وكانت الأَيْكَةُ مِن شجرٍ مُلْتَفٍّ، فلما أرادَ اللهُ أَن يُعَذِّبَهِم بِعَثَ عليهم حرًّا شديدًا، ورفَع لهم العذابَ كأنه سحابةٌ، فلما دَنَتْ منهم خرَجوا إليها رجاءَ بَردِها، فلما كانوا تحتَها مطَرَت عليهم نارًا. قال: فذلك قولُه: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} .
Eyke, sık ve sarmaşık ağaçlardan oluşuyordu. Allah onları cezalandırmak isteyince üzerlerine şiddetli bir sıcak gönderdi ve onlar için bulut gibi bir azap yükseltti. Bulut onlara yaklaşınca, serinliği umuduyla ona doğru çıktılar. Altına girdiklerinde ise üzerlerine ateş yağdırdı. Dedi ki: İşte Yüce Allah'ın: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} “bunun üzerine kendilerini o gölge gününün azabı yakalayıverdi” kavli budur."
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثني سعيدُ بنُ زيدٍ أخو حمادِ بنُ زيدٍ، قال: ثنا حاتمُ بنُ أبي صغيرةَ، قال: ثنى يزيدُ الباهليُّ، قال: سألتُ عبدَ اللهِ بنَ عباسٍ عن هذه الآيةِ: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}. فقال عبدُ اللهِ بنُ عباسٍ: بعثَ اللهُ عليهم وَمَدَةً وحَرًّا شديدًا، فَأَخَذ بأَنْفاسِهم، فدخَلوا البيوتَ، فدخَل عليهم أجوافَ البيوتِ، فأخَذ بأنْفاسِهم، فخرَجوا مِن البيوتِ هِرَابًا إلى البرِّيَّةِ، فبعَث اللهُ عليهم سحابةً، فأظَلَّتْهم مِن الشمسِ، فوجَدوا لها بَرْدًا ولَذَّةً، فنادى بعضُهم بعضًا، حتى إذا اجتمَعوا تحتَها، أرسَلها اللهُ عليهم نارًا. قال عبدُ اللهِ بنُ عباسٍ: فذلك عذابُ يومِ الظَّلَّةِ، {إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bana Hammâd b. Zeyd'in kardeşi Saîd b. Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Hâtim b. Ebî Sagīre anlattı, dedi ki: Bana Yezîd el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Abdullah b. Abbâs'a şu ayeti sordum: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Bunun üzerine kendilerini o gölge gününün azabı yakalayıverdi. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi.” Abdullah b. Abbâs şöyle dedi: "Allah üzerlerine bunaltıcı bir hava ve şiddetli bir sıcak gönderdi; nefeslerini kesti. Evlere girdiler, [fakat sıcak] evlerin içlerine de girdi ve nefeslerini kesti. Bunun üzerine evlerden kaçarak kıra çıktılar. Allah üzerlerine bir bulut gönderdi, onları güneşten gölgeledi. Onda bir serinlik ve lezzet buldular. Birbirlerine seslendiler; nihayet altında toplandıklarında, Allah o bulutu üzerlerine ateş olarak gönderdi." Abdullah b. Abbâs dedi ki: "İşte gölge gününün azabı budur; {إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi.”"
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَوْمِ الظُّلَّةِ}. قال: إظْلالُ العذابِ إياهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {يَوْمِ الظُّلَّةِ} “o gölge günü” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Azabın onları gölgelemesidir."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ}. قال: أَظَلَّ العذابُ قومَ شُعَيبٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Azap Şuayb'ın kavmini gölgeledi."
قال ابن جُرَيجٍ: لمَّا أنزَل اللهُ عليهم أولَ العذابِ، أخَذهم منه حرٌّ شديدٌ، فرفَع اللهُ لهم غَمامةً، فخرَج إليها طائفةٌ منهم ليَسْتَظِلُّوا بها، فأصابَهم منها رَوْحٌ وبَرَدٌ وريحٌ طيبةٌ، فصَبَّ اللهُ عليهم مِن فوقِهم مِن تلك الغَمامةِ عذابًا، فذلك قولُه: {عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ}.
İbn Cüreyc dedi ki: "Allah üzerlerine azabın ilkini indirdiğinde, bundan dolayı onları şiddetli bir sıcak yakaladı. Allah onlar için bir bulut yükseltti, onlardan bir grup gölgelenmek için ona doğru çıktı; ondan bir ferahlık, serinlik ve hoş bir rüzgâr buldular. Bunun üzerine Allah o buluttan üstlerine bir azap yağdırdı. İşte bu, O'nun: {عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} “gölge gününün azabı” kavlidir."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرِ بن راشدٍ، قال: ثنى رجلٌ من أصحابِنا، عن بعضِ العلماءِ، قال: كانوا عَطَّلوا حَدًّا، فوَسَّع اللهُ عليهم في الرزقِ، ثم عَطَّلوا حَدًّا، فَوَسَّع اللهُ عليهم في الرزقِ، فجعَلوا كلما عَطَّلوا حَدًّا وسَّع اللهُ عليهم في الرزقِ، حتى إذا أرادَ اللهُ إهْلاكَهم، سَلَّط عليهم حَرًّا، لا يستطيعون أن يَتَقارُّوا، ولا ينفعُهم ظلٌّ ولا ماءُ، حتى ذهَب ذاهِبٌ منهم فاستَظلَّ تحتَ ظُلَّةٍ، فوجَد رَوْحًا، فنادَى أصحابَه: هَلُمُّوا إلى الرَّوْحِ. فذهَبوا إليه سِراعًا، حتى إذا اجتمعوا أَلْهَبَهَا اللهُ عليهم نارًا، فذلك عذابُ يومِ الظُّلَّةِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer b. Râşid'den anlattı, dedi ki: Ashabımızdan bir adam bana âlimlerden birinden naklen şöyle dediğini anlattı: "Onlar bir haddi (şer'î hükmü) askıya aldılar, Allah da rızıklarını genişletti. Sonra bir haddi [daha] askıya aldılar, Allah yine rızıklarını genişletti. Onlar her haddi askıya aldıkça Allah da rızıklarını genişletti. Nihayet Allah onları helak etmek isteyince, üzerlerine yerlerinde duramayacakları bir sıcak musallat etti; onlara ne gölge ne de su fayda verdi. Derken içlerinden biri gidip bir gölgeliğin altına sığındı ve bir ferahlık buldu; bunun üzerine arkadaşlarına: 'Gelin ferahlığa!' diye seslendi. Hızlıca ona doğru koştular; nihayet toplandıklarında, Allah o [bulutu] üzerlerine ateş olarak alevlendirdi. İşte bu, gölge gününün azabıdır ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُمَيلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، [عن عامرٍ]، عن ابن عباسٍ، قال: مَن حدَّثك مِن العلماءِ ما عذابُ يومِ الظُّلَّةِ فكَذَّبْه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tumeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, [o da Âmir'den], o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: "Âlimlerden her kim sana gölge gününün azabının ne olduğunu anlatırsa, onu yalanla!"
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ}: قومُ شعيبٍ، حبَس اللهُ عنهم الظلَّ والريحَ، فأصابهم حرٌّ شديدٌ، ثم بعَث اللهُ لهم سحابةً فيها العذابُ، فلما رأَوُا السحابةَ انطلَقوا يؤمُّونها، زعموا يَستَظِلُّون، فاضْطَرمتْ عليهم نارًا فأهلَكتهم .
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} kavli hakkında şöyle derken işittim: "Şuayb'ın kavminden Allah gölgeyi ve rüzgârı kesti; onlara şiddetli bir sıcak isabet etti. Sonra Allah onlar için içinde azap bulunan bir bulut gönderdi. Bulutu gördüklerinde, gölgeleneceklerini zannederek ona doğru yöneldiler. Derken [bulut] üzerlerine ateş olarak alevlendi ve onları helak etti ."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}. قال : بعثَ اللهُ إليهم ظُلَّةً من سحابٍ، وبعَث إلى الشمسِ فأحرَقت ما على الأرضِ، فخرَجوا كلُّهم إلى تلك الظُّلةِ، حتى إذا اجتمعوا كلُّهم، كشَف اللهُ الظُّلةَ، وأحمَى عليهم الشَّمس، فاحتَرقوا كما يَحترِقُ الجرادُ في المِقلَى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} kavli hakkında şöyle dedi : "Allah onlara buluttan bir gölgelik gönderdi, güneşe de [emir] gönderdi; yeryüzündeki şeyleri yaktı kavurdu. Hepsi o gölgeliğe doğru çıktılar. Nihayet hepsi toplandığında, Allah gölgeliği kaldırdı ve güneşi üzerlerine kızdırdı; böylece tavadaki çekirgelerin yandığı gibi yandılar ."
وقولُه: {إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن عذابَ يومِ الظُّلةِ كان عذابَ يومٍ لقومِ شُعيبٍ عظيمٍ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi” kavline gelince; Yüce Zikri [şöyle] buyurmaktadır: Şüphesiz gölge gününün azabı, Şuayb'ın kavmi için büyük bir günün azabı idi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (190) Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (191)”
يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ في تعذيبِنا قومَ شُعيبٍ عذابَ يومِ الظلةِ؛ بتكذيبِهم نبيَّهم شُعيبًا، لآيةً لقومِك يا محمدُ، وعبرةً [لمن اعتبرَ]، إِنِ اعْتبَرُوا أَنَّ سنَّتَنا فيهم بتكذيبِهم إيَّاك، سنتُنا في أصحابِ الأَيْكةِ، {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} في سابقِ علِمنا فيهم،
Yüce Zikri [şöyle] buyurmaktadır: Peygamberleri Şuayb'ı yalanlamaları sebebiyle Şuayb'ın kavmini gölge günü azabıyla cezalandırmamızda, ey Muhammed, senin kavmin için muhakkak bir delil ve [ibret alan kimse için] bir ibret vardır; şayet seni yalanlamalarından ötürü onlar hakkındaki sünnetimizin (ilahi yasamızın), Eyke halkı hakkındaki sünnetimiz gibi olduğunu düşünüp ibret alırlarsa. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} “Onların çoğu iman etmiş değildi” [ayeti ise], onlar hakkındaki ezeli ilmimizde [böyle idi].
{وَإِنَّ رَبَّكَ} يا محمدُ، {لَهُوَ الْعَزِيزُ} فِي نِقمتِه ممن انتَقَم منه مِن أعدائِه، {الرَّحِيمُ} بمن تاب مِن خلقِه، وأناب إلى طاعتِه.
{وَإِنَّ رَبَّكَ} “Ve şüphesiz senin Rabbin” ey Muhammed, {لَهُوَ الْعَزِيزُ} “elbette O mutlak güç sahibidir” düşmanlarından intikam aldıklarından intikam almada; {الرَّحِيمُ} “çok merhametlidir” yaratıklarından tövbe edip O'na itaate yönelen kimseye.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥)} “Şüphesiz bu [Kur'an], Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir. (192) Onu Rûhu'l-Emîn indirmiştir; (193) Uyarıcılardan olasın diye senin kalbine, (194) Apaçık Arapça bir lisan ile. (195)”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإنَّ هذا القرآنَ لتنزيلُ ربِّ العالمين.
Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz bu Kur'an, Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir.
والهاءُ في قولِه: {وَإِنَّهُ}. كنايةُ "الذكرِ" الذي في قولِه: {وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ} [الشعراء: ٥]
O'nun: {وَإِنَّهُ} kavlindeki zamir (hâ), O'nun: {وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ} [Şuarâ: 5] kavlindeki "ez-Zikr" kelimesine racidir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَنْ قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتَادةَ في قولِه: {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ}. قال: هذا القرآنُ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bu Kur'an'dır."
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ}. فقرَأتْه عامةُ قرأةِ الحجازِ والبصرةِ: {نَزَلَ بِهِ}. مخففةً، و {الرُّوحُ الْأَمِينُ} رفعًا . بمعنَى: أَنَّ الروحَ الأمينَ هو الذي نزَل بالقرآنِ على محمدٍ، وهو جبريلُ.
Kurrâ, O'nun: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Basra kurrâsının geneli bunu: {نَزَلَ بِهِ} şeklinde şeddesiz ve {الرُّوحُ الْأَمِينُ} şeklinde merfû olarak okumuştur . Anlamı şudur: Muhammed'e Kur'an ile inen, Rûhu'l-Emîn'dir; o da Cebrail'dir.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلُ الكوفةِ: (نَزَّلَ) مشددةَ الزايِ، (الرُّوحَ الأَمِينَ) نصبًا. بمعنَى: أنَّ ربَّ العالمين نزَّل بالقرآنِ الروحَ الأمينَ، وهو جبريلُ ﵇.
Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu, zâ harfini şeddeli olarak (نَزَّلَ) ve [kelimeleri] mensûb olarak (الرُّوحَ الأَمِينَ) şeklinde okumuştur. Anlamı şudur: Âlemlerin Rabbi, Kur'an ile Rûhu'l-Emîn'i indirmiştir; o da Cebrail aleyhisselâm'dır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن يقالَ: إنهما قراءتان مُسْتفِيضَتان في قرأةِ الأمصارِ، مُتقارِبنا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمُصِيبٌ؛ وذلك أن الروحَ الأمينَ إِذْ نزَل على محمدٍ ﷺ بالقرآنِ، لم ينزِلْ به إلا بأمرِ اللهِ إياه بالنُّزولِ، ولن يَجْهَلَ أن ذلك كذلك ذو إيمانٍ باللهِ، وأن الله إِذا أَنزَله به نزَل.
Bize göre bu hususta doğru olan söz şudur: Bu ikisi, şehirlerin kıraat imamları arasında yaygın, anlamca birbirine yakın iki kıraattir. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir. Çünkü Rûhu'l-Emîn, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an ile indiğinde, ancak Allah'ın ona inmesini emretmesiyle inmiştir. Allah'a iman eden hiç kimse durumun böyle olduğunu ve Allah onu indirdiği zaman indiğini inkâr etmez.
وبنحوِ الذي قلنا في أن المعنيَّ بالرُّوحِ الأمينِ في هذا الموضعِ جبريلُ، قال أهلُ التأويلِ.
Bu makamda Rûhu'l-Emîn ile Cebrail'in kastedildiğine dair bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ}. قال: جبريلُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Cebrail'dir."
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِ اللهِ: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ}. قال: جبريلُ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah'ın: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ} kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Cebrail'dir."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: {الرُّوحُ الْأَمِينُ}: جبريلُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; dedi ki: "{الرُّوحُ الْأَمِينُ}: Cebrail'dir."
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {الرُّوحُ الْأَمِينُ}. قال: جبريلُ .
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı {الرُّوحُ الْأَمِينُ} kavli hakkında şöyle derken işittim: "Cebrail'dir."
وقولُه: {عَلَى قَلْبِكَ}. يقولُ: نزَل به الرُّوحُ الأمينُ فتَلَاه عليك يا محمدُ
Yüce Allah'ın: {عَلَى قَلْبِكَ} “senin kalbine” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Güvenilir Ruh [Cebrail] onu indirdi ve ey Muhammed, onu sana okudu
حتى وَعَيْتَه بقلبِك.
tâ ki kalbinle onu iyice belleyip kavradın.
وقولُه: {لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ}. يقولُ: لتكونَ مِن رُسُلِ اللهِ الذين كانوا يُنْذِرون مَن أُرْسِلوا إليه من قومِهم، فتُنْذِرَ بهذا التنزيلِ قومَك المكذِّبِين بآياتِ اللهِ.
Yüce Allah'ın: {لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “uyarıcılardan olasın diye” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Kendilerine gönderildikleri kavimlerini uyaran Allah'ın elçilerinden olasın ve Allah'ın ayetlerini yalanlayan kavmini bu indirilmiş olan [kitap] ile uyarasın diye.
وقولُه: {بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ}. يقولُ: لتُنْذِرَ قومَك بلسانٍ عربيٍّ، {مُبِينٍ} يَبِينُ لمَن سمِعه أنه عربيٌّ، وبلسانِ العربِ نزَل.
Yüce Allah'ın: {بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ} “apaçık Arapça bir lisan ile” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Kavmini Arapça bir lisan ile uyarasın diye; {مُبِينٍ} onu işiten kimseye onun Arapça olduğu ve Arapların lisanıyla indiği apaçık belli olan [bir lisan ile].
والباءُ مِن قولِه: {بِلِسَانٍ}. من صلةِ قولِه: {نَزَلَ}. وإنما ذكَر تعالى ذكرُه أنه نزَّل هذا القرآن بلسانٍ عربيٍّ مبينٍ في هذا الموضعِ، إعْلامًا منه مُشْرِكى قريشٍ أنه أنزَله كذلك؛ لئلا يقولوا: إنه نزَل بغيرِ لسانِنا، فنحنُ إِنما نُعرِضُ عنه ولا نسمعُه؛ لأنَّا لا نفهَمُه. وإنما هذا تقريعٌ لهم، وذلك أنه تعالى ذكرُه قال: {وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كَانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ} [الشعراء: ٥]. ثم قال: لم يُعْرِضوا عنه لأنهم لا يفهَمون مَعانيَه، بل يفهَمونها؛ لأنه تنزيلُ ربِّ العالمين، نزَّل به الروحُ الأمينُ بلسانِهم العربيِّ، ولكنهم أعرَضوا عنه تَكْذيبًا به واسْتكبارًا، {فَقَدْ كَذَّبُوا فَسَيَأْتِيهِمْ أَنْبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [الشعراء: ٦]. كما أتَى هذه الأمم التي قَصَصْنا نبأَها في هذه السورةِ حينَ كَذَّبَت رُسُلَها، أنباءُ ما كانوا به يُكَذِّبون.
{بِلِسَانٍ} kavlindeki bâ harfi-cerri, {نَزَلَ} kavline bağlıdır. Yüce Zikri'nin bu Kur'an'ı apaçık Arapça bir lisan ile indirdiğini bu yerde zikretmesi, Kureyş müşriklerine bunu böyle indirdiğini bildirmek içindir; tâ ki: "Bu bizim lisanımızdan başka bir dille indi, biz ondan ancak yüz çeviriyoruz ve onu dinlemiyoruz; çünkü onu anlamıyoruz" demesinler. Bu ancak onları bir azarlamadır. Şöyle ki: Yüce Zikri: {وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كَانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ} “Rahmân'dan kendilerine gelen hiçbir yeni zikir yoktur ki, ondan yüz çevirmesinler” [Şuarâ: 5] buyurmuş, sonra da şöyle buyurmuştur: Ondan manalarını anlamadıkları için yüz çevirmediler ; bilakis onu anlıyorlar; zira o Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir, Rûhu'l-Emîn onu onların Arap lisanıyla indirmiştir. Fakat onlar onu yalanlayarak ve büyüklük taslayarak ondan yüz çevirdiler. {فَقَدْ كَذَّبُوا فَسَيَأْتِيهِمْ أَنْبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Gerçekten yalanladılar; fakat alay edip durdukları şeylerin haberleri yakında onlara gelecektir” [Şuarâ: 6]. Nitekim bu surede peygamberlerini yalanladıkları vakit kıssalarını anlattığımız bu ümmetlere de yalanlamakta oldukları şeylerin haberleri gelip çatmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦) أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٢٠١)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦) أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٢٠١)} “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır. İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir? Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik de bunu onlara okusaydı yine ona inanmazlardı. İşte biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk. Onlar, can yakıcı azabı görünceye kadar ona inanmazlar.” kavlinin tevili hakkındaki görüş.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن هذا القرآنَ {لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ}. يعنى: في كُتُبِ الأوَّلين. وخرَج مَخْرَجَ العمومِ، ومعناه الخصوصُ، وإنما هو: وإنَّ هذا القرآنَ لفى بعضِ زُبُرِ الأَوَّلين. يعنى أن ذكرَه وخبرَه في بعضِ ما أُنزِل من الكتبِ على بعضِ رُسُلِه.
Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz bu Kur'an {لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin kitaplarında da vardır”; yani öncekilerin kitaplarındadır. [Bu ifade] genel kalıbında gelmiştir fakat anlamı özeldir. Yani: Şüphesiz bu Kur'an öncekilerin kitaplarının bazısında vardır; yani onun zikri ve haberi, elçilerinden bazılarına indirilen kitapların bazısında mevcuttur.
وقولُه: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أو لم يكنْ لهؤلاء المُعْرِضين عمَّا يَأْتِيك يا محمدُ مِن ذكرٍ من ربِّك، دَلالةً على أنك رسولُ ربِّ العالمِين، أن يعلمَ حقيقةَ ذلك وصحَته علماءُ بنى إسرائيلَ.
Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir?” kavline gelince; Yüce Zikri [şöyle] buyurmaktadır: Ey Muhammed, Rabbinden sana gelen zikirden yüz çeviren bu kimseler için, senin Âlemlerin Rabbi'nin elçisi olduğuna dair, bunun hakikatini ve sıhhatini İsrâiloğulları bilginlerinin bilmesi bir delil olmadı mı?
وقيل: عُنِي بعلماءِ بنى إسرائيلَ في هذا الموضعِ، عبدُ اللهِ بْنُ سَلَامٍ، ومَن أشْبَهَه، ممن كان قد آمَن برسولِ اللهِ ﷺ مِن بني إسرائيلَ في عصرِه.
Şöyle de denilmiştir: Bu makamda İsrâiloğulları bilginleriyle, Abdullah b. Selâm ve onun asrında İsrâiloğulları'ndan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmiş olan benzeri kimseler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: كان عبدُ اللهِ بنُ سلَامٍ من علماءِ بنى إسرائيلَ، وكان مِن خيارِهم، فآمَن بكتابِ محمدٍ ﷺ، فقال لهم اللهُ: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} وخيارُهم !
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Abdullah b. Selâm İsrâiloğulları'nın âlimlerinden ve onların hayırlılarındandı; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kitabına iman etti. Bunun üzerine Allah onlara: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} 'İsrâiloğulları âlimlerinin ve hayırlılarının bunu bilmesi onlar için bir delil değil midir!' buyurdu."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:
في قولِه: {عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: عبدُ اللهِ بنُ سَلَامٍ وغيرُه مِن علمائِهم .
{عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğulları bilginleri” kavli hakkında: "Abdullah b. Selâm ve onların âlimlerinden başkasıdır " dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً}. قال: محمدٌ، {أَنْ يَعْلَمَهُ}. قال: يعرِفَه، {عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً} “Onlar için bir delil değil midir?” dedi ki: [Yani] Muhammed, {أَنْ يَعْلَمَهُ} “onu bilmesi” dedi ki: Onu tanıması, {عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğulları bilginlerinin”.
قال ابن جُرَيجٍ: قال مجاهدٌ: علماءُ بني إسرائيلَ: عبدُ اللهِ بنُ سَلَامٍ وغيرُه مِن علمائِهم.
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: İsrâiloğulları bilginleri; Abdullah b. Selâm ve onların âlimlerinden diğerleridir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: أوَ لم يكنِ النبيُّ {آيَةً}: علامةً، أن علماءَ بنى إسرائيلَ كانوا يعلَمون أنهم كانوا يَجِدونه مكتوبًا عندَهم !
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir?” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Peygamber {آيَةً} yani bir işaret değil midir ki, İsrâiloğulları bilginleri onu yanlarında yazılı bulduklarını biliyorlardı!"
وقولُه: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولو نزَّلنا هذا القرآنَ على بعضِ البهائمِ التي لا تَنْطِقُ.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik” kavline gelince; Yüce Zikri [şöyle] buyurmaktadır: Eğer biz bu Kur'an'ı konuşamayan hayvanlardan birine indirseydik...
وإنما قيل: {عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ}. ولم يَقُلْ: على بعضِ الأعْجَمِيِّين؛ لأن العربَ تقولُ - إذا نَعَتَتِ الرجلَ بالعُجْمةِ، وأنه لا يُفصِحُ بالعربيةِ -: هذا رجلٌ
Yalnızca {عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} “Arapça bilmeyen yabancılardan birine” denilip "ba‘di’l-a‘cemiyyîn" denilmemesinin sebebi şudur: Çünkü Araplar -bir kimseyi ucme (Arapça bilmeme/dili dönmeme) ile ve Arapçayı fasih konuşamamasıyla niteledikleri zaman-: "Bu adam...
أعْجَمُ. وللمرأةِ: هذه امرأةٌ عجماءُ. وللجماعةِ: هؤلاء قومٌ عُجْمٌ وأَعْجَمُون. وإذا أُريد به هذا المعنى وُصِف به العربيُّ والأعْجَميُّ ؛ لأنه إنما يعنى أنه غيرُ فصيحِ اللسانِ، وقد يكونُ كذلك وهو مِن العربِ. ومِن هذا المعنى قولُ الشاعرِ :
a'cemdir (dili düzgün olmayan / Arapça konuşamayan biridir)." Kadın için: "Bu, a'cemâ (dili düzgün olmayan) bir kadındır", topluluk için de: "Bunlar ucm ve a'cemûn bir topluluktur" denir. Bununla bu mana kastedildiğinde Arap olan da Arap olmayan (acemî) da bununla nitelenir ; çünkü bununla kastedilen sadece dilinin fasih olmamasıdır ve kişi Arap olduğu halde böyle olabilir. Bu manada şairin şu sözü yer almaktadır :
مِن وَائِلٍ لا حَيَّ يَعْدِلُهم … مِن سُوقَةٍ عَرَبٌ ولا عَجَمُ
Vâil'dendirler; tebaadan ne bir Arap ne de bir Acem olan hiçbir kabile onlara denk olamaz.
فأما إذا أُريدَ به نسبةُ الرجلِ إلى أصلِه من العَجَمِ، لا وصفُه بأنه غيرُ فصيحِ اللسانِ، فإنه يقالُ حينَئذٍ: هذا رجلٌ عَجَمِيٌّ، وهذان رَجُلان عَجَمِيَّان، وهؤلاء قومٌ عَجَمٌ. كما يقالُ: عربيٌّ، وعَرَبيَّان، وقومٌ عَرَبٌ. وإذا قيل: هذا رجلٌ أَعْجَميٌّ . فإنما نُسِب إلى نفسِه كما يقالُ للأحمرِ: هذا أَحْمَرِيٌّ ضخمٌ. وكما قال العجاجُ :
Şayet bununla kişinin dilinin fasih olmadığı nitelenmesi değil de soy olarak Acem'e mensubiyeti kastedilirse, o takdirde şöyle denir: "Bu Acem bir adamdır, bu ikisi Acem iki adamdır, bunlar Acem bir topluluktur." Nitekim "Arap bir adamdır, Arap iki adamdır, Arap bir topluluktur" dendiği gibi. "Bu a'cemî bir adamdır" dendiğinde ise , kırmızı için "Bu çok kırmızı biridir" denilmesi gibi, sadece kendi nefsine nispet edilmiş olur. Nitekim el-Accâc da şöyle demiştir :
والدَّهْرُ بالإِنسانِ دَوَّارِيُّ
Ve zaman, insana karşı pek dönektir (devvâriyy).
ومعناه: دَوَّارٌ. فَنَسَبه إلى فعلِ نفسِه.
Bunun anlamı: "Devvâr (çok dönen)" demektir; onu kendi fiiline nispet etmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن محمدِ بن أبى موسى، قال: كنتُ واقفًا إلى جَنْبِ عبدِ اللهِ بن مُطِيعٍ بِعَرَفةَ، فتَلا هذه الآية: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ}. قال: لو نزَل على بَعِيرى هذا فتكلَّم به، ما آمَنوا به - لقالوا: لولا فُصِّلَتْ آيَاتُه، حتى يَفْقَهَه عربيٌّ
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan anlattı, dedi ki: Arafat'ta Abdullah b. Mutî'in yanında duruyordum; şu ayeti okudu: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik (198) ve o bunu kendilerine okusaydı, yine de ona iman etmezlerdi.” Dedi ki: Şayet şu deveme indirilseydi de [deve] bununla konuşsaydı, yine ona inanmazlardı; 'Arap da anlayabilsin diye ayetleri açıklansaydı ya!' derlerdi
وعجميٌّ - لو فعَلنا ذلك.
Acem de'- eğer biz bunu yapsaydık."
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعتُ داودَ بنَ أبي هندٍ، عن محمدِ بن أبي موسى، قال: كان عبدُ اللهِ بنُ مُطِيعٍ واقفًا بعرفةَ، فقرأ هذه الآيةَ: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ}. قال: فقال: جَمَلِى هذا أعجمُ، فلو أُنزِل على هذا ما كانوا به مُؤمنين .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Dâvûd b. Ebî Hind'den, onun da Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan şöyle dediğini işittim: Abdullah b. Mutî' Arafat'ta duruyordu; şu ayeti okudu: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik, (198) De bunu onlara okusaydı...” Dedi ki: Şöyle söyledi: "Benim şu devem konuşamaz (a'cemdir); eğer bu [Kur'an] şuna indirilseydi yine de ona inanacak değillerdi."
ورُوِى عن قتادةَ في ذلك ما حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ}. قال: لو أنزَله اللهُ أعْجَمِيًّا، كانوا أخسَّ الناسِ به؛ لأنهم لا يعرِفون العَجَميَّةَ .
Bu hususta Katâde'den şu da rivayet edilmiştir; bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Eğer Allah onu yabancı dilde (a'cemî olarak) indirseydik, insanlar içinde onu en çok değersiz görenler onlar olurdu; çünkü onlar yabancı dili (Acemceyi) bilmezler."
وهذا الذي ذكَرناه عن قتادةَ قولٌ لا وجهَ له؛ لأنه وجَّه الكلامَ إلى أن معناه: ولو نزَّلْناه أَعْجَمِيًّا. وإنما التنزيلُ: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ}. يعنى: ولو نَزَّلْنا هذا القرآنَ العربيَّ على بهيمةٍ مِن العَجَمِ أو بعضِ ما لا يُفْصِحُ. ولم يَقُلْ: ولو نزَّلناه أعجميًّا. فيكونُ تأويلُ الكلامِ ما قالَه.
Katâde'den zikrettiğimiz bu görüşün tutar bir yanı (vechi) yoktur; çünkü o sözü, anlamı: "Eğer biz onu yabancı bir dille indirseydik" şeklindeymiş gibi yorumlamıştır. Oysa indirilen metin şöyledir: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik”. Yani: Biz bu Arapça Kur'an'ı dilsiz hayvanlardan birine veya açık konuşamayan birine indirseydik [demektir]. "Eğer biz onu yabancı bir dilde indirseydik" dememiştir ki sözün tevili onun dediği gibi olsun.
وقولُه: {فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: فقرَأ هذا القرآنَ على كفارِ قومِك يا محمدُ، الذين حَتَمْتُ عليهم ألَّا يؤمِنوا - ذلك الأعجمُ: {مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: لم يكونوا ليؤمِنوا به؛ لِما قد جرَى لهم في سابقِ علمى مِن الشَّقاءِ. وهذا تَسْليةٌ مِن اللهِ نبيَّه محمدًا ﷺ عن قومِه؛ لئلا يَشْتَدَّ وَجُدُه بإدْبارِهم
Allah Teâlâ'nın: {فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ} “Ve o da bunu onlara okusaydı” buyruğu hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: O a'cemî (Arapça bilmeyen kimse), bu Kur'an'ı —ey Muhammed, haklarında iman etmeyeceklerini kesinleştirdiğim— kavminin kâfirlerine okusaydı; {مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} “yine de ona iman edecek değillerdi”. [Yani] ezelî ilmimde haklarında bedbahtlık geçmiş olduğu için ona asla inanmazlardı. Bu, onların [haktan] yüz çevirmeleri sebebiyle üzüntüsü şiddetlenmesin diye Allah'ın, Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem bir tesellisidir.
عنه، وإعْراضِهم عن الاستماعِ لهذا القرآنِ؛ لأنه كان ﷺ شديدًا حِرْصُه على قَبُولِهم منه، والدُّخولِ فيما دَعاهم إليه، حتى عاتَبه ربُّه على شدَّةِ حِرْصِه على ذلك منهم، فقال له: {لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} [الشعراء: ٣]. ثم قال مُؤْيِسَه مِن إيمانِهم، وأنهم هالِكون ببعضِ مَثْلَاتِه، كما هلَك بعضُ الأممِ الذين قَصَّ عليهم قَصَصَهم في هذه السورةِ: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} يا محمدُ لا عليك، فإنك رجلٌ منهم، ويقولون لك: ما أنت إلا بشرٌ مِثْلُنا، وهَلَّا نزَل به مَلَكٌ. فقرَأ ذلك الأعجمُ عليهم هذا القرآنَ، ولم يَكُنْ لهم عِلَّةٌ يدفَعون بها أنه حقٌّ، وأنه تنزيلٌ مِن عندى ما كانوا به، مُصَدَّقين، فخَفَّضْ مِن حِرْصِك على إيمانِهم به. ثم وكَّد تعالى ذكرُه الخبرَ عما قد حَتَمَ على هؤلاء المشركين الذين آيَسَ نبيَّه محمدًا ﷺ مِن إيمانِهم - من الشَّقاء والبَلاءِ، فقال: كما حَتَمْنا على هؤلاء أنهم لا يؤمِنون بهذا القرآنِ، {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ}، فقرَأه عليهم: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ} التكذيبَ والكفرَ {فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ}.
ve bu Kur'an'ı dinlemekten yüz çevirmelerine [üzülmesin]. Çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem, bunu kendisinden kabul etmelerine ve kendilerini davet ettiği şeye girmelerine çok hırslıydı ; hatta Rabbi onların imanına yönelik bu aşırı hırsından ötürü onu uyararak şöyle buyurdu: {لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} “İnanmıyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” [eş-Şuarâ: 3]. Sonra onların iman etmesinden onu ümitsiz kılarak ve bu surede kıssalarını anlattığı bazı ümmetlerin helak olduğu gibi onların da ibretlik cezalarından biriyle helak olacaklarını bildirerek şöyle buyurdu: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik”; ey Muhammed, üzülme! Çünkü sen onlardan bir adamsın ve onlar sana: 'Sen de bizim gibi bir beşerden başkası değilsin, ona bir melek inseydi ya!' diyorlar. O a'cem (Arapça konuşamayan) onlara bu Kur'an'ı okusaydı ve onun hak olduğunu ve katımdan bir indirme olduğunu reddedecekleri hiçbir mazeretleri bulunmasaydı bile ona inanacak değillerdi; öyleyse onların buna iman etmesine yönelik hırsını hafiflet! Sonra Yüce Zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i imanlarından ümitsiz kıldığı bu müşrikler hakkında kesinleştirdiği bedbahtlık ve bela haberini teyit ederek şöyle buyurdu: Bu kimselerin bu Kur'an'a iman etmeyeceklerini kesinleştirdiğimiz gibi, {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik” ve o da bunu onlara okusaydı, {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ} yalanlamayı ve küfrü işte böyle soktuk {فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “suçluların kalplerine”.
ويعنى بقولِه: "سَلَكْنا": "أدخَلْنا" .
"Selebnâ" sözüyle "soktuk / girdirdik" (edhalnâ) kastedilmektedir .
والهاءُ في قولِه: {سَلَكْنَاهُ}. كنايةٌ مِن ذكرِ قولِه: {مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ}. كأنه قال: كذلك أدخَلْنا في قلوبِ المُجرمين تركَ الإيمانِ بهذا القرآنِ.
{سَلَكْنَاهُ} “onu soktuk” kavlindeki "hû (ه)" zamiri, {مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} “ona iman edecek değillerdi” kavlinin zikrinden kinayedir. Sanki: "İşte böylece suçluların kalplerine bu Kur'an'a iman etmemeyi soktuk" demiş gibidir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den onun şu sözünü aktardı:
{كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ}. قال: الكفرَ {فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} .
{كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ} “İşte böylece biz onu soktuk”; dedi ki: Küfrü, {فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “suçluların kalplerine”.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “İşte böylece biz onu suçluların kalplerine soktuk. (200) Can yakıcı azabı görünceye kadar ona inanmazlar. (201)” kavli hakkında [şöyle] dedi:
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ أبي الزَّرقاءِ، عن سفيانَ، عن حُمَيدٍ، عن الحسنِ في هذه الآيةِ: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ}. قال: خَلَقناه.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Ebi'z-Zerkâ, Süfyân'dan, o Humeyd'den, o da el-Hasan'dan şu ayet hakkında: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “İşte böylece biz onu suçluların kalplerine soktuk”; "Onu yarattık" dediğini anlattı.
قال: ثنا زيدٌ، عن حمادِ بن سَلَمَةَ، عن حُمَيدٍ، قال: سألتُ الحسنَ في بيتِ أبي خليفةَ عن قولِه: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ}. قال: الشِّرْكَ، سَلَكه في قلوبِهم .
Dedi ki: Bize Zeyd, Hammâd b. Seleme'den, o Humeyd'den anlattı, dedi ki: Ebû Halîfe'nin evinde el-Hasan'a: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “İşte böylece biz onu suçluların kalplerine soktuk” kavlini sordum; "Şirki onların kalplerine soktu" dedi .
وقولُه: {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ}. يقولُ: فعَلنا ذلك بهم لئلا يصدِّقوا بهذا القرآنِ حتى يَرَوُا العذاب الأليمَ في عاجلِ الدنيا، كما رأتْ ذلك الأممُ الذين قَصَّ اللهُ قصصَهم في هذه السورةِ.
Yüce Allah'ın: {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “Can yakıcı azabı görünceye kadar ona inanmazlar” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Allah'ın bu surede kıssalarını anlattığı ümmetlerin gördüğü gibi, peşin dünya hayatında can yakıcı azabı görünceye kadar bu Kur'an'ı tasdik etmesinler diye onlara böyle yaptık.
ورُفِع قولُه: {لَا يُؤْمِنُونَ}؛ لأن العربَ مِن شَأْنِها إذا وضَعَت في موضعٍ مثلَ هذا الموضعِ "لا"، ربَّما جزَمَت ما بعدَها، وربما رفَعَت. فتقولُ: رَبَطْتُ الفرسَ لا تَنْفَلِت، وأحكَمْتُ العِقْدَ لا يَنْحَلّ. جزمًا ورفعًا. وإنما تفعلُ ذلك لأن تأويلَ ذلك: إن لم أُحْكِمِ العِقْدَ انحلَّ. فجزْمُه على التأويلِ، ورفْعُه بأن الجازمَ غيرُ ظاهرٍ.
{لَا يُؤْمِنُونَ} “İnanmazlar” kavli merfû kılınmıştır; çünkü Arapların âdeti, böyle bir konumda "lâ" (لا) getirdiklerinde bazen ondan sonrasını meczum, bazen de merfû yapmaktır. Nitekim meczum ve merfû olarak: "رَبَطْتُ الفرسَ لا تَنْفَلِت" (Kaçmasın diye atı bağladım) ve "أحكَمْتُ العِقْدَ لا يَنْحَلّ" (Çözülmesin diye düğümü sağlamlaştırdım) derler. Bunu sadece şundan ötürü yaparlar: Çünkü bunun tevili "Düğümü sağlamlaştırmazsam çözülür" şeklindedir. Dolayısıyla meczum olması tevile dayanır, merfû olması ise cezmedici edatın zâhirde (açıkça) bulunmayışındandır.
ومِن الشاهدِ على الجزمِ في ذلك قولُ الشاعرِ :
Bu hususta meczum olmasının şahidi şairin şu sözüdür :
لو كُنتَ إذ جئْتَنا حاولتَ رُؤْيتَنا … أو جِئْتَنا ماشِيًا لا يُعْرَفِ الفرسُ
Keşke bize geldiğinde bizi görmeye çalışsaydın veya atın tanınmasın diye bize yürüyerek gelseydin!
وقولُ الآخرِ :
Bir diğer [şairin] sözü de [şudur] :
لَطالَما حَلَّأْتُماها لا تَرِدْ
Nice zamandır o [deveyi] su başına varmasın (lâ terid) diye engellediniz ,
فَخَلِّيْاها والسِّجالَ تَبْتَرِدْ
Artık onu ve kovaları serbest bırakın da serinlesin!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤)} “Sonunda o [azap], onlar hiç farkında değillerken kendilerine ansızın geliverir. (202) O zaman: 'Acaba bize mühlet verilir mi?' derler. (203) Şimdi onlar azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? (204)”
يقولُ تعالى ذكرُه: فيأتي هؤلاء المُكذِّبين بهذا القرآنِ العذابُ الأليمُ {بَغْتَةً}. يعنى فجأةً، {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ}. يقولُ: لا يعلَمون قبلَ ذلك بمَجيئِه حتى يَفْجَأَهم بَغْتَةً،
Yüce Zikri buyurmaktadır: Bu Kur'an'ı yalanlayanlara o can yakıcı azap {بَغْتَةً} “ansızın” yani birdenbire gelir; {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar hiç farkında değillerken”. Buyuruyor ki: Onlara birdenbire ve ansızın geliverinceye kadar, bundan önce onun gelişini bilmezler;
{فَيَقُولُوا} حينَ يأتِيهم بَغْتَةً: {هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ}. أي: هل نحن مُؤَخَّرٌ عَنَّا العذابُ، ومُنْسَأٌ في آجالِنا لنتوبَ ونُنِيبَ إِلى اللهِ مِن شِرْكِنا وكفرِنا باللهِ، فنُراجِعَ الإيمانَ به ونُنِيبَ إلى طاعتِه؟
Kendilerine ansızın geldiğinde {فَيَقُولُوا} “derler”: {هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ} “'Acaba bize mühlet verilir mi?'” Yani: Şirkimizden ve Allah'ı inkârımızdan tövbe edip Allah'a yönelmemiz, O'na imana dönüp O'na itaate yönelmemiz için azap bizden ertelenir ve ecellerimiz tehir edilir mi?
وقولُه: {أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفبعذابِنا هؤلاء المشركون يَسْتعجِلون، بقولِهم: لن نؤمنَ لك حتى تُسْقِطَ السماءَ كما زعمت علينا كِسَفًا.
Yüce Allah'ın: {أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ} “Şimdi onlar azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar?” kavline gelince; Yüce Zikri [şöyle] buyurmaktadır: Bu müşrikler: "İddia ettiğin gibi üzerimize gökten parçalar düşürmedikçe sana asla inanmayacağız" sözleriyle azabımızın acele gelmesini mi istiyorlar?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧)} “Gördün mü! Biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, (205) Sonra kendilerine vadedilen [azap] başlarına gelse, (206) O yararlandırıldıkları nimetler kendilerine ne fayda sağlar? (207)”
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم جاءَهم العذابُ الذي كانوا يُوعَدون على كفرِهم
Yüce Zikri buyuruyor ki: Sonra küfürleri sebebiyle kendilerine vadedilmekte olan azap başlarına gelse,
بآياتِنا، وتكْذيبِهم رسولَنا، {مَا أَغْنَى عَنْهُمْ}. يقولُ: أَيَّ شيءٍ أغنَى عنهم التأخيرُ الذي أخَّرْنا في آجالِهم، والمتاعُ الذي مَتَّعْناهم به مِن الحياةِ، إذ لم يُتوبوا مِن شِرْكِهم؟ هل زادَهم تَمتِيعُنا إياهم ذلك إلا خبالًا، وهل نَفَعهم شيئًا؟ بل ضَرَّهم بازديادِهم مِن الآثامِ واكْتسابِهم من الأجرامِ ما لو لم يُمَتَّعوا لم يَكْتَسِبوه.
ayetlerimizi inkâr etmeleri ve elçimizi yalanlamaları sebebiyle [gelen azap karşısında], {مَا أَغْنَى عَنْهُمْ} “onlara ne fayda sağlar?” Buyuruyor ki: Şirklerinden tövbe etmediklerine göre , ecellerini tehir etmemiz ve hayattan onları yararlandırmamız onlara ne fayda sağladı? Onları bunlardan yararlandırmamız helak ve ziyanlarını artırmaktan başka bir işe yaradı mı ve onlara bir fayda verdi mi? Bilakis, eğer kendilerine mühlet ve imkân verilmeseydi işlemeyecekleri günahları artırmaları ve cürümleri kazanmaları sebebiyle onlara zarar verdi!
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ}. إلى قولِه: {مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ}. قال: هؤلاء أهلُ الكفرِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ} “Gördün mü! Biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak” kavlinden {مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} “O yararlandırıldıkları nimetler kendilerine ne fayda sağlar?” kavline kadar olan kısım hakkında: "Bunlar küfür ehlidir" dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٠٩) وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ (٢١٠) وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٠٩) وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ (٢١٠) وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢)} “Biz uyarıcıları olmaksızın hiçbir memleketi helak etmedik. (208) [Bu,] bir öğüt ve hatırlatmadır; biz asla zalimler olmadık. (209) Onu şeytanlar indirmedi. (210) Bu onlara hem yaraşmaz hem de güçleri yetmez. (211) Şüphesiz onlar [vahyi] işitmekten uzaklaştırılmışlardır. (212)”
يقولُ تعالى ذكرُه: ومَا أَهْلَكْنا مِن أهلِ قريةٍ من هذه القرى التي وَصَفت في هذه السورةِ ، {إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ}. يقولُ: إلا بعدَ إرسالِنا إليهم رسلًا يُنذِرونهم بأسَنا على كفرِهم، وسُخْطَنا عليهم. {ذِكْرَى}. يقولُ: إلا لها مُنذِرون يُنذِرونهم، تذكرةً لهم وتنبيهًا لهم على ما فيه النجاةُ لهم من عذابِنا.
Yüce Zikri buyurmaktadır: Bu surede nitelendirilen bu memleketlerin halkından hiçbirini , {إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ} “uyarıcıları olmaksızın” helak etmedik; yani küfürleri sebebiyle başlarına gelecek azabımızı ve onlara olan gazabımızı kendilerine haber verip uyaran elçiler göndermeden [helak etmedik]. {ذِكْرَى} “[Bu,] bir öğüt ve hatırlatmadır”; buyuruyor ki: Azabımızdan kurtuluşlarına vesile olacak hususlarda kendilerine bir öğüt ve bir uyarı olsun diye onları uyaran uyarıcılar olmaksızın [helak etmedik].
ففى "الذكرى" وجهان مِن الإعرابِ؛ أحَدُهما النَّصْبُ على المصدَرِ مِن
“ez-Zikrâ” [kelimesinin] irabında iki vecih vardır; bunlardan biri,
الإنذارِ، على ما بيَّنتُ. والآخَرُ، الرفعُ على الابتداءِ، كأنه قِيلَ: ذكرى.
açıkladığım üzere, inzarın masdarı olarak mansub olmasıdır. Diğeri ise mübteda olarak merfû olmasıdır; sanki "bu bir zikradır (öğüttür)" denilmiş gibidir.
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن مجاهدٍ: عن مجاهدٍ: {وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرَى}. قال: الرسلُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Mücâhid'den, o da Mücâhid'den {وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرَى} “Biz uyarıcıları olmaksızın hiçbir memleketi helak etmedik. (208) [Bu,] bir öğüt ve hatırlatmadır” ayeti hakkında nakletti, [Mücâhid] dedi ki: “[Uyarıcılardan kasıt] elçilerdir” .
قال ابن جريجٍ: وقولُه: {ذِكْرَى}. قال: الرسلُ.
İbn Cüreyc dedi ki: O'nun {ذِكْرَى} “[Bu,] bir öğüt ve hatırlatmadır” kavli hakkında: “[Kasıt] elçilerdir” dedi.
وقولُه: {وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ}. يقولُ: وما كنا ظالِميهم في تعذيبِناهم وإهلاكِهم؛ لأنا إنما أهلَكناهم إذ عَتَوْا علينا، وكفَروا نعمتَنا، وعبَدوا غيرَنا، بعدَ الإعذارِ إليهم والإنذارِ، ومتابعةِ الحُجَجِ عليهم بأن ذلك لا ينبغى لهم أن يفعَلوه، فأَبَوْا إلا التماديَ في الغيِّ.
O'nun: {وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ} “Biz asla zalimler olmadık” kavli; buyuruyor ki: Onlara azap edip onları helak etmemiz hususunda biz onlara asla zulmetmedik. Çünkü biz onları ancak bize karşı haddi aştıkları, nimetimize nankörlük ettikleri, bizden başkasına ibadet ettikleri zaman; kendilerine mazeret bırakmayacak şekilde tebliğde bulunup uyardıktan ve bunu yapmalarının kendilerine yakışmayacağına dair peş peşe hüccetler ikame ettikten sonra helak ettik; fakat onlar azgınlıkta ısrar edip direnmekten başka bir şey yapmadılar.
وقولُه: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما تَنَزَّلت بهذا القرآنِ الشياطينُ على محمدٍ، ولكنه يَنزلُ به الرُّوحُ الأمينُ. {وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ}. يقولُ: وما ينبغى للشياطينِ أن يَتنزَّلوا به عليه، ولا يصلُحُ لهم ذلك، {وَمَا يَسْتَطِيعُونَ}. يقولُ: وما يستطيعون أن يَتنزَّلوا به؛ لأنهم لا يَصِلون إلى استماعِه في المكانِ الذي هو به من السَّماءِ، {إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ}.
O'nun: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ} “Onu şeytanlar indirmedi” kavli; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu Kur'an ile Muhammed'e şeytanlar inmedi; bilakis onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) indirmektedir. {وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ} “Bu onlara yaraşmaz”. Buyuruyor ki: Şeytanların onunla [Muhammed'in] üzerine inmeleri kendilerine yakışmaz ve bu onlara uygun da düşmez. {وَمَا يَسْتَطِيعُونَ} “Buna güçleri de yetmez”. Buyuruyor ki: Onunla inmeyi başaramazlar; çünkü onlar semada bulunduğu yerden onu işitmeye ulaşamazlar. {إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} “Şüphesiz onlar [vahyi] işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır”.
يقولُ: إن الشياطينَ عن سمع القرآنِ مِن المكانِ الذي هو به من السماءِ لمعزولون، فكيف يستطيعون أن يتنزَّلوا به!
Buyuruyor ki: Şüphesiz şeytanlar, Kur'an'ı semada bulunduğu yerden işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır; öyleyse onunla inmeyi nasıl başarabilirler!
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ}. قال: هذا القرآنُ.
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ} “Onu şeytanlar indirmedi” kavli hakkında haber verdi, [Katâde] dedi ki: “[Kasıt] bu Kur'an'dır”.
وفي قولِه: {إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ}. قال: عن سمعِ السماءِ .
Ve {إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} “Şüphesiz onlar [vahyi] işitmekten uzaklaştırılmışlardır” kavli hakkında: “Semayı işitmekten [uzaklaştırılmışlardır]” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ بنحوِه، إلا أنه قال: عن سمعِ القرآنِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den benzerini nakletti; şu kadar var ki o: “Kur'an'ı işitmekten [uzaklaştırılmışlardır]” dedi.