Binûn

Şuarâ Suresinin Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني الحسينُ بن يزيدَ الطَّحَّانُ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا قيسٌ، عن يَعْلَى، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، وحدَّثني أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا طَلْقُ بنُ غَنَّامٍ، عن قيسٍ، و [حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن عَطِيَّةَ، بن قيسٍ] ، عن يَعْلَى [بن النُّعْمانِ] ، عن عكرِمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. قال: الرُّواةُ .

Bana el-Huseyn b. Yezîd et-Tahhân anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize Kays, Ya'lâ'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; ve bana Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Talk b. Gannâm, Kays'tan anlattı; ve [bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye, İbn Kays'tan] , o Ya'lâ [b. en-Nu'mân'dan] , o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: “Onlar [şiir] ravileridir ” dedi.

وقال آخرون: هم الشياطينُ.

Başkaları ise: “Onlar şeytanlardır” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثني

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [şu da] anlattı:

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}: الشياطينُ .

el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” kavli hakkında: “Şeytanlardır ” dediğini [nakletti].

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، [قال: أخبَرنا] مَعْمَرٌ، عن قتَادةَ في قولِه: {يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. قال: يَتَّبِعُهم الشياطينُ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, [dedi ki: Bize haber verdi] Ma'mer, Katâde'den O'nun: {يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Onlara azgınlar uyar” kavli hakkında nakletti; [Katâde]: “Onlara şeytanlar uyar ” dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن سَلَمَةَ بن كُهَيلٍ، عن عكرِمةَ في قولِه: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. قال: عُصَاةُ الجِنِّ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd ve Abdurrahman anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den, o İkrime'den O'nun: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” kavli hakkında anlattı; [İkrime]: “Cinlerin isyankârlarıdır ” dedi.

وقال آخرون: هم السُّفَهَاءُ. وقالوا: نزَل ذلك في رَجُلَين تَهاجَيَا على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ.

Başkaları ise: “Onlar beyinsizlerdir (sefihlerdir)” dediler ve: “Bu [ayet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde birbirlerini hicveden iki adam hakkında indi” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da

أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: كان رَجُلان على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ؛ أحدُهما مِن الأنصارِ، والآخرُ من قومٍ آخَرين، وأنهما تَهاجَيَا، وكان مع كلِّ واحدٍ منهما غُوَاةٌ من قومِه، وهم السُّفَهَاءُ، فقال اللهُ تعالى: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ} .

babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısmı hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde iki adam vardı; biri Ensâr'dan, diğeri başka bir kavimdendi. Bunlar birbirlerini hicvettiler; her birinin yanında kendi kavminden azgınlar vardı ki onlar beyinsizlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ} ‘Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar. Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar?’ buyurdu.”

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أَخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. قال: كان رَجُلان على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ؛ أحدُهما مِن الأنصارِ، والآخرُ مِن قومٍ آخرين، تَهاجَيَا، مع كلِّ واحدٍ منهما غُواةٌ مِن قومِه، وهم السُّفَهَاءُ .

Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde iki adam vardı; biri Ensâr'dan, diğeri başka bir kavimdendi. Birbirlerini hicvettiler, her birinin yanında kendi kavminden azgınlar vardı ki onlar beyinsizlerdi .”

وقال آخرون: هم ضُلَّالُ الجنِ والإنسِ.

Başkaları ise: “Onlar cinlerin ve insanların sapkınlarıdır” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. قال: هم الكفارُ، يَتَّبِعُهم ضُلَّالُ الجنِّ والإنسِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: “{وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} ‘Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar’: Onlar kâfirlerdir, cinlerin ve insanların sapkınları onlara uyar .”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ:

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu hakkında şöyle dedi:

{وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. قال: الغاوُون المُشْرِكون .

{وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar”. [İbn Zeyd]: “Azgınlar (el-gâvûn) müşriklerdir ” dedi.

قال أبو جعفرٍ: وأَولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ فيه ما قال اللهُ جلّ ثناؤُه: إن شعراءَ المشركين يَتَّبِعُهم غُوَاةُ الناسِ، ومَرَدةُ الشياطينِ، وعُصاةُ الجنِّ. وذلك أن الله عَمَّ بقولِه: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} فلم يَخْصُصْ بذلك بعضَ الغُواةِ دونَ بعضٍ، فذلك على جميعِ أصْنافِ الغُواةِ التي دخَلَت في عُمُومٍ الآيةِ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta gerçeğe en uygun olan görüş, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi söylenmesidir: Şüphesiz müşriklerin şairlerine insanların azgınları, şeytanların elebaşları ve cinlerin isyankârları uyar. Zira Allah Teâlâ: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” buyurarak genel bir ifade kullanmış, azgınlardan bir kısmını diğerlerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla bu, ayetin umumuna dâhil olan bütün azgın sınıfları için geçerlidir.

وقولُه: {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ألم تَرَ يا محمدُ {أَنَّهُمْ}. يعنى الشعراءَ، في كلِّ وادٍ يذهَبون، كالهائمِ على وَجْهِه على غيرِ قَصْدٍ، بل جائزًا عن الحقِّ وطريقِ الرَّشادِ وقَصْدِ السبيلِ. وإنما هذا مثَلٌ ضَرَبَه اللهُ لهم في افتنانِهم في الوُجُوهِ التي يَفْتَنُّون فيها بغيرِ حَقٍّ، فَيَمْدَحون بالباطلِ، قومًا، ويَهْجُون آخَرِين كذلك، بالكَذِبِ والزُّورِ.

O'nun: {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ} “Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar?” kavli; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Görmez misin [ey Muhammed], {أَنَّهُمْ} “onların” yani şairlerin, nereye gittiğini bilmeden rastgele dolaşan, haktan, doğruluk yolundan ve orta yoldan sapan kimse gibi her vadide dolaştıklarını? Bu, haksız yere daldıkları çeşitli üsluplarda Allah'ın onlar için verdiği bir misaldir; zira bâtıl yere bir kavmi överler, başka bir kavmi de aynı şekilde yalan ve iftira ile yererler.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri ehl-i tevil de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ}. يقولُ: في كلِّ لَغْوِ يَخوضُون.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ} “Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar”. Şöyle demektedir: “Her boş ve faydasız söze dalarlar.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ}. قال: في كلِّ فَنٍّ يَفْتَنُّون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: “{فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ} ‘Her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar’: Her çeşit söze dalıp onda hüner gösterirler .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ}. قال: فَنٍّ، {يَهِيمُونَ}. قال: يقولون .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in şu kavli hakkında nakletti: “{أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ} ‘Görmez misin ki onlar her vadide’, [Mücâhid]: ‘[Her] çeşit sözde’, {يَهِيمُونَ} ‘şaşkın şaşkın dolaşırlar’, [Mücâhid]: ‘Söylerler ’ dedi.”

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ}. قال: يَمْدَحون قومًا بباطلٍ، ويَشْتُمون قومًا بباطلٍ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ} “Her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar” kavli hakkında nakletti; [Katâde]: “Bâtıl yere bir kavmi överler, bâtıl yere bir kavme söverler ” dedi.

وقولُه: {وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ}. يقولُ: وأن أكثرَ قِيلِهم باطلٌ وكَذِبٌ.

O'nun: {وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} “Ve yapmadıkları şeyleri söylerler” kavli; şöyle buyurmaktadır: Onların sözlerinin çoğu bâtıl ve yalandır.

كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ}. يقولُ: أكثرُ قولِهم يَكْذِبون .

Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: “{وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} ‘Ve yapmadıkları şeyleri söylerler’: Şöyle der: Sözlerinin çoğunda yalan söylerler .”

وعُنى بذلك شُعَرَاءُ المُشْرِكين.

Bununla müşriklerin şairleri kastedilmiştir.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال عبدُ الرحمنِ بنُ

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Abdurrahman b.

زيدٍ: قال رجلُ لأبي: يا أبا أُسامةَ، أرأيتَ قولَ اللهِ جلّ ثناؤُه: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ}؟ فقال له أبى: إنما هذا لشُعَراءِ المُشْرِكين، وليس شعراءَ المؤمنين، ألَا تَرَى أنه يقولُ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} إلى آخِرِه. فقال: فَرَّجْتَ عنى يا أبا أُسامةَ، فَرَّجَ اللهُ عنك .

Zeyd şöyle dedi: Bir adam babama: “Ey Ebû Üsâme! Allah Teâlâ'nın: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} ‘Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar. Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar? Ve yapmadıkları şeyleri söylerler’ kavli hakkında ne dersin?” dedi. Babam ona şöyle dedi: “Bu ancak müşriklerin şairleri içindir, müminlerin şairleri için değildir. Görmüyor musun ki O: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} ‘Ancak iman edip salih amel işleyenler... müstesnadır’ ayetinin sonuna kadar buyurmaktadır.” Adam: “Beni ferahlattın ey Ebû Üsâme, Allah da seni ferahlatsın ” dedi.

وقولُه: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. وهذا استثناءٌ مِن قولِه: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}، {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. وذُكر أن هذا الاستثناءَ نزَل في شعراءِ رسولِ اللهِ ﷺ؛ كحسانَ بن ثابتٍ، وكعبِ بن مالكٍ، ثم هو لكلِّ مَن كان بالصفةِ التي وصَفه اللهُ بها.

O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır” kavli; bu, O'nun: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar”, {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır” kavlinden bir istisnadır. Bu istisnanın Hassân b. Sâbit ve Ka'b b. Mâlik gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şairleri hakkında indiği, daha sonra da Allah'ın kendisini nitelediği sıfata sahip olan herkes için geçerli olduğu zikredilmiştir.

وبالذي قُلنا في ذلك جاءتِ الأخبارُ.

Bu konuda bizim söylediğimize dair rivayetler gelmiştir.

ذكرُ الرواية بذلك

Buna dair rivayetin zikri:

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ وعليُّ بنُ مجاهدٍ وإبراهيمُ بنُ المُخْتارِ، عن ابن إسحاق، عن يزيدَ بن عبدِ اللهِ بن قُسَيطٍ، عن أبي الحسنِ سالمٍ البَرَّادِ مولى تَميمٍ الدَّارِيِّ، قال: لمَّا نزلَت: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. قال: جاء حسانُ بنُ ثابتٍ وعبدُ اللهِ بنُ رواحةَ وكعبُ بنُ مالكٍ إلى رسولِ اللهِ ﷺ، وهم يَبْكُون، فقالوا: قد علِم اللهُ حينَ أنزَل هذه الآيةَ أنَّا شُعراءُ. فتَلا النبيُّ ﷺ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Ali b. Mücâhid ve İbrâhim b. el-Muhtâr, İbn İshâk'tan, o Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Temîm ed-Dârî'nin mevlâsı Ebü'l-Hasen Sâlim el-Berrâd'dan nakletti; dedi ki: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” [ayeti] indiğinde Hassân b. Sâbit, Abdullah b. Revâha ve Ka'b b. Mâlik ağlayarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip: «Allah bu ayeti indirdiğinde bizim şair olduğumuzu biliyordu» dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise nasıl bir dönüşle devrileceklerini (nasıl bir akıbete uğrayacaklarını) yakında bileceklerdir” [ayetini] okudu.

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن بعضِ أصحابِه، عن عطاءِ بن يَسارٍ، قال: نزلَت: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} إلى آخرِ السورةِ، في حسَّانَ بن ثابتٍ، وعبدِ اللهِ بن رَوَاحةَ، وكعبِ بن مالكٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, bazı arkadaşlarından, o da Atâ b. Yesâr'dan nakletti; dedi ki: Surenin sonuna kadar olan {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” [kısmı], Hassân b. Sâbit, Abdullah b. Revâha ve Ka'b b. Mâlik hakkında indi.

قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسينِ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ وطاوسٍ، قالا: قال: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ}، فَنَسَخ من ذلك واسْتَثْنَى، فقال: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} الآية.

Dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Huseyn'den, o Yezîd'den, o İkrime ve Tâvûs'tan nakletti; ikisi dediler ki: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar. Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar? Ve yapmadıkları şeyleri söylerler” [buyurdu], sonra bundan neshetti ve istisna kılarak şöyle buyurdu: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih amel işleyenler... müstesnadır” ayet[i].

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: ثم استَثْنَى المؤمنين منهم، يعنى الشعراءَ، فقال: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Sonra onlardan -yani şairlerden- mümin olanları istisna ederek şöyle buyurdu: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih amel işleyenler... müstesnadır” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ. فذكَر مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs dedi... [ve] bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}. قال: هم الأنصارُ الذين هاجَوْا مع رسولِ اللهِ ﷺ.

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den haber verdi: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Ancak iman edip salih amel işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır”. Dedi ki: Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [müşrikleri] hicveden Ensâr'dır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن يزيدَ بن عبدِ اللهِ بن قُسَيطٍ، عن أبي حسنٍ البَرَّادِ، قال: لمَّا نزلَت: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. ثم ذكَر نحوَ حديثِ ابن حُمَيدٍ، عن سَلَمةَ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Muhammed b. İshâk'tan, o Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Ebû Hasen el-Berrâd'dan nakletti; dedi ki: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” [ayeti] indiğinde... Sonra İbn Humeyd'in Seleme'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti.

وقولُه: {وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا}. اختَلف أهلُ التأويلِ في حالِ الذكرِ الذي وصَف اللهُ به هؤلاء المُسْتَثْنَين مِن الشعراءِ؛ فقال بعضُهم: هي حالُ منطقِهم ومُحاورتِهم الناسَ. وقالوا: معنى الكلامِ: وذكَروا الله كثيرًا في كلامِهم.

O'nun: {وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} “Ve Allah'ı çokça zikrettiler” sözü[ne gelince]: Tevil ehli, Allah'ın şairlerden istisna ettiği bu kimseleri nitelediği zikrin hali konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bu, onların konuşma ve insanlarla hitaplaşma halleridir. Şöyle dediler: Sözün anlamı: “Sözlerinde Allah'ı çokça zikrettiler” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا}: فِي كلامِهم .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} “Ancak iman edip salih amel işleyenler ve Allah'ı çokça zikredenler... müstesnadır”: Sözlerinde [zikrederler] .

وقال آخرون: بل ذلك في شِعْرِهم.

Diğerleri ise: “Aksine bu, onların şiirlerindedir” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا}. قال: ذكَروا الله في شِعْرِهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} “Ve Allah'ı çokça zikrettiler” sözü hakkında şöyle dedi: Şiirlerinde Allah'ı zikrettiler .

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن الله وصَف هؤلاء

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bu hususta gerçeğe en uygun olan söz, şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah bunları,

الذين اسْتَثْناهم من شعراءِ المؤمنين بذِكْرِ اللهِ كثيرًا، ولم يَخُصَّ [ذِكْرَهم الله] على حالٍ دونَ حالٍ في كتابِه، ولا على لسانِ رسولِه، فصِفَتُهم أنهم يذكُرون الله كثيرًا في كلِّ أحْوالِهم.

mümin şairlerden istisna ettiği bu kimseleri Allah'ı çokça zikretmekle nitelemiş olup, ne Kitabı'nda ne de Resûlü'nün dilinde [Allah'ı zikretmelerini] bir hale tahsis edip diğerini dışarıda bırakmamıştır; dolayısıyla onların vasfı, her hallerinde Allah'ı çokça zikretmeleridir.

وقولُه: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}. يقولُ: وانتَصَروا مِمَّن هَجَاهُم مِن شُعراءِ المُشْرِكين ظُلْمًا، بشِعْرِهم وهِجائِهم إيَّاهم، وإجابتِهم عما هَجَوْهم به.

O'nun: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savundular” sözü[ne gelince]: [Yani], kendilerini haksız yere hicveden müşrik şairlere karşı şiirleriyle, onları hicvederek ve kendilerini hicvettikleri şeylere cevap vererek haklarını savundular, demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}. قال: يَرُدُّون على الكفارِ الذين كانوا يَهْجُون المؤمنين .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savundular”. Dedi ki: Müminleri hicveden kâfirlere karşılık verirler .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَانْتَصَرُوا}: من المشركين، {مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَانْتَصَرُوا} “Ve kendilerini savundular” -müşriklerden-, {مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “haksızlığa uğradıktan sonra” sözü hakkında [böyle] dedi.

وقيل: عنَى بذلك كلِّه الرَّهْطُ الذين ذَكَرْتُ.

Şöyle de denilmiştir: Bütün bunlarla, zikrettiğim o topluluk kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا [سلمةُ و] عليُّ بنُ مجاهدٍ وإبراهيمُ بنُ المُخْتارِ، عن ابن إسحاقَ، عن يزيدَ بن عبدِ اللهِ بن قُسَيطٍ، عن أبي الحسنِ سالمٍ البَرَّادِ مولى تَميمٍ الدَّارِيِّ، قال: لمَّا نزلَت: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. جاء حسَّانُ بنُ ثابتٍ وعبدُ اللهِ بن رَوَاحةً وكعبُ بنُ مالكٍ إلى النبيِّ ﷺ وهم يَبْكُون، فقالوا: قد عَلِم اللهُ حينَ أنزَل هذه الآيةَ أنَّا شعراءُ. فتَلا النبيُّ ﷺ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize [Seleme ve] Ali b. Mücâhid ile İbrâhîm b. el-Muhtâr; İbn İshâk'tan, o Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Temîm ed-Dârî'nin azatlısı Ebü'l-Hasan Sâlim el-Berrâd'dan nakletti; dedi ki: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” [ayeti] indiğinde; Hassân b. Sâbit, Abdullah b. Revâha ve Ka'b b. Mâlik ağlayarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Allah bu ayeti indirdiği sırada bizim şair olduğumuzu biliyordu” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şu [ayeti] okudu: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Ancak iman edip salih amel işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن يزيدَ بن عبدِ اللهِ بن قُسَيطٍ، عن أبي حسنٍ البَرَّادِ، قال: لمَّا نزَلت: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}. ثم ذكَر نحوَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Muhammed b. İshâk'tan, o Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Ebû Hasen el-Berrâd'dan nakletti; dedi ki: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ} “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” [ayeti] indiğinde... Sonra benzerini zikretti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}. قال: عبدُ اللهِ بنُ رَوَاحةَ وأصحابُه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in O'nun: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savundular” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Abdullah b. Revâha ve arkadaşlarıdır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}. قال: عبدُ اللهِ بن رَوَاحَةَ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savundular”. Dedi ki: Abdullah b. Revâha'dır.

وقوله: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وسيعلمُ الذين ظلَموا

Ve O'nun: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Haksızlık edenler yakında bileceklerdir” sözü. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Zulmedenler yakında bileceklerdir

أنفسَهم بشِرْكِهم باللهِ من أهلِ مكةَ، {أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ}. يقولُ: أَيَّ مَرْجِعٍ يَرْجِعُون إليه، وأيَّ مَعادٍ يعودون إليه بعدَ مَماتِهم، فإنَّهم يصيرون إلى نارٍ لا يُطفأُ سعيرُها، ولا يَسْكُنُ لهبُها.

Mekke halkından Allah'a ortak koşarak kendilerine [zulmedenler], {أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} “nasıl bir inkılapla devrileceklerini”. Şöyle buyuruyor: Hangi dönüş yerine döneceklerini ve ölümlerinden sonra hangi varış yerine varacaklarını [bilecektirler]; zira onlar alevi sönmeyen ve yalımı dinmeyen bir ateşe varacaklardır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ وعليُّ بنُ مجاهدٍ وإبراهيمُ بنُ المختارِ، عن ابن إسحاقَ، عن يزيدَ بن عبدِ اللهِ بن قُسَيطٍ، عن أبي الحسنِ سالمٍ البرَّادِ مولى تميمٍ الداريِّ: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ}: يعنى أهلَ مكةَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Ali b. Mücâhid ve İbrâhîm b. el-Muhtâr; İbn İshâk'tan, o Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Temîm ed-Dârî'nin azatlısı Ebü'l-Hasan Sâlim el-Berrâd'dan nakletti: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} “Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir”: Mekke halkını kastetmektedir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ}. قال: وسيعلمُ الذين ظلموا من المشركين، أيَّ منقَلَبٍ ينقلبون.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} “Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir” sözü hakkında şöyle dedi: Müşriklerden zulmedenler, nasıl bir inkılapla devrileceklerini bileceklerdir.

آخرُ تفسيرِ سورةِ الشعراءِ

Şu‘arâ sûresi tefsirinin sonu.