtiyaç bırakmayacak şekilde] açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٧٦) قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا (٧٧)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٧٦) قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا (٧٧)} “Orada ebedî kalıcıdırlar. Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaktır! De ki: 'Rabbim size ne diye değer versin eğer duanız (kulluğunuz) olmasa? Siz ise yalanladınız, artık (azap) kaçınılmaz olacaktır.'”

يقول تعالى ذكرُه: أولئك يُجزَون الغرفةَ بما صبَروا، خالدين في الغرفةِ. يعنى أنهم ماكثون فيها، لابثون إلى غيرِ أمدٍ [{حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا}. يقولُ] : حسُنتْ تلك الغرفةُ قرارًا لهم، {وَمُقَامًا}. يقولُ: وإقامةً.

Zikri yüce olan buyuruyor ki: Sabretmelerine karşılık saraylarla ödüllendirilecek olanlar, o sarayda ebedî kalacaklardır. Yani onlar orada süreklidirler, bir son olmaksızın kalıcıdırlar. [{حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا}. buyuruyor ki] : O saray onlar için ne güzel bir karargâh olmuştur, {وَمُقَامًا} buyuruyor ki: ve ne güzel bir ikametgâhtır.

وقولُه: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِه: قل يا محمدُ لهؤلاءِ الذين أُرسِلتَ إليهم: أيَّ شيءٍ يَعُدُّكم، وأيَّ شيءٍ يصنَعُ بكم ربى؟ يقالُ منه: عبَأتُ به أَعبَأُ عَبْئًا، وعَبَأْتُ الطيبَ أعْبَؤُه عَبْئًا . إذا هيّأتَه. كما قال الشاعرُ :

O'nun: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي} “De ki: Rabbim size ne diye değer versin” kavli: Şânı yüce olan, Peygamberine buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kendilerine gönderildiğin şu kimselere de ki: Rabbim sizi ne saysın ve sizinle ne yapsın? Bu kökten şöyle denilir: Bir şeyi hazırladığında, "ebe'tü bihî a'be'u ab'en" ve "abe'tü't-tîbe a'be'uhû ab'en " denilir. Nitekim şair şöyle demiştir :

كأنَّ بنحرِه وبمَنكِبَيه … عَبيرًا بات يَعْبَؤُهُ عروسُ

Sanki onun göğsünde ve omuzlarında … bir gelinin geceleyin hazırladığı güzel koku (abîr) vardır.

يقولُ: تُهَيِّئُه وتَعْمَلُه، تَعبؤُه عَبْئًا وعُبُوءًا. ومنه قولُهم: عَبأتُ الجيشَ. بالتشديدِ والتخفيفِ، فأنا أُعَبِّئُه: أُهَيِّئُه. والعِبْءُ الثِّقْلُ.

[Şair] şöyle demek istiyor: Onu hazırlar ve yapar; "te'be'uhû ab'en ve ubûen". Onların, hem şeddeli hem şeddesiz olarak "abe'tü'l-ceyşe / abbe'tü'l-ceyşe" (orduyu teçhiz ettim/hazırladım) sözü de bu köktendir; "fe-ene uebbi'uhû" yani onu hazırlıyorum [demektir]. İb' (عِبْء) ise ağırlık/yük demektir.

وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tevili hakkında söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ}. يقولُ: يصنَعُ بكم لولا دعاؤُكم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ} “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin” kavli hakkında şöyle dedi: "Duanız olmasa sizinle ne yapsın [demektir]."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي}. قال: {يَعْبَأُ}: يَفعَلُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي} “De ki: Rabbim size ne diye değer versin” kavli hakkında: "{يَعْبَأُ} 'yapar' demektir " dediğini [aktardı].

وقولُه: {لَوْلَا دُعَاؤُكُم}. يقولُ: لولا عبادةُ مَن يَعبُدُه منكم، وطاعةُ مَن يُطيعُه منكم.

O'nun: {لَوْلَا دُعَاؤُكُم} “eğer duanız olmasa” kavli: İçinizden O'na ibadet edenin ibadeti ve O'na itaat edenin itaati olmasaydı [demektir].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ}. يقولُ: لولا إيمانُكم. وأخبَر اللَّهُ الكفارَ أنه لا حاجةَ له بهم؛ إذ لم يَخلُقْهم مؤمنين، ولو كان له بهم حاجةٌ لحبَّبَ إليهم الإيمانَ كما حبَّبه إلى المؤمنين .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ} “De ki: Rabbim size ne diye değer versin eğer duanız olmasa?” kavli hakkında: "İmanınız olmasaydı, demektir. Allah kâfirlere, onları müminler olarak yaratmadığı için kendilerine bir ihtiyacı olmadığını haber vermiştir; şayet onlara bir ihtiyacı olsaydı, müminlere sevdirdiği gibi onlara da imanı sevdirirdi " dediğini aktardı.

وحدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana...

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ}. قال: لولا دعاؤكم إياه، لِتعبُدُوه وتُطِيعوه .

el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ} “eğer duanız olmasa” kavli hakkında: "O'na ibadet edesiniz ve O'na itaat edesiniz diye sizin O'na dua etmeniz olmasaydı " dediğini aktardı.

وقولُه: {فَقَدْ كَذَّبْتُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه لمشركى قريشٍ؛ قومِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: فقد كذَّبتم أيها القومُ رسولَكم الذي أُرسِل إليكم، وخالَفتم أمرَ ربِّكم الذي أمَر بالتمسكِ به، لو تمسَّكتم به كان يَعبَأُ بكم ربى، فسوف يكونُ تكذيبُكم رسولَ ربَّكم، وخلافُكم أمرَ بارئِكم - عذابًا لكم ملازِمًا؛ قتلًا بالسيوفِ، وهلاكًا لكم مُفْنِيًا يُلحِقُ بعضَكم بعضًا. كما قال أبو ذُؤَيبٍ الهُذَليُّ :

O'nun: {فَقَدْ كَذَّبْتُمْ} “Siz ise yalanladınız” kavli: Zikri yüce olan [Allah], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmi olan Kureyş müşriklerine şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Siz size gönderilen elçinizi yalanladınız ve Rabbinizin sımsıkı sarılmayı emrettiği emrine muhalefet ettiniz; şayet ona sımsıkı sarılsaydınız Rabbim size değer verirdi. Artık Rabbinizin elçisini yalanlamanız ve Yaratıcınızın emrine karşı gelmeniz, sizin için ayrılmaz bir azap; kılıçlarla öldürülme ve birinizin diğerini takip ettiği yok edici bir helak olacaktır. Nitekim Ebû Züeyb el-Hüzelî şöyle demiştir :

ففاجَأَه بعاديةٍ لِزامٍ … كما يَتفجَّرُ الحوضُ اللقيفُ

Ansızın onu, yıkılmış havuzun patlaması gibi … birbirini izleyen ayrılmaz bir hücumla bastırdı.

يعنى باللزامِ الكثيرَ الذي يتبَعُ بعضُه بعضًا، وباللَّقيفِ: المتساقطَ الحجارةِ المتهدِّمَ. ففعَل اللَّهُ ذلك بهم، وصدَقهم وعدَه، وقتَلهم يومَ بدرٍ بأيدى أوليائِه، وألحق بعضَهم ببعضٍ، فكان ذلك العذابَ اللزامَ.

"el-Lizâm" ile birbirini takip eden çokluğu , "el-Lekîf" ile de taşları dökülmüş, yıkılmış havuzu kastetmektedir. Allah onlara bunu yaptı, onlara olan vaadini doğruladı, Bedir gününde onları dostlarının elleriyle öldürdü ve birini diğerine kattı; işte bu, ayrılmaz (lizâm) bir azap oldu.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبَرنى مولًى لشقيقِ بن ثورٍ، أنه سمِع سلمانَ أبا عبدِ اللَّهِ، قال: صلَّيتُ مع ابن

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Şakîk b. Sevr'in azatlısı haber verdi; o, Ebû Abdillâh Selmân'ı şöyle derken işitmiş: İbn

الزُّبيرِ فسمِعتُه يقرَأُ: (فقد كذَّب الكافرون).

namaz kıldım ve onun: (فقد كذَّب الكافرون) “Kâfirler ise yalanladılar” şeklinde okuduğunu işittim.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا سعيدٌ، عن أدهمَ السَّدوسيِّ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Edhem es-Sedûsî'den anlattı .

قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ قال: ثنا شعبةُ، عن عبدِ المجيدِ، قال: سمِعتُ مسلمَ بنَ عمارٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يقرَأُ هذا الحرفَ: (فقد كذَّب الكافرون فسوف يكونُ لزامًا) .

Dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Abdülmecîd'den anlattı, dedi ki: Müslim b. Ammâr'ı işittim, dedi ki: İbn Abbâs'ın bu harfi: (فقد كذَّب الكافرون فسوف يكونُ لزامًا) “Kâfirler ise yalanladılar, artık (azap) kaçınılmaz olacaktır” şeklinde okuduğunu işittim .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}. يقولُ: كذَّب الكافرون أعداءُ اللَّهِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “De ki: 'Rabbim size ne diye değer versin eğer duanız olmasa? Siz ise yalanladınız, artık (azap) kaçınılmaz olacaktır.'” Şöyle buyuruyor: Allah'ın düşmanları olan kâfirler yalanladılar.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، عن ابن مسعودٍ، قال: فسوف يَلقَون لزامًا يومَ بدرٍ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı, dedi ki: "Bedir günü kaçınılmaz olanla (lizâm) karşılaşacaklardır ."

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ، عن مسروقٍ، قال: قال أبو عبدِ الرحمنِ: خمسٌ قد مضَين؛ الدخانُ، واللِّزامُ، والبطشةُ، والقمرُ، والرومُ.

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Müslim'den, o Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: Ebû Abdirrahmân şöyle dedi: "Beş [şey] geçip gitmiştir: Duhan (duman), lizâm (kaçınılmaz azap), batşe (şiddetli yakalama), kamer (ayın yarılması) ve Rûm."

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتَادةَ قولَه: {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}. قال أبَيُّ بنُ كعبٍ: هو القتلُ يومَ بدرٍ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “artık (azap) kaçınılmaz olacaktır” kavli hakkında haber verdi: Übey b. Ka'b dedi ki: "O, Bedir günündeki öldürülmedir ."

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن عمرٍو، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: اللِّزامُ يومُ بدرٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Amr'dan, o Mugîre'den, o İbrâhim'den anlattı, dedi ki: "el-Lizâm, Bedir günüdür."

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}. قال: هو يومُ بدرٍ.

Bana Ya'kûb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o da Mücâhid'den {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “artık (azap) kaçınılmaz olacaktır” hakkında anlattı, dedi ki: "O, Bedir günüdür."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}. قال: يومُ بدرٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “artık (azap) kaçınılmaz olacaktır” hakkında: "Bedir günüdür " dediğini [aktardı].

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن منصورٍ، عن سفيانَ، عن ابن مسعودٍ، قال: اللِّزامُ القتلُ يومَ بدرٍ.

Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o Mansûr'dan, o Süfyân'dan, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı, dedi ki: "el-Lizâm, Bedir günündeki öldürülmedir."

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}: الكفارُ كذَّبوا رسولَ اللَّهِ ﷺ، وبما جاء به من عندِ اللَّهِ، {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}. وهو يومُ بدرٍ.

Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: { فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا } “Siz kesinlikle yalanladınız; bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır!” kavli hakkında şöyle derken işittim: Kâfirler, Allah'ın Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun Allah katından getirdiği şeyleri yalanladılar. { فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا } “Bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır” [ifadesindeki azap], Bedir günüdür.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: قد مضَى اللِّزامُ، كان اللزامُ يومَ بدرٍ، أسَروا سبعين وقتَلوا سبعين .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan anlattı, dedi ki: "el-Lizâm geçip gitmiştir; el-Lizâm Bedir günü idi; [Müslümanlar] yetmiş kişiyi esir aldılar ve yetmiş kişiyi öldürdüler ."

وقال آخرون: معنى اللِّزامِ القتالُ.

Başkaları da şöyle demiştir: el-Lizâm'ın anlamı savaştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}. قال: فسوف يكونُ قتالًا؛ اللِّزامُ القتالُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “artık (azap) kaçınılmaz olacaktır” kavli hakkında şöyle dedi: "Artık savaş olacaktır; el-Lizâm savaştır ."

وقال آخرون: اللِّزامُ الموتُ.

Başkaları da şöyle demiştir: el-Lizâm ölümdür.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا}. قال: موتًا .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “artık (azap) kaçınılmaz olacaktır” hakkında: "Ölüm [olacaktır] " dediğini [aktardı].