والقرأةُ مجمعةٌ على قراءةِ: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ} بالتاءِ ورفعِ النونِ؛ لأنها نونٌ أصليةٌ. واحدُهم شيطانٌ، كما واحدُ البَساتِين بُسْتانٌ.
Kurrâ {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ} “Onu şeytanlar indirmedi” ibaresini [fiili] te harfiyle ve [eş-Şeyâtîn kelimesindeki] nûn harfini damme (ötre) ile okuma hususunda icmâ etmiştir; zira o asıl bir nûndur. Tıpkı 'el-besâtîn' (bahçeler) kelimesinin tekilinin 'bustân' (bahçe) olması gibi, bunların tekili de 'şeytân'dır.
وذُكِر عن الحسنِ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (وما تَنَزَّلَت به الشَّياطُونَ) بالواوِ .
el-Hasan'dan nakledildiğine göre o bunu, vav harfiyle: (وما تَنَزَّلَت به الشَّياطُونَ) [ve-mâ tenezzelet bihi'ş-şeyâtûne] şeklinde okurdu .
وذلك لحنٌ، ويَنْبَغى أن يكونَ ذلك إن كان صحيحًا عنه، أن يكونَ توَهَّم أن ذلك نظيرُ المسلمين والمؤمنين، وذلك بعيدٌ مِن هذا.
Bu ise bir dil hatasıdır (lahndır). Şayet bu rivayet ondan sahih ise, onun bunu 'el-müslimîn' ve 'el-mü'minîn' kelimelerinin bir benzeri zannetmiş olması gerekir ki bu, bundan uzaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥)}.
Yüce Allah'ın şu kelamının tefsirine dair açıklama: {فَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥)} “Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma; sonra azap edilenlerden olursun. (213) En yakın akrabalarını uyar. (214) Müminlerden sana tabi olanlara kol kanat ger. (215)”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {فَلَا تَدْعُ} يا محمدُ، {مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ}. أي : لا تَعْبُدُ معه معبودًا غيرَه، {فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ}. فَيَنْزِلَ بك من العذابِ ما نزَل بهؤلاء الذين خالَفوا أمرَنا وعبَدوا غيرَنا.
Yüce Zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurmaktadır: {فَلَا تَدْعُ} “Öyleyse yalvarıp yakarma” ey Muhammed, {مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilaha”; yani O'nunla birlikte O'ndan başka hiçbir mabuda ibadet etme; {فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ} “sonra azap edilenlerden olursun”; öyle ki emrimize muhalefet edip bizden başkasına ibadet eden şu kimselerin başına gelen azap senin de başına iner .
وقولُه: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وأَنْذِرْ عشيرتَك من قومِك الأقرَبين إليك قرابةً، وحذِّرْهم مِن عذابِنا أن يَنْزِلَ بهم بكفرِهم.
O'nun: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” kavli; Senası yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Kavminden sana akrabalıkça en yakın olan aşiretini uyar ve küfürleri sebebiyle başlarına inmesinden dolayı onları azabımızla sakındır.
وذُكِر أن هذه الآيةَ لما نزَلَت بدَأ ببنى جدِّه عبدِ المطلبِ وولدِه، فحذَّرهم وأَنْذَرَهم.
Zikredildiğine göre bu ayet indiğinde, dedesi Abdülmuttalib'in oğullarından ve onun evlatlarından başlayarak onları sakındırmış ve uyarmıştır.
ذكرُ [الروايةِ بذلك]
[Buna dair rivayetin] zikri
حدَّثني أحمدُ بنُ المِقْدامِ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا هشامُ بنُ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالت: لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قالت: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يا صفيةُ بنتَ عبدِ المطلبِ، يا فاطمةُ بنتَ محمدٍ، يا بني عبدِ المطلبِ، إنى لا أَمْلِكُ لكم مِن اللهِ شيئًا، سَلُوني مِن مالى ما شئْتُم" .
Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, babasından, o da Âişe'den nakletti; Âişe dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Abdülmuttalib kızı Safiyye! Ey Muhammed kızı Fâtıma! Ey Abdülmuttaliboğulları! Doğrusu ben Allah katında sizin adınıza hiçbir şeye güç yetiremem; malımdan dilediğinizi benden isteyiniz” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثني أَبِي ويونسُ بنُ بُكَيْرٍ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bana babam ve Yûnus b. Bükeyr, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [önceki hadisin] benzerini nakletti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، قال: ثنا عَنْبَسةُ، عن هشامِ بن عُروةَ، عن أبيه، قال: لما نزَلَت: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قام النبيُّ ﷺ فقال: "يا فاطمةُ بنتَ محمدٍ، ويا صفيةُ ابنةَ عبدِ المطلبِ". ثم ذكَر نحوَ حديثِ ابن المِقْدامِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hakkâm anlattı, dedi ki: Bize Anbese, Hişâm b. Urve'den, o da babasından nakletti, dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp: “Ey Muhammed kızı Fâtıma ve ey Abdülmuttalib kızı Safiyye!” buyurdu. Sonra İbnü'l-Mikdâm'ın hadisine benzer şekilde zikretti .
حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا سَلَامةُ، قال: قال عُقَيْلٌ: ثنى الزهريُّ، قال: قال سعيدُ بنُ المسيبِ و [أبو سلمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ] : إن أبا هريرةَ ﵁ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ حينَ أُنْزِل عليه: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}: "يا معشرَ قريشٍ، اشْتَرُوا أنفسَكم مِن اللهِ، [لا أُغْنى عنكم مِن اللهِ] شيئًا، يا بني عبدِ مَنافٍ، لا أُغْنِى عنكم مِن اللهِ شيئًا، يا عباسُ بنَ عبدِ المطلبِ، لا أُغْنِى عنك مِن اللهِ شيئًا، [يا فاطمةُ بنتَ رسولِ اللهِ، لا أُغْنى عنكِ مِن اللهِ شيئًا] ، سَلينى ما شِئْتِ، لا أُغْنِى عنك مِن اللهِ شيئًا" .
Bana Yûnus b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Selâme anlattı, dedi ki: Ukayl dedi ki: Bana ez-Zührî nakletti, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb ve [Ebû Seleme b. Abdirrahmân] dediler ki: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh şöyle dedi: Kendisine {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indirildiği zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi Allah'tan satın alınız; [Allah katında size] hiçbir fayda sağlayamam. Ey Abdümenâfoğulları! Allah katında size hiçbir fayda sağlayamam. Ey Abbâs b. Abdilmuttalib! Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam. [Ey Resûlullah'ın kızı Fâtıma! Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam] ; benden dilediğini iste, [fakat] Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam” .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الملكِ، قال: ثنا أبو اليَمانِ، قال: أخبَرنا شعيبٌ، عن الزهريِّ، قال: أخبَرنى سعيدُ بنُ المسيبِ وأبو سلمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ، أن أبا هريرةَ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ حينَ أُنْزِل عليه: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قال: "يا معشرَ قريشٍ، اشْتَرُوا أنفسَكم مِن اللهِ". ثم ذكَر نحوَ حديثِ يونُسَ، عن
Bana Muhammed b. Abdilmelik anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Yemân anlattı, dedi ki: Bize Şuayb, ez-Zührî'den haber verdi, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân bana haber verdiler ki Ebû Hüreyre şöyle dedi: Kendisine {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indirildiği zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi Allah'tan [kurtarıp] satın alın!» buyurdu. Sonra Yûnus'un rivayetine benzer şekilde zikretti...
سَلَامةَ، غير أنه زاد فيه: "يا صفيةُ عمةَ رسولِ اللهِ، لا أُغْنِى عنكِ مِن اللهِ شيئًا". ولم يَذْكُرْ في حديثِه فاطمةَ .
Selâme'den [nakledilen rivayet gibi], şu kadar var ki o rivayetinde şunu ziyade etti: “Ey Resûlullah'ın halası Safiyye! Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam.” Ve hadisinde Fâtıma'yı zikretmedi .
حدَّثني يونُسُ، قال: ثنا سَلَامةُ بنُ رَوْحٍ، قال: قال عُقَيْلٌ: ثني ابن شهابٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ لما أُنْزِل عليه: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. جمعَ قريشًا، ثم أتاهم، فقال لهم: "هل فيكم غريبُ؟ ". فقالوا: لا، إلا ابنَ أختٍ لنا، لا نَراه إلا منا. قال: "إنه منكم". فوعَظَهم رسولُ اللهِ ﷺ، ثم قال لهم في آخرِ كلامِه: "لا أَعْرِفَنَّ ما ورَد عليَّ الناسُ يومَ القيامةِ يَسُوقون الآخرةَ، وجئُتُم إليَّ تَسُوقون الدنيا".
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Selâme b. Ravh anlattı, dedi ki: Ukayl dedi ki: Bana İbn Şihâb nakletti: Kendisine {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indirildiği zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i topladı, sonra yanlarına gelip onlara: “İçinizde bir yabancı var mı?” diye sordu. Onlar: “Hayır, sadece bir kız kardeşimizin oğlu var, onu da bizden sayıyoruz” dediler. O da: “O sizdendir” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara vaaz etti, sonra sözünün sonunda onlara şöyle buyurdu: “Sakın kıyamet günü insanlar ahireti önlerine katıp gelirken siz bana dünyayı önünüze katıp gelmiş olmayasınız!”
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني يُونُسُ، عن ابن شهابٍ، أخبَرنى سعيدُ بنُ المسيبِ وأبو سلمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ، أن أبا هريرةَ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ حينَ أُنْزِل عليه: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}: "يا معشرَ قريشٍ، اشْتَروا أنفسَكم مِن اللهِ، لا أُغْنى عنكم مِن الله شيئًا، يا بني عبدِ المطلبِ، لا أُغْنى عنكم مِن اللهِ شيئًا، يا عباسُ بنَ عبدِ المطلبِ، لا أُغْنِى عنك مِن اللهِ شيئًا، يا صفيةُ عمةَ رسولِ اللهِ، لا أُغْنِى عنكِ مِن اللهِ شيئًا، يا فاطمةُ بنتَ محمدٍ، سَلِينى ما شئتِ، لا أُغْنى عنك مِن اللهِ شيئًا" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi, [İbn Şihâb dedi ki]: Bana Saîd b. el-Müseyyeb ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân haber verdiler ki Ebû Hüreyre şöyle dedi: Kendisine {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indirildiği zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi Allah'tan satın alınız; Allah katında size hiçbir fayda sağlayamam. Ey Abdülmuttaliboğulları! Allah katında size hiçbir fayda sağlayamam. Ey Abbâs b. Abdilmuttalib! Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam. Ey Resûlullah'ın halası Safiyye! Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam. Ey Muhammed kızı Fâtıma! Benden dilediğini iste, [fakat] Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam” .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سَمِعْتُ الحجاجَ يُحَدِّثُ عن عبدِ الملكِ بن عميرٍ، عن موسى بن طلحةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ أنه قال: لما أنْزَل اللهُ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قال نبيُّ اللهِ ﷺ: "يا معشرَ قريشٍ،
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir anlattı, dedi ki: Haccâc'ı Abdülmelik b. Umeyr'den, onun Mûsâ b. Talha'dan, onun Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ederken işittim; Allah Teâlâ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayetini] indirdiği zaman, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Kureyş topluluğu!
أنْقِذوا أنفسَكم من النار، يا فاطمةُ بنتَ محمدٍ، أَنْقِذى نفسَك مِن النارِ، إلَّا أن لكم رحمًا سأَبُلُّها ببِلالِها".
Kendinizi ateşten kurtarın ! Ey Muhammed kızı Fâtıma! Kendini ateşten kurtar ! Şu var ki sizinle bir akrabalık bağım vardır, onu kendi ıslaklığıyla ıslatacağım (bağlarımı gözetip koruyacağım) .”
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن زائدةَ، عن عبدِ الملكِ بنُ عُمَيرٍ، عن موسى بن طلحةَ، عن أبي هريرةَ، قال: لما نَزَلَت هذه الآيةُ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. دَعا رسولُ اللهِ ﷺ قريشًا، فعَمَّ وخَصَّ، فقال: "يا معشرَ قريشٍ، اشْتَرُوا أنفسَكم مِن اللهِ، يا معشرَ بني كعبِ بن لُؤَيٍّ، يا معشرَ بني عبدِ مَنَافٍ، يا معشرَ بني هاشمٍ، يا معشرَ بني عبدِ المطلبِ - يقولُ لكُلِّهم - أنْقِذُوا أنفسَكم مِن النارِ، يا فاطمةُ بنتَ محمدٍ، أنْقِذى نفسَك مِن النارِ، فإني واللهِ ما أَمْلِكُ لكم مِن اللهِ شيئًا، إلَّا أن لكم رَحِمًا سَأَبُلُّهَا بِبِلَالِها" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Zâide'den, o Abdülmelik b. Umeyr'den, o Mûsâ b. Talha'dan, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; Ebû Hüreyre dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i çağırdı; genele ve özele hitap ederek şöyle buyurdu: “Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi Allah'tan satın alınız. Ey Ka'b b. Lüeyyoğulları topluluğu! Ey Abdümenâfoğulları topluluğu! Ey Hâşimoğulları topluluğu! Ey Abdülmuttaliboğulları topluluğu! -hepsine hitaben- Kendinizi ateşten kurtarınız ! Ey Muhammed kızı Fâtıma! Kendini ateşten kurtar! Zira vallahi ben Allah katında sizin adınıza hiçbir şeye güç yetiremem; şu var ki sizinle bir akrabalık bağım vardır, onu kendi ıslaklığıyla ıslatacağım (bağlarımı gözetip koruyacağım)” .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، قال: ثنا أبو عثمانَ، عن زُهَيرِ بن عمرٍو وقبِيصةَ بن مُخارقٍ، أنهما قالا: أنزَل اللهُ على نبيِّ اللهِ ﷺ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. فحُدِّثْنا عن نبيِّ اللهِ ﷺ، أنه عَلا صخرةً مِن جبلٍ، فَعَلا أَعْلَاها حَجَرًا، ثم قال: "يا آلَ عَبْدِ مَنَافَاهْ، يا صَبَاحَاهْ، إني نذيرٌ، إن مَثَلِى ومَثَلَكم مَثَلُ رجلٍ أتَى الجيشَ، فخَشِيَهم علَى
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir babasından nakletti, o dedi ki: Bize Ebû Osmân, Züheyr b. Amr ve Kabîsa b. Muhârik'tan nakletti; her ikisi şöyle demiştir: Allah, Nebiyyullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayetini] indirdi. Bize Nebiyyullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edildi: O, bir dağın kayalığına çıktı, onun en yüksek taşına kadar tırmandı, sonra şöyle buyurdu: «Ey Abdümenâfoğulları! Vâ sabâhâh (Yetişin, baskın var)! Şüphesiz ben bir uyarıcıyım. Benimle sizin durumunuz, düşman ordusunu gören ve onlar adına...»
أهْلِه، فذهَب يَرْبَؤُهم ، فخَشِيَ أَن يَسْبِقوه إلى أَهْلِهِ، فَجَعَل يَهْتِفُ بهم: يا صَبَاحَاهُ". أو كما قال .
ailesi adına onlardan endişe eden, onları gözetlemek için yüksekçe bir yere çıkan ve [düşmanın] kendisinden önce ailesine ulaşmasından korkarak: 'Vâ sabâhâh (Yetişin, baskın var)!' diye onlara haykırmaya başlayan adamın durumu gibidir” buyurdu. Veya [Peygamber] buna benzer bir söz söyledi .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ ومحمدُ بنُ جعفرٍ، عن عوفٍ، عن قَسَامة بن زُهَيرٍ، قال: بَلَغني أنه لمَّا نزَل على رسولِ اللهِ ﷺ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} كما جاء فوضَع إصْبَعَه في أُذُنِه، ورفَع مِن صوتِه، وقال: "يا بني عبدِ منافٍ، وَاصَبَاحَاهُ" .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb ve Muhammed b. Ca'fer, Avf'tan, o da Kasâme b. Züheyr'den nakletti; [Kasâme] dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde, [haber] geldiği gibi parmağını kulağına koydu, sesini yükseltti ve: “Ey Abdümenâfoğulları! Vâ sabâhâh (Yetişin, baskın var)!” dedi .
قال: ثني أبو عاصمٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن قَسَامَةَ بن زُهَيْرٍ، قال: أَظُنُّه عن الأشعريِّ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه.
Dedi ki: Bana Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Avf, Kasâme b. Züheyr'den nakletti; [Avf] dedi ki: Sanırım o bunu el-Eş'arî'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etti.
حدَّثني عبدُ اللهِ بنُ أبي زيادٍ، قال: ثنا أبو زيدٍ الأنصاريُّ سعد بنُ أوسٍ، عن عوفٍ، قال: قال قَسَامةُ بنُ زُهَيرٍ: حدَّثنى الأشعريُّ، قال: لمَّا نزلَت. ثم ذكَر نحوَه، إلَّا أنه قال: وضَع إصْبَعَيه في أُذُنَيه.
Bana Abdullah b. Ebî Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zeyd el-Ensârî Sa'd b. Evs, Avf'tan nakletti; [Avf] dedi ki: Kasâme b. Züheyr şöyle dedi: Bana el-Eş'arî anlattı, dedi ki: “[Bu ayet] indiğinde...” Sonra [ravî] benzerini zikretti; ancak o: “İki parmağını iki kulağına koydu” dedi.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن الأعمشِ، عن عمرِو بنُ مُرَّةَ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا نزلَت هذه الآيةُ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قامَ رسولُ اللهِ ﷺ على الصَّفَا، ثم نادَى: "يا صَبَاحَاهُ". فاجتَمع الناسُ إليه، فبينَ رجلٍ يَجِيءُ، وبينَ آخَرَ يبعَثُ رسولَه، فقال: "يا بني هاشمٍ، يا بنى عبدِ المُطَّلِبِ، يا بنى فِهْرٍ، يا بَنِي، يا بَنِي، أرأَيْتَكُم لو أخبَرْتُكم أن خَيلًا بِسَفْحِ هذا الجبلِ تريدُ أن تُغِيرَ عليكم صَدَّقْتُموني؟ ". قالوا: نعم. قال: "فإني نَذِيرٌ لكم بينَ يَدَىْ عذابٍ شديدٍ". فقال أبو لَهَبٍ: تبًّا لكم سائرَ اليومِ، ما دَعَوْتُمونى إلا لهذا؟ فنزلَت: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} [المسد: ١].
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıktı, sonra: “Vâ sabâhâh (Yetişin, baskın var)!” diye seslendi. Bunun üzerine insanlar onun yanına toplandı; kimi bizzat geliyor, kimi de kendi elçisini gönderiyordu. [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Ey Hâşimoğulları! Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Fihroğulları! Ey falan oğulları, ey filan oğulları! Ne dersiniz, size şu dağın eteğinde bir atlı birliğin üzerinize baskın yapmak istediğini haber versem beni tasdik eder misiniz?” “Evet” dediler. Buyurdu ki: “Öyleyse ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için [gönderilmiş] bir uyarıcıyım.” Bunun üzerine Ebû Leheb: “Günün geri kalanında helak olasınız, beni sadece bunun için mi çağırdınız?” dedi. Bunun üzerine {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun, kurudu da!” [el-Mesed: 1] ayeti indi.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن سعيدِ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: صَعِد رسولُ اللهِ ﷺ ذاتَ يومٍ الصَّفا، فقال: "يا صَباحَاهْ". فاجتَمعَت إليه قريشٌ فقالوا له: ما لَك؟ فقال: "أرأيْتَكُم إن أخْبَرْتُكم أن العدوَّ مُصَبِّحُكم أو مُمَسِّيكم، ألَا كنتُم تُصَدِّقونني؟ ". قالوا: بلى. قال: "فإنى نذيرٌ لكم بينَ يَدَىْ عذابٍ شديدٍ". فقال أبو لَهَبٍ: تَبًّا لك، ألهذا دَعَوْتَنا، أو جَمَعْتَنا؟ فأنزل اللهُ: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} المسد: ١] إلى آخرِ السورةِ .
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Safâ'ya çıktı ve: “Vâ sabâhâh (Yetişin, baskın var)!” dedi. Kureyş onun yanına toplandı ve ona: “Neyin var?” dediler. O da: “Ne dersiniz, size düşmanın sabahleyin veya akşamleyin üzerinize baskın yapacağını haber versem beni tasdik etmez misiniz?” dedi. “Evet, ederiz” dediler. Buyurdu ki: “Öyleyse ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için [gönderilmiş] bir uyarıcıyım.” Bunun üzerine Ebû Leheb: “Yazıklar olsun sana, bizi bunun için mi çağırdın -veya bunun için mi topladın-?” dedi. Bunun üzerine Allah {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun, kurudu da!” ayetini surenin sonuna kadar indirdi .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن الأعمشِ، عن عمرِو بنُ مُرَّةَ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا نزلَت هذه الآيةُ: (وأنْذِرْ عشيرتَك
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: (وأنْذِرْ عشيرتَك) “Akrabalarını uyar...” bu ayet indiğinde
الأقربين. ورهْطَك منهم المُخْلَصين) . خرَج رسولُ اللهِ ﷺ حتى صَعِدَ الصَّفا، فهَتَف: "يا صَبَاحاهْ". فقالوا: مَن هذا الذي يَهْتِفُ؟ فقالوا: محمدٌ. فاجتَمَعوا إليه، فقال: "يا بَنى فُلَانٍ، يا بَنِي فُلَانٍ، يا بَنِي عبدِ المُطَّلِبِ، يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ". فاجتَمعَوا إليه، فقال: "أَرَأَيْتَكم إن أَخْبَرْتُكم أن خَيْلًا تخرُجُ بِسَفْحِ هذا الجبلِ أكُنْتُم مُصَدِّقِيَّ؟ ". قالوا: ما جَرَّبْنا عليك كَذِبًا. قال: "فإني نذيرٌ لكم بينَ يَدَيْ عذابٍ شديدٍ". فقال أبو لَهَبٍ: تَبًّا لك، ما جَمَعْتَنا إلا لهذا؟ ثم قامَ فنزَلت هذه السورةُ: (تَبَّتْ يَدَا أبي لَهَبٍ وقَد تبَّ) . كذا قرأ الأعمشُ إلى آخرِ السورةِ .
الأقربين. ورهْطَك منهم المُخْلَصين) [Ve en yakın akrabalarını ve onlardan ihlaslı yakın çevreni uyar] . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıkıp Safâ'ya yükseldi ve: “Vâ sabâhâh!” diye haykırdı. “Bu haykıran kim?” dediler. “Muhammed” dediler. Bunun üzerine onun yanına toplandılar. O da: “Ey falan oğulları! Ey filan oğulları! Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Abdümenâfoğulları!” dedi. Yanına toplandıklarında: “Ne dersiniz, size şu dağın eteğinden bir atlı birliğin çıkacağını haber versem beni tasdik eder misiniz?” diye sordu. “Biz senin hiçbir yalanını görmedik” dediler. Buyurdu ki: “Öyleyse ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için [gönderilmiş] bir uyarıcıyım.” Bunun üzerine Ebû Leheb: “Yazıklar olsun sana, bizi sadece bunun için mi topladın?” dedi; sonra kalktı. Bunun üzerine şu sure indi: (تَبَّتْ يَدَا أبي لَهَبٍ وقَد تبَّ) [Ebû Leheb'in iki eli kurusun, nitekim kurudu da!] . el-A'meş surenin sonuna kadar bu şekilde okudu .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ بنُ هشامٍ، عن سفيانَ، عن حبيبٍ، سعيدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا نزَلت: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. خرَج رسولُ اللهِ ﷺ فقامَ على الصَّفا، فقال: "يا صَبَاحاهْ".
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye b. Hişâm, Süfyân'dan, o Habîb'den, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıktı, Safâ'nın üzerinde durdu ve: “Vâ sabâhâh!” dedi.
قال: ثنا خالدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن حبيبِ بن أبي ثابتٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا نزَلت: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قام رسولُ اللهِ ﷺ على الصَّفَا، فقال: "يا صَبَاحاهْ". فجعَل يُعدِّدُهم: "يا بَنِي فُلَانٍ، ويا بَنى فُلَانٍ، ويا بَنِي عبدِ مَنَافٍ".
[Ebû Küreyb] dedi ki: Bize Hâlid b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ'nın üzerine çıkıp: «Vâ sabâhâh!» diye seslendi. Sonra onları tek tek saymaya başladı: «Ey falan oğulları! Ey filan oğulları! Ey Abdümenâfoğulları!»
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغِيرةَ، عن عمرِو بن مُرَّةَ الجَمَليِّ، قال: لمَّا نزَلت: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قال: أَتَى جَبَلًا فجعَل يَهْتِفُ: "يا صَبَاحاهْ". فأتاه مَن خَفَّ مِن الناسِ، وأرسَل إليه المُتَثاقِلون مِن الناسِ رُسُلًا، فجعَلوا يَجِيئُون يَتَّبِعون الصوتَ، فلما انتهوا إليه قال: "إنَّ منكم مَن جَاءَ ليَنْظُرَ، ومنكم مَن أُرْسِل ليَنْظُرَ مَن الهاتِفُ". فلما اجتَمَعوا وكَثُروا قال: "أَرَأَيْتَكم لو أخبَرْتُكم أن خَيْلًا مُصَبِّحتُكم مِن هذا الجبلِ، أكُنْتُم مُصَدِّقِيَّ؟ ". قالوا: نعم، ما جَرَّبْنا عليك كَذِبًا. فقرَأ عليهم هذه الآياتِ التي أُنْزِلْنَ، وأَنْذَرَهم كما أُمِر، فجَعَل يُنَادِى: "يا قريشُ، يا بني هاشمٍ". حتى قال: "يا بنى عبدِ المُطَّلِبِ، إني نَذِيرٌ لكم بينَ يَدَىْ عذابٍ شديدٍ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da Amr b. Mürre el-Cemelî'den nakletti; dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde bir dağa gelip: “Vâ sabâhâh!” diye haykırmaya başladı. İnsanlardan eli hafif olanlar bizzat geldi, ağır davrananlar ise ona elçiler gönderdi; sese doğru peş peşe gelmeye başladılar. Yanına ulaştıklarında şöyle buyurdu: “İçinizden bizzat bakmaya gelen de var, seslenenin kim olduğuna bakması için gönderilen de var.” İnsanlar toplanıp çoğalınca: “Ne dersiniz , size bu dağdan sabah vakti bir atlı birliğin üzerinize baskın yapacağını haber versem beni tasdik eder misiniz?” dedi. “Evet, biz senin hiçbir yalanını görmedik” dediler. Bunun üzerine onlara indirilen bu ayetleri okudu ve emrolunduğu gibi onları uyardı; şöyle seslenmeye başladı: “Ey Kureyş! Ey Hâşimoğulları!” Nihayet: “Ey Abdülmuttaliboğulları! Şüphesiz ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için [gönderilmiş] bir uyarıcıyım” buyurdu .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عمرٍو أنه كان يقرأُ: (وأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ، ورَهْطَكَ المُخْلَصين) .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Amr'dan nakletti; o şöyle okurdu: (وأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ، ورَهْطَكَ المُخْلَصين) [Ve en yakın akrabalarını ve ihlaslı yakın çevreni uyar] .
قال: ثنا سلَمَةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عبدِ الغفارِ بن القاسمِ، عن المِنْهالِ بن عمرٍو، عن عبدِ اللهِ بنُ الحارثِ بن نوفلِ بن الحارثِ بن عبدِ المطلبِ، عن عبدِ اللهِ بن عباسٍ، عن عليِّ بن أبي طالبٍ، قال: لمَّا نزلَت هذه الآيةُ على رسولِ اللهِ ﷺ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} دَعاني رسولُ اللهِ ﷺ، فقال لي: "يا عليُّ، إِنَّ الله أَمَرَنِى أَنْ أُنْذِرَ عَشِيرتى الأَقْرَبِين". قال: "فَضِقْتُ بذلك ذَرْعًا، وعَرَفْتُ أني متى ما أُنادِهم بهذا الأمرِ أَرَ منهم ما أكرَهُ، فصَمَتُّ حتى جاء جبريلُ، فقال: يا محمدُ، إنك إلَّا تَفْعَلْ ما تُؤْمَرُ به يُعَذِّبْكَ رَبُّكَ. فَاصْنَعْ لنا صاعًا مِن طعامٍ، واجْعَلْ
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Abdülgaffâr b. el-Kâsım'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel b. el-Hâris b. Abdilmuttalib'den, o Abdullah b. Abbâs'tan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet indiğinde: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çağırdı ve bana şöyle buyurdu: «Ey Ali! Şüphesiz Allah bana en yakın akrabalarımı uyarmamı emretti.» [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla] dedi ki: «Bu durum beni son derece sıkıntıya soktu; zira onları bu meseleye ne zaman çağırsam onlardan hoşlanmayacağım şeyler göreceğimi bildim. Bunun üzerine Cebrâîl gelip: 'Ey Muhammed! Eğer emrolunduğun şeyi yapmazsan Rabbin sana azap eder' deyinceye kadar sustum. [Ey Ali!] Bizim için bir sâ' miktarında yemek yap ve üzerine...»
عليه رِجْلَ شاةٍ، وامْلأْ لنا عُسًّا من لبنٍ، ثم اجْمَعْ لى بني عبد المطلبِ حتى أُكَلِّمهم وأبلِّغَهم ما أُمِرْتُ به". ففعَلْتُ ما أَمَرَنى به، ثم دعَوْتُهم له، وهم يومَئذٍ أربعون رجلًا، يَزِيدون رجلًا أو ينْقُصونه، فيهم أعمامُه؛ أبو طالبٍ، وحمزةُ، والعباسُ، وأبو لهبٍ، فلمَّا اجْتَمَعوا إليه دعانى بالطعامِ الذي صنَعْتُ لهم، فجئتُ به، فلما وضَعْتُه تَناوَل رسولُ اللهِ ﷺ حِذْيةً مِن اللحمِ، فشقَّها، بأسنانِه، ثم ألقاها في نَواحي الصَّحْفة، ثم قال: "خُذوا باسمِ اللهِ. فأكَل القومُ حتى ما لهم بشيءٍ حاجةٌ، وما [أرَى إلا مواضعَ] أيديهم، وايمُ اللهِ الذي نفسُ عليٍّ بيدِه، إن كان الرجلُ الواحدُ لَيَأْكُلُ ما قدَّمْتُ لجميعِهم، ثم قال: "اسْقِ الناسَ". فجئْتُهم بذلك العُسِّ، فشرِبوا حتى رَوُوا منه جميعًا، وايْمُ اللهِ إِن كان الرجلُ الواحدُ منهم لَيَشْرَبُ مثلَه، فلمَّا أراد رسولُ اللهِ ﷺ أن يُكَلِّمَهم، بدَرَه أبو لهبٍ إلى الكلامِ، فقال: لَهَدَّ ما سحَرَكم به صاحبُكم. فتفَرَّق القومُ، ولم يُكَلِّمْهم رسولُ اللهِ ﷺ، فقال: "الغدَ يا عليُّ، إن هذا الرجلَ قد سبَقَنى إلى ما قد سمِعْتَ مِن القولِ، فتفَرَّق القومُ قبل أن أُكَلِّمَهم، فعدَّ لنا مِن الطعامِ مثلَ الذي صنَعْتَ، ثم اجْمَعْهم لى". قال: ففَعَلْتُ، ثم جمَعْتُهم، ثم دعانى بالطعامِ، فقرَّبْتُه لهم، ففعَل كما فعل بالأمسِ، فأكَلوا حتى
...üzerine bir koyun budu [koy], bize bir büyük kâse dolusu süt hazırla, sonra Abdülmuttaliboğullarını benim için topla ki onlarla konuşayım ve emrolunduğum şeyi onlara tebliğ edeyim.” Bana emrettiği şeyi yaptım, sonra onları onun için davet ettim. O gün onlar bir kişi eksik veya bir kişi fazla kırk adamdılar. İçlerinde amcaları Ebû Tâlib, Hamza, Abbâs ve Ebû Leheb de vardı. Resûlullah’ın yanında toplandıklarında, benden kendileri için hazırladığım yemeği getirmemi istedi, ben de onu getirdim. Yemeği koyduğumda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem etten küçük bir parça aldı, onu dişleriyle parçaladı, sonra çanağın etrafına dağıttı ve: «Allah'ın adıyla buyurunuz!» dedi. Topluluk öyle yediler ki artık hiçbir şeye ihtiyaçları kalmadı; ben sadece ellerinin [dokunduğu] yerleri görüyordum. Ali’nin canı elinde olan Allah’a yemin olsun ki, onlardan tek bir adam hepsine sunduğum miktarı tek başına yerdi. Sonra [Resûlullah]: «İnsanlara [süt] içir» buyurdu. Ben de o kâseyi onlara getirdim; hepsi ondan kana kana içtiler. Allah’a yemin olsun ki, onlardan tek bir adam onun kadarını tek başına içerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla konuşmak isteyince Ebû Leheb lafa atılıp: “Arkadaşınız sizi ne müthiş büyüledi!” dedi. Bunun üzerine topluluk dağıldı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla konuşamadı. [Resûlullah]: «Yarın [tekrar yapalım] ey Ali! Şüphesiz bu adam duyduğun sözü benden önce söyledi ve topluluk ben kendileriyle konuşamadan dağıldı. Sen hazırladığın yemeğin aynısını bizim için tekrar hazırla, sonra onları benim için topla» buyurdu. [Ali] dedi ki: Ben de [bunu] yaptım, sonra onları topladım. Ardından benden yemeği istedi, ben de onu onlara sundum. Dün yaptığı gibi yaptı; onlar da öyle yediler ki...
ما لهم بشيءٍ حاجةٌ، ثم قال: "اسْقِهم". فجئتُهم بذلك العُسِّ، فشرِبوا حتى رَوُوا منه جميعًا، ثم تكَلَّم رسولُ اللهِ ﷺ، فقال: "يا بني عبدِ المطلبِ، إني واللهِ لي ما أَعْلَمُ شابًّا في العربِ جاء قومَه بأفضلَ مما جئْتُكم به، إني قد جئْتكم بخيرِ الدنيا والآخرةِ، وقد أمرَنى الله أن أَدْعُوكم إليه، فأيُّكم يُؤَازِرُني على هذا الأمرِ، على أن يكونَ أخى وكذا وكذا؟ ". قال: فأحْجَم القومُ عنها جميعًا، وقلتُ، وإنى لأَحْدَثُهم سنًّا، وأَرْمَصُهم عينًا، وأعْظَمُهم بطنًا، وأَحْمَشُهم ساقًا: أنا يا نبيَّ اللهِ أكونُ وزيرَك . فأخَذ برقبتي، ثم قال: "إن هذا أخي وكذا وكذا، فاسْمَعوا له وأَطِيعوا". قال: فقام القومُ يَضْحَكون، ويقولون لأبي طالبٍ: قد أمَرَك أن تَسْمَعَ لابنِك وتُطِيعَ .
artık hiçbir şeye ihtiyaçları kalmadı. Sonra: “Onlara içir” buyurdu. Ben de o kâse ile yanlarına geldim, hepsi ondan kana kana içtiler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuşup şöyle buyurdu: “Ey Abdülmuttaliboğulları! Vallahi ben Araplar içinde kavmine benim size getirdiğimden daha üstününü getiren bir genç bilmiyorum. Şüphesiz ben size dünya ve ahiret hayrını getirdim; Allah bana sizi O'na davet etmemi emretti. Öyleyse kardeşim ve şöyle şöyle olmak üzere hanginiz bu işte bana destek olur?” [Ali] dedi ki: Topluluk bütünüyle bundan geri durdu. Yaşça onların en küçüğü, gözü en çok çapaklanan , karnı en büyük ve bacakları en ince olan ben: “Ey Allah'ın Nebisi, senin yardımcın (vezirin) ben olurum!” dedim. Bunun üzerine boynumu tuttu, sonra: “Şüphesiz bu benim kardeşim ve şöyle şöyledir; onu dinleyin ve ona itaat edin!” buyurdu. [Ali] dedi ki: Bunun üzerine topluluk gülerek kalktı ve Ebû Tâlib'e: “Oğlunu dinlemeni ve ona itaat etmeni sana emretti!” diyorlardı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثني ابن إسحاقَ، عن عمرِو بن عبيدٍ، عن الحسنِ بن أبي الحسنِ، قال: لما نزَلَت هذه الآيةُ على رسولِ اللهِ ﷺ: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} قام رسولُ اللهِ ﷺ بالأبْطَحِ، ثم قال: "يا بني عبد المطلبِ، يا بني عبدِ مَنافٍ، يا بنى قُصَيٍّ - قال: ثم فخَّذ قريشًا قبيلةً قبيلةً، حتى مرَّ على آخرهم - إنى أَدْعُوكم إلى اللهِ، وأُنْذِرُكم عذابَه".
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Amr b. Ubeyd'den, o da el-Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem el-Ebtah'ta ayağa kalktı, sonra şöyle buyurdu: «Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Abdümenâfoğulları! Ey Kusayoğulları!» -[Râvi] dedi ki: Sonra Kureyş'i kabile kabile ayırdı ve en sonuncularına kadar saydı- «Şüphesiz ben sizi Allah'a davet ediyor ve sizi O'nun azabına karşı uyarıyorum.»
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قولَه: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قال: أُمِر محمدٌ أن يُنْذِرَ قومَه ويَبْدَأَ بأهلِ بيتِه وفَصيلتِه، قال: {وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ} [الأنعام: ٦٦].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” kavli hakkında nakletti, [İbn Abbâs] dedi ki: “Muhammed'e kavmini uyarması ve [buna] ev halkından ve en yakın kabilesinden başlaması emredildi.” Dedi ki: {وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ} “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı” [el-En'âm: 66].
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، قال: لما نزَلَت: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}. قال النبيُّ ﷺ: "يا فاطمةُ بنتَ محمدٍ، يا صفيةُ بنتَ عبد المطلبِ، اتَّقُوا النارَ ولو بشِقِّ تمرةٍ" .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hişâm b. Urve'den, o da babasından haber verdi, dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Muhammed kızı Fâtıma! Ey Abdülmuttalib kızı Safiyye! Yarım hurmayla da olsa ateşten korununuz” buyurdu .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ}: بدَأ بأهلِ بيتِه وفَصيلتِه.
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” kavli hakkında şöyle derken işittim: [Muhammed] ev halkından ve en yakın kabilesinden başladı.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: لَما نزَلَت: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} جمَع النبيُّ ﷺ بنى هاشم، فقال: "يا بني هاشمٍ، ألا [لا أُلْفِيَنَّكم] تأْتونى تحْمِلون الدنيا، ويَأتى الناسُ يَحْمِلون الآخرةَ، ألا إن أوليائى منكم المُتَّقون، فاتَّقوا النارَ ولو بشقِّ تمرةٍ".
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi, dedi ki: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Hâşimoğulları'nı topladı ve şöyle buyurdu: «Ey Hâşimoğulları! Sakın sizi dünyayı yüklenip bana gelirken, diğer insanlar ise ahireti yüklenip gelirken bulmayayım! Dikkat edin, benim sizden olan dostlarım ancak takva sahipleridir. O hâlde yarım hurmayla da olsa ateşten korununuz!».
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: لما نزَلَت هذه الآيةُ بدأ بأهلِ بيتِه وفَصيلتِه. قال: وشَقَّ ذلك على المسلمين، فأنْزَل اللهُ تعالى: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Bu ayet indiğinde [Nebi] ev halkından ve en yakın kabilesinden başladı. Dedi ki: Bu durum Müslümanlara ağır geldi, bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Sana uyan müminlere kanadını indir” [ayetini] indirdi .
وقولُه: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ}. يقولُ: وأَلِنْ جانبَك وكلامَكَ {لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}.
O'nun: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ} “Kanadını indir” kavli; {لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Sana uyan müminlere” yumuşak davran ve sözünü yumuşak tut demektir.
كما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: يقولُ: لِنْ لهم .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Sana uyan müminlere kanadını indir” kavli hakkında: “[Yani] onlara yumuşak davran ” demiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair açıklama: {فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)} “Eğer sana karşı gelirlerse de ki: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım.' O Azîz ve Rahîm olana tevekkül et; O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür, secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فإن عصَتْك يا محمدُ عشيرتُك الأقْرَبون، الذين أمَرْتُك بإنذارِهم، وأبَوْا إلا الإقامةَ على عبادةِ الأوثانِ، والإشراكَ بالرحمنِ، فقلْ لهم: {إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} مِن عبادةِ الأصنامِ، ومعصيةِ بارئِ الأنامِ،
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerini uyarmanı sana emrettiğim en yakın akrabaların sana karşı gelir ve putlara tapınmaya ve Rahmân'a ortak koşmaya devam etmekten başka bir şeyi kabul etmezlerse, onlara: {إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan” yani putlara tapmaktan ve mahlûkatın yaratıcısına isyan etmekten “uzağım” de;
{وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ} في نقمتِه مِن أعدائِه، {الرَّحِيمِ} بمَن أناب إليه، وتاب مِن مَعاصِيه، {الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ}.
düşmanlarından intikam almasında {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ} “Azîz olana”, Kendisine yönelen ve günahlarından tövbe eden kimseye {الرَّحِيمِ} “Rahîm olana tevekkül et”; {الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ} “O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür”.
[يقولُ: الذي يرَاك حينَ تقومُ] إلى صلاتِك.
[Şöyle buyurmaktadır: O ki kalktığın zaman seni görür] namazına [kalktığın zaman].
وكان مجاهدٌ يقولُ في تأويلِ ذلك ما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ}. قال: أينَما كنتَ .
Mücâhid bu ayetin tevili hakkında bize el-Kâsım'ın anlattığı şu rivayeti söylerdi; dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ} “O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid] dedi ki: “Nerede olursan ol .”
{وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ويَرَى تقلبَك في صلاتِك حينَ تقومُ، ثم حينَ تَرْكَعُ، وحينَ تَسْجُدُ.
{وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]”. Ehl-i tevil bunun tevilinde ihtilaf etti. Bazıları dedi ki: Bunun anlamı; namazında ayakta dururken, sonra rükû ederken ve secde ederkenki hareketlerini/dolaşmanı görür demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. يقولُ: قيامَك وركوعَك وسجودَك .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: “Kıyamını, rükûunu ve secdelerini [görür] ” demektedir.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمِعْتُ أبى وعليَّ بنَ بَذِيمةَ يُحَدِّثان عن عكرمة في قولِه: {يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: قيامَه وركوعَه وسجودَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Babamı ve Ali b. Bezîme'yi İkrime'den O'nun: {يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür, secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavli hakkında rivayet ederlerken işittim; [İkrime]: “[Namazdaki] kıyamını, rükûunu ve secdesini [görür]” demiştir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، قال:
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi, dedi ki:
قال عكرمةُ في قولِه: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: قائمًا و [راكعًا وساجدًا] وجالسًا .
İkrime O'nun: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavli hakkında: “Ayakta, [rükûda, secdede] ve otururken [seni görür] ” demiştir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ويَرَى تقلُّبَك في المُصَلِّين، وإبصارَك منهم مَن خلفَك، كما تُبْصِرُ مَن هو بينَ يديك منهم.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı; namaz kılanlar arasındaki dönüşünü/durumunu ve onlardan önündekileri gördüğün gibi arkandakileri de görüşünü görür demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال : كان يَرَى مَن خلفَه، كما يَرَى مَن قُدَّامَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” [ayeti] hakkında nakletti, [Mücâhid] dedi ki : “Önündekileri gördüğü gibi arkasındakileri de görürdü .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: المُصَلِّين، كان يَرَى مَن خلفَه في الصلاةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: “[Yani] namaz kılanlar [arasında]; namazda arkasındakileri görürdü .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da...
مجاهدٍ قولَه: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: المصلِّين. قال: كان يَرَى في الصلاةِ مَن خلفَه.
Mücâhid'den O'nun: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavli hakkında; [Mücâhid] dedi ki: “[Yani] namaz kılanlar [arasında].” Dedi ki: “Namazda arkasındakileri görürdü.”
وقال آخرون: بل معنى ذلك: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. أي : تصرُّفَك معَهم ؛ في الجلوسِ والقيامِ والقعودِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” [ayetinin] anlamı: Yani oturmada, ayakta durmada ve kıyamda onlarla birlikte hareket edişini/bulunuşunu [görür demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، [قال: قال] ابن جريجٍ: أخبَرني عطاء الخُراسانيُّ، عن ابن عباسٍ، قال: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: [يرَاك وأنت] مع الساجدين تَقَلَّبُ وتقومُ وتَقْعُدُ معهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti, [dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki:] Bana Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'tan haber verdi; [İbn Abbâs] {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” [ayeti] hakkında şöyle dedi: “Secde edenlerle birlikte hareket ederken, onlarla birlikte kalkıp otururken [seni görür] .”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: في المصلِّين .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: “Namaz kılanlar arasında ” demiştir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: هو {السَّاجِدِينَ}: المصلِّين.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavli hakkında: “O {السَّاجِدِينَ} 'secde edenler' namaz kılanlardır” demiştir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ويَرَى تصرُّفَك في الناسِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; [Allah'ın] senin insanlar arasındaki hâl ve hareketlerini görmesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا ربيعةُ بنُ كُلْثُومٍ، قال: سأَلْتُ الحسنَ عن قولِه: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}. قال: في الناسِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Rebîa b. Külsûm anlattı, dedi ki: el-Hasan'a O'nun: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavlini sordum; “İnsanlar arasında ” dedi.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وتصرُّفَك في أحوالِك، كما كانت الأنبياءُ من قبلك تَفْعَلُه. والساجدون في قولِ قائلِ هذا القولِ: الأنبياءُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı; senden önceki peygamberlerin yaptığı gibi hallerindeki tasarrufunu/davranışlarını [görür demektir]. Bu görüş sahibinin sözüne göre 'secde edenler', peygamberlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {الَّذِي يَرَاكَ} الآية. قال: كما كانت الأنبياءُ قبلَك .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den O'nun: {الَّذِي يَرَاكَ} “O ki seni görür...” ayeti hakkında nakletti; [Saîd]: “Senden önceki peygamberlerin [yaptığı] gibi ” dedi.
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بتأويلِه قولُ مَن قال: تأويلُه: ويَرَى تقلُّبَك مع الساجدين في صلاتِهم معك، حينَ تَقومُ معهم وتَرْكَعُ وتَسْجُدُ. لأن ذلك هو الظاهرُ من معناه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu husustaki tevillerin gerçeğe en uygun olanı; tevilinin “Onlarla birlikte kalktığın, rükû ettiğin ve secde ettiğin zaman seninle birlikte kıldıkları namazda secde edenlerle beraber hareket edişini görür” olduğunu söyleyen kimsenin sözüdür. Çünkü anlamın zahiri olan budur.
فأما قولُ مَن وجَّهه إلى أن معناه: وتقلُّبَك في الناسِ. فإنه قولٌ بعيدٌ مِن المفهومِ بظاهرِ التلاوةِ، وإن كان له وجهٌ؛ لأنه وإن كان لا شيءَ إلا وظلُّه يَسْجُدُ للهِ، فإنه ليس المفهومُ مِن قولِ القائلِ: فلانٌ مع الساجدين، أو في الساجدين. أنه مع الناسِ أو فيهم، بل المفهومُ بذلك أنه مع قومٍ سجودٍ السجودَ المعروفَ،
Bunun anlamını: “İnsanlar arasındaki dolaşmandır” şeklinde yorumlayan kimsenin sözüne gelince; her ne kadar bir yönü bulunsa da bu, lafzın zahirinden anlaşılandan uzak bir sözdür. Zira gölgesi Allah’a secde etmeyen hiçbir varlık bulunmasa da söz söyleyen bir kimsenin: “Falan kimse secde edenlerle beraberdir” veya “secde edenlerin arasındadır” sözünden anlaşılan mana onun insanlarla beraber veya onların arasında olduğu değildir; bilakis bundan anlaşılan, onun bilinen secdeyi yapan secde halindeki bir toplulukla beraber olduğudur.
وتوجيهُ معاني كلامِ اللهِ إلى الأغلبِ أولى من توجيهِه إلى الأنكرِ.
Allah'ın kelamının anlamlarını galip (yaygın ve bilinen) olana hamletmek, nâdir/garip olana hamletmekten daha evladır.
وكذلك أيضًا في قولِ مَن قال: معناه: تَتَقَلَّبُ في أبصارِ الساجدين. وإن كان له وجهٌ، فليس ذلك الظاهرَ مِن معانيه.
Aynı şekilde: “Bunun anlamı, secde edenlerin bakışlarında dolaşmandır (onları görüşündür)” diyen kimsenin sözü de böyledir; her ne kadar bir yönü bulunsa da anlamlarından zahir olan bu değildir.
فتأويلُ الكلامِ إذن: وتوَكَّلْ على العزيزِ الرحيمِ، الذي يراك حينَ تقومُ إلى صلاتِك، ويَرَى تقلُّبَك في المُؤْتَمِّين بك فيها، بينَ قيامٍ وركوعٍ وسجودٍ وجلوسٍ.
O halde sözün tevili şöyledir: Namazına kalktığın zaman seni gören, o namazda sana uyanlar arasında kıyam, rükû, secde ve oturuş hallerindeki dönüşünü/hareketlerini gören o Azîz ve Rahîm'e tevekkül et.
وقولُه: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن ربَّك هو السميعُ تلاوتَك يا محمدُ، وذِكْرَك في صلاتِك ما تَتْلُو وتَذْكُرُ، العليمُ بما تَعْمَلُ فيها ويَعْمَلُ فيها مَن يَتَقَلَّبُ فيها معك، مُؤْتَمًّا بك. يقولُ: فرتِّلْ فيها القرآنَ، وأقِمْ حدودَها، فإنك بمَرْأًى مِن ربِّكَ ومَسْمَعٍ.
O'nun: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavli; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbin, ey Muhammed, namazında okuduğun kıraatini ve zikrini hakkıyla işitendir; namazında senin ne yaptığını ve sana uyarak seninle birlikte onda hareket edenlerin ne yaptıklarını hakkıyla bilendir. Şöyle buyurmaktadır: O halde namazda Kur'an'ı tertil ile oku ve onun sınırlarını ikame et; zira sen Rabbinin gözetimi ve işitmesi altındasın.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ (٢٢٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair açıklama: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ (٢٢٣)} “Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi? Onlar her günahkâr yalancıya (iftiracıya) inerler. Onlar [şeytanlara] kulak verirler ve onların çoğu yalancıdırlar.”
يقولُ تعالى ذكرُه: هل أُنَبِّئُكم أيُّها الناسُ على مَن تَنَزَّلُ الشياطينُ مِن الناسِ؟
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şeytanların insanlardan kimin üzerine indiğini size haber vereyim mi?
{تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ}. يعني: كذَّابٍ بَهَّاتٍ، {أَثِيمٍ}. يعنى: آثِمٍ.
{تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ} “Her iftiracı yalancıya inerler”, yani çok yalan söyleyen iftiracıya; {أَثِيمٍ} “günahkâra”, yani günaha batmış kimseye.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri ehl-i tevil de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiler:
في قولِه: {كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ}. قال: كلِّ كَذَّابٍ مِن الناسِ .
O'nun: {كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} “Her günahkâr yalancıya” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid]: “İnsanlardan çok yalan söyleyen herkese ” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ}. قال: كذَّابٍ مِن الناسِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} “Her günahkâr yalancıya inerler” [ayeti] hakkında nakletti; [Mücâhid]: “İnsanlardan yalancı kimseye” dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ}. قال: هم الكَهَنةُ؛ تَسْتَرِقُ الجنُّ السمعَ، ثم يَأْتون به إلى أوليائِهم مِن الإنسِ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} “Her günahkâr yalancıya” kavli hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: “Onlar kâhinlerdir; cinler [göğe] kulak hırsızlığı yapar, sonra onu insanlardan olan dostlarına getirirler .”
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأَسَدِيُّ، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن سعيدِ بن وهبٍ، قال: كنتُ عندَ عبدِ اللهِ بن الزُّبيرِ، فقيل له: إن المُخْتارَ يزعُمُ أنه يُوحَى إليه. فقال: صدَق، ثم تَلا: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} .
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Saîd b. Vehb'den haber verdi; dedi ki: Abdullah b. ez-Zübeyr'in yanındaydım, ona: “Muhtâr kendisine vahiy geldiğini iddia ediyor” denildi. Bunun üzerine: “Doğru söylemiş” dedi, sonra şu [ayetleri] okudu: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} “Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi? Onlar her günahkâr yalancıya inerler.” .
وقولُه: {يُلْقُونَ السَّمْعَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يُلْقِى الشياطينُ {السَّمْعَ}، وهو ما يسمَعون مما اسْتَرَقُوا سَمْعَه مِن حينَ حَدَث من السماءِ إلى كلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ مِن أوليائِهم مِن بنى آدمَ.
O'nun: {يُلْقُونَ السَّمْعَ} “Kulak verirler” kavli; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şeytanlar, semadan vuku bulduğu esnada kulak hırsızlığı yaparak işittikleri şeyi yani {السَّمْعَ} “kulak verilip işitileni”, Âdemoğullarından olan dostlarından her günahkâr yalancıya aktarırlar.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يُلْقُونَ السَّمْعَ}. قال: الشياطينُ؛ ما سمِعتَه ألقَتْه على كلِّ أفَّاكٍ كذَّابٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {يُلْقُونَ السَّمْعَ} “Kulak verirler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şeytanlar; işittiğini her iftiracı yalancıya aktarır .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {يُلْقُونَ السَّمْعَ}: الشياطينُ؛ ما سمِعَته أَلقَتْه على كلِّ أَفَّاكٍ. قال: {يُلْقُونَ السَّمْعَ}. قال: القولَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: “{يُلْقُونَ السَّمْعَ} “Kulak verirler”: Şeytanlar; işittiğini her iftiracıya aktarır.” [İbn Cüreyc] dedi ki: “{يُلْقُونَ السَّمْعَ} ‘sözü [aktarırlar]’ demektir .”
وقولُه: {وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ}. يقولُ: وأكثرُ من تَنزَّلُ عليه الشياطينُ كاذِبون فيما يقولون ويُخْبِرون.
O'nun: {وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ} “Onların çoğu yalancıdırlar” kavli; şöyle buyurmaktadır: Üzerlerine şeytanların indiği kimselerin çoğu söyledikleri ve haber verdikleri şeylerde yalancıdırlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri ehl-i tevil de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزهريِّ في قولِه: {وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ}: عن عروةَ، عن عائشةَ، قالت: الشياطينُ تَسْتَرِقُ السمعَ، فتَجِيءُ بكلمةِ حقٍّ، فيَقْذِفُها في أُذُنِ وَلِيِّه. قال: ويَزِيدُ فيها أكثرَ مِن مِائةِ كَذْبةٍ.
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den O'nun: {وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ} “Onların çoğu yalancıdırlar” kavli hakkında, o da Urve'den, o da Âişe'den nakletti; Âişe dedi ki: “Şeytanlar kulak hırsızlığı yapar, doğru bir kelime getirir ve onu dostunun kulağına fısıldar.” Dedi ki: “Ve ona yüzden fazla yalan katar.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)} “Şairlere ise ancak azgınlar uyar. Görmez misin ki onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar? Ve onlar yapmayacakları şeyleri söylerler. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah’ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi akıbete uğrayacaklarını) yakında bileceklerdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: والشعراءُ يتَّبِعُهم أهلُ الغَيِّ، لا أهلُ الرشادِ والهُدى.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şairlere rüşd ve hidayet ehli değil, azgınlık (gayy) ehli uyar.
واختلَف أهلُ التأويلِ في الذين وُصِفوا بالغَيِّ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: رُوَاةُ الشِّعْرِ.
Ehl-i tevil bu yerde azgınlıkla (gayy) nitelenen kimseler hakkında ihtilaf etmiştir; bazısı: “Onlar şiir ravileridir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: