Binûn

Neml Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (١٢)}.

Allah Teâlâ’nın: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (١٢)} “Elini koynuna sok; Firavun’a ve onun kavmine [gönderilen] dokuz mucize arasında, kusursuz [bembeyaz] bir şekilde çıksın. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdir” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قِيلِه لنبيِّه موسى: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ}. ذُكِر أنه تعالى ذكرُه أمَره أن يُدْخِلَ كفَّه في جيبِه، وإنما أمرَه بإدخالِه في جيبِه؛ لأن الذي كان عليه يومَئِذٍ مِدْرَعةٌ مِن صوفٍ؛ قال بعضُهم: لم يَكُنْ لها كُمٌّ. وقال بعضُهم: كان كُمُّها إلى بعضِ يَدِه.

Zikri yüce olan Allah, peygamberi Mûsâ’ya söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ} “Elini koynuna sok”. Zikredildiğine göre Zikri yüce olan Allah, ona el ayasını koynuna sokmasını emretmiştir. Ona bunu koynuna sokmasını emretmesinin sebebi ise o gün üzerinde yünden bir cübbe (midraa) bulunmasıydı. Bazıları: “Onun kolu yoktu” demiş, bazıları da: “Onun kolu elinin bir kısmına kadar geliyordu” demiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ}. قال: الكَفُّ قطُّ، {فِي جَيْبِكَ}. قال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ} “Elini koynuna sok” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: [Yalnızca] el ayası kadar, {فِي جَيْبِكَ} “Koynuna” [ifadesi hakkında da] şöyle dedi:

كانت مِدْرَعةٌ إلى بعضِ يَدِه، ولو كان لها كُمٌّ أَمَره أن يُدْخِلَ يَدَه في كُمِّه .

Kolu elinin bir kısmına kadar gelen bir cübbe (midraa) vardı; şayet onun [uzun] bir kolu olsaydı elini kolunun içine sokmasını emrederdi .

قال: ثني حجاجٌ، عن يونسَ بن أبى إسحاقَ، عن أبيه، عن عمرِو بن ميمونٍ، قال: قال ابن مسعودٍ: إن موسى أتَى فرعونَ حينَ أتاه في زُرْمانِقَةٍ. يعنى: جُبَّةَ صوفٍ .

Dedi ki: Bana Haccâc, Yûnus b. Ebî İshâk’tan, o babasından, o da Amr b. Meymûn’dan nakletti; dedi ki: İbn Mes‘ûd şöyle dedi: Şüphesiz Mûsâ Firavun’a gittiğinde üzerinde bir zürmânika vardı. Yani: yünden bir cübbe .

وقولُه: {تَخْرُجْ بَيْضَاءَ}. [يقولُ: تخرُجِ اليدُ بيضاءَ] بغيرِ لون موسى، {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ}. يقولُ: مِن غير بَرَصٍ، {فِي تِسْعِ آيَاتٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أَدْخِلْ يَدَكَ في جَيْبك تخرُجْ بيضاءَ مِن غيرِ سُوءٍ، فهي آيةٌ في تسعِ آياتٍ، مُرْسَلٌ أنت بِهِنَّ [إلى فرعونَ. وتَرَك ذكرَ "مُرْسَلٍ"؛ لدلالةِ قولِه] : {إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ}. على أن ذلك معناه، كما قال الشاعرُ :

Allah Teâlâ’nın: {تَخْرُجْ بَيْضَاءَ} “bembeyaz çıksın” buyruğu; [şöyle buyurmaktadır: El,] Mûsâ’nın [kendi ten] renginden farklı olarak [bembeyaz çıksın] ; {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “kusursuz olarak” yani: alaca (abraş) hastalığı olmaksızın; {فِي تِسْعِ آيَاتٍ} “dokuz mucize içinde”. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz olarak çıksın; bu, senin [Firavun’a] kendileriyle gönderildiğin dokuz mucizeden biridir. {إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ} “Firavun’a ve onun kavmine” buyruğu mânanın bu olduğuna delalet ettiği için [“gönderilmiş olarak” lafzının] zikri bırakılmıştır; nitekim şair de şöyle demiştir :

رَأَتْنى بحَبْلَيْها فَصَدَّتْ مَخافَةً … وفى الحبلِ رَوْعاءُ الفُؤادِ فَرُوقُ

Beni iki ipiyle [gelirken] gördü de korkudan yüz çevirdi; / İpte ise yüreği ürkek ve çok korkak bir [deve] vardı.

ومعنى الكلامِ: رأتْنى مُقْبِلًا بحَبْلَيها. فتَرَك ذكرَ "مُقْبِلٍ"؛ استغناءً بمعرفةِ السامِعين معناه في ذلك، إذ قال: رأتْنى بحَبْليها. ونظائرُ ذلك في كلامِ العربِ كثيرةٌ.

Sözün anlamı şudur: “Beni iki ipiyle yönelip gelirken gördü.” “İki ipiyle beni gördü” dediğinde dinleyenlerin buradaki anlamı bilmeleri sebebiyle “yönelip gelen” lafzını zikretmeyi bırakmıştır. Arap kelâmında bunun benzerleri çoktur.

والآياتُ التسعُ هُنَّ الآياتُ التي بَيَّنَّاهن فيما مَضَى .

Dokuz mucize ise daha önce açıkladığımız mucizelerdir .

وقد حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ}. قال: هي التي ذكَر اللهُ في القرآنِ؛ العصا، واليَدُ، والجرَادُ، والقُمَّلُ، والضَّفادِعُ، والطُّوفانُ، والدَّمُ، والحَجَرُ، والطَّمْسُ الذي أصابَ

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ} “Firavun’a ve kavmine [gönderilen] dokuz mucize” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlar, Allah’ın Kur’an’da zikrettiği [şu mucizeler]dir: Asâ, el, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, tufan, kan, taş ve isabet eden tams (başkalaşım)...

آل فرعونَ في أموالِهم .

Firavun hânedanının mallarına isabet etmiştir .

وقولُه: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ}. يقول: إن فرعونَ وقومَه مِن القِبْطِ كانوا {قَوْمًا فَاسِقِينَ}. يعني: كافرِين باللهِ.

Allah Teâlâ’nın: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} “Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdir” buyruğu; şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Firavun ve Kıptîlerden olan kavmi {قَوْمًا فَاسِقِينَ} “yoldan çıkmış fâsık bir kavim” idiler; yani Allah’ı inkâr eden kâfirler idiler.

وقد بَيَّنَّا معنى "الفِسْقِ" فيما مضَى .

“Fısk” kelimesinin anlamını daha önce açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٣) وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٤)}.

Allah Teâlâ’nın: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٣) وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٤)} “Ayetlerimiz (mucizelerimiz) kendilerine apaçık gösterici olarak gelince: ‘Bu apaçık bir büyüdür’ dediler. Kendileri de bunların doğruluğuna kesin olarak inandıkları halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler. Bak işte, bozguncuların sonu nasıl oldu!” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما جاءت فرعونَ وقومَه {آيَاتُنَا}. يعنى: أَدِلَّتُنا وحُجَجُنا، على حقيقةِ ما دَعاهم إليه موسى وصحتِه، وهى الآياتُ التسعُ التي ذكَرناها قبلُ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun ve kavmine {آيَاتُنَا} “ayetlerimiz” yani Mûsâ’nın onları davet ettiği şeyin hakikatine ve doğruluğuna delalet eden delillerimiz ve hüccetlerimiz -ki bunlar daha önce zikrettiğimiz dokuz mucizedir- geldiği zaman,

وقولُه: {مُبْصِرَةً}. يقولُ: يُبْصِرُ بها مَن نظَر إليها ورَآها حقيقةَ ما دلَّت عليه.

Allah Teâlâ’nın: {مُبْصِرَةً} “apaçık gösterici olarak” buyruğu; şöyle buyurmaktadır: Ona bakan ve onu gören kimsenin, delalet ettiği hakikati apaçık görebileceği şekilde [geldiğinde].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً}. قال: بَيِّنَةً، {قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ}. يقولُ: قال فرعونُ وقومُه: هذا الذي جاءَنا به موسى {سِحْرٌ مُبِينٌ}. يقولُ: يَبينُ [للنَّاظِرِ إليه] أنه سِحْرٌ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den aktardı: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık gösterici olarak gelince” [ayeti hakkında]: “Apaçık [olarak gelince]” dedi; {قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ} “‘Bu apaçık bir büyüdür’ dediler” [ayeti hakkında şöyle] buyurmaktadır: Firavun ve kavmi: “Mûsâ’nın bize getirdiği bu şey {سِحْرٌ مُبِينٌ} ‘apaçık bir büyüdür’ dediler; yani [ona bakan kimseye] büyü olduğu apaçık ortadadır [dediler].

وقولُه: {وَجَحَدُوا بِهَا}. يقولُ: وكذَّبوا بالآياتِ التِّسْعِ أن تكونَ مِن عندِ اللهِ.

Allah Teâlâ’nın: {وَجَحَدُوا بِهَا} “Onları inkâr ettiler” buyruğu [hakkında Ebû Ca‘fer] şöyle der: O dokuz ayetin (mucizenin) Allah katından geldiğini yalanladılar.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {وَجَحَدُوا بِهَا}. قال: الجُحُودُ التكذيبُ بها.

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den aktardı: {وَجَحَدُوا بِهَا} “Onları inkâr ettiler” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: Cühûd (inkâr), onları yalanlamaktır.

وقولُه: {وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ}. يقولُ: وأَيْقَنَتْها قلوبُهم، وعَلِموا يَقِينًا أنها مِن عندِ اللهِ، فعانَدوا بعدَ تَبَيُّنِهم الحقَّ، ومعرفتِهم به.

Allah Teâlâ’nın: {وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ} “Kendileri de bunların doğruluğuna kesin olarak inandıkları halde” buyruğu; şöyle buyurmaktadır: Kalpleri onların doğruluğuna kesin olarak inandı ve bunların Allah katından olduğunu kesin bir bilgiyle bildiler; fakat hakkı açıkça görüp onu tanıdıktan sonra inat ettiler.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ}. قال: يقينُهم في قلوبِهم.

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o Atâ el-Horasânî’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ} “Kendileri de bunların doğruluğuna kesin olarak inandıkları halde” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: [Bu] kesin inançları kalplerindeydi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ: {وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا}. قال: اسْتَيْقَنوا أن الآياتِ مِنَ اللهِ حَقٌّ، فلِمَ جَحَدوا بها؟ قال: {ظُلْمًا وَعُلُوًّا} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “Kendileri de bunların doğruluğuna kesin olarak inandıkları halde, zulüm ve kibir yüzünden [onları inkâr ettiler]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Ayetlerin Allah katından olduğuna ve hak olduğuna kesin olarak inandılar. Peki niçin inkâr ettiler? “{ظُلْمًا وَعُلُوًّا} Zulüm ve kibir yüzünden” dedi .

وقولُه: {ظُلْمًا وَعُلُوًّا}. يعنى بالظُّلْمِ الاعتداءَ، والعُلُوِّ الكِبْرَ. كأنه قيل: اعتداءً وتَكَبُّرًا.

Allah Teâlâ’nın: {ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “zulüm ve kibir yüzünden” buyruğunda; “zulüm” ile haddi aşmayı (itidâ), “ulüvv” ile de büyüklenmeyi (kibr) kastetmektedir. Sanki: “Haddi aşarak ve büyüklük taslayarak” denilmektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ في قولِه: {ظُلْمًا وَعُلُوًّا}. قال: تَعَظُّمًا واسْتِكْبارًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den aktardı: {ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “zulüm ve kibir yüzünden” buyruğu hakkında şöyle dedi: Böbürlenerek ve büyüklenerek.

ومعنى ذلك: وجَحَدوا بالآياتِ التسعِ ظُلْمًا وعُلُوًّا، واسْتَيْقَنَتْها أنفسُهم أنها من عندِ اللهِ، فعانَدوا الحقَّ بعدَ وُضُوحِه لهم، فهو من المُؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ.

Bunun anlamı şudur: Nefisleri o [mucizelerin] Allah katından olduğunu kesin olarak bildiği halde zulüm ve kibir yüzünden o dokuz ayeti inkâr ettiler ve kendilerine apaçık belli olduktan sonra hakka karşı inatlaştılar. Dolayısıyla bu, [lafzen] sonraya bırakılmış olup anlamca önce olan (takdim kastedilen) ifadelerdendir.

وقولُه: {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فانظُرْ يا محمدُ بعَيْنِ قلبِك كيف كان عاقبةُ تكْذِيبِ هؤلاء الذين جحَدوا آياتِنا حينَ جاءتْهم مُبْصِرةً، وماذا حَلَّ بهم مِن إفْسادِهم في الأرضِ، ومعصيتِهم فيها ربَّهم، وأعْقَبَهم ما فعَلوا، فإن ذلك أخرَجهم من جناتٍ وعيونٍ، وزُرُوعٍ ومَقَامٍ كريمٍ، إلى هَلاكٍ في العاجلِ بالغَرَقِ، وفى الآجلِ إلى عذابٍ دائمٍ، {لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} [الزخرف: ٧٥]. يقولُ: وكذلك يا محمدُ سُنَّتي في الذين كذَّبوا بما جئْتَهم به مِن الآياتِ، على حقيقةِ ما تَدْعُوهم إليه مِن الحقِّ مِن قومِك.

Allah Teâlâ’nın: {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Bak işte, bozguncuların sonu nasıl oldu!” buyruğu; Zikri yüce olan Allah peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kalp gözünle bak; ayetlerimiz kendilerine apaçık gösterici olarak geldiğinde onları inkâr eden bu kimselerin yalanlamalarının sonu nasıl oldu! Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaları ve Rablerine isyan etmeleri sebebiyle başlarına neler geldi ve yaptıklarının peşinden kendilerine ne ulaştı! Zira bu durum onları bahçelerden, pınarlardan, ekinlerden ve şerefli makamlardan çıkarıp dünyada suda boğulmak suretiyle bir helake, ahirette ise {لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “Kendilerinden [azap] hafifletilmeyecek ve onlar orada ümitsiz kalacaklardır” [Zuhruf 75] buyruğunda olduğu gibi ebedî bir azaba sevk etti. Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olup da onları davet ettiğin hakkın doğruluğuna dair kendilerine getirdiğin delilleri yalanlayanlar hakkındaki sünnetim (âdetim) de işte böyledir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ (١٥)}.

Allah Teâlâ’nın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ (١٥)} “Andolsun biz Dâvûd’a ve Süleyman’a bir ilim verdik. Onlar: ‘Bizi mümin kullarının birçoğundan üstün kılan Allah’a hamdolsun’ dediler” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد آتَينا داودَ وسليمانَ عِلْمًا. وذلك علمُ كلامِ الطيرِ والدَّوَابِّ، وغيرِ ذلك مما خَصَّهم اللهُ بعلمِه، {وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وقال داودُ وسليمانُ: الحمدُ للهِ الذي فَضَّلَنا بما حَصَّنا به مِن العلمِ الذي آتاناه دونَ سائرِ خلقِه من بني آدمَ في زمانِنا هذا، على كثيرٍ من عبادِه المؤمنين به في دَهْرِنا هذا.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Andolsun biz Dâvûd’a ve Süleyman’a bir ilim verdik. Bu da kuşların ve hayvanların dilini bilmek ve Allah’ın kendilerine has kıldığı diğer ilimlerdir. {وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ} “Onlar: ‘Bizi mümin kullarının birçoğundan üstün kılan Allah’a hamdolsun’ dediler”. Senâsı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dâvûd ve Süleyman şöyle dediler: Yaşadığımız şu zamanda Âdemoğullarından diğer yaratılmışlarına vermeyip sadece bize bahşettiği ilim sebebiyle, kendi devrimizde Kendisine inanan mümin kullarının birçoğundan bizi üstün kılan Allah’a hamdolsun.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ (١٦)}.

Allah Teâlâ’nın: {وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ (١٦)} “Süleyman Dâvûd’a vâris oldu ve dedi ki: ‘Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi ve bize her şeyden [bolca] verildi. Şüphesiz bu, apaçık bir lütuftur’” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: وورِث سليمانُ أباه داودَ العلمَ الذي كان [اللهُ آتاه] في حياتِه، والمُلْكَ الذي كان خَصَّه به على سائرِ قومِه، فجعَله له بعدَ أبيه داودَ دونَ سائرِ ولدِ أبيه، {وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ}.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Süleyman, babası Dâvûd’un hayattayken [Allah’ın kendisine vermiş olduğu] ilme ve kavminin diğer fertlerine karşı kendisini ayrıcalıklı kıldığı hükümranlığa vâris oldu. Babası Dâvûd’dan sonra diğer evlatlarına değil, yalnızca ona bunu nasip etti. {وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ} “Ve dedi ki: ‘Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi’”.

[يقولُ: وقال سليمانُ لقومِه: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ}] . يعنى: فُهِّمْنا كلامَها، وجعَل ذلك من الطيرِ كمنطقِ الرجلِ مِن بني آدمَ، إذ فَهِمه عنها.

[Şöyle buyurmaktadır: Süleyman kavmine şöyle dedi: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ} “Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi”] . Yani: Onların konuşmalarını anlamamız bize sağlandı. Kuşların bu ötüşünü onlardan anladığı için, Âdemoğullarından bir adamın konuşması (mantık) gibi kıldı.

وقد حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ: {وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ}. قال: بلَغنا أن سليمانَ كان عسكرُه مائةَ فرسخٍ؛ خمسةٌ وعشرون منها للإنسِ، وخمسةٌ وعشرون للجِنِّ، وخمسةٌ وعشرون للوَحْشِ، وخمسةٌ وعشرون للطيرِ، وكان له ألفُ بيتٍ مِن قَواريرَ على الخُشُبِ، فيها ثلاثُمائةِ صَريحةٍ، وسبعمائةِ سُرِّيَّةٍ، فأمَر الريحَ العاصفَ فرفَعتْه، وأمَر الرُّخاءَ فَسَيَّرتْه، فأوحَى اللهُ إليه وهو يسيرُ بيَن السماءِ والأرضِ: إنى قد زِدتُ ؛ أنه لا يتكلَّمُ أحدٌ من الخلائقِ بشيءٍ إلا جاءتِ الريحُ [فأخبَرتْك به] .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma‘şer’den, o da Muhammed b. Ka‘b’dan nakletti: {وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ} “ve dedi ki: ‘Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi’” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Bize ulaştığına göre Süleyman’ın ordusu yüz fersah idi; bunun yirmi beş fersahı insanlara, yirmi beş fersahı cinlere, yirmi beş fersahı vahşi hayvanlara, yirmi beş fersahı da kuşlara aitti. Tahtaların üzerinde camdan bin evi vardı; bunların içinde üç yüz hür eşi ve yedi yüz cariyesi bulunmaktaydı. Şiddetli rüzgâra (âsıf) emreder, o da onu kaldırırdı; tatlı tatlı esen rüzgâra (ruhâ) emreder, o da onu yürütürdü. O yer ile gök arasında seyrederken Allah ona şöyle vahyetti: “Ben [mülkünü] artırdım ; yaratılmışlardan hiç kimse bir şey konuşmayacak ki rüzgâr gelip [bunu sana haber vermesin] .”

وقولُه: {وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: وأُعْطِينا ووُهَبَ لنا من كُلِّ شيءٍ من الخيراتِ {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ}. يقولُ: إن هذا الذي أُوتِينا مِن الخيراتِ، لهو الفضلُ على جميعٍ أهلِ دَهْرِنا، {الْمُبِينُ}. يقولُ: الذي يَبِينُ لمَن تأمَّله وتَدبَّرَه أنه فضلٌ أُعْطِيناه على مَن سِوانا من الناسِ.

Allah Teâlâ’nın: {وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “ve bize her şeyden verildi” buyruğu; şöyle buyurmaktadır: Bize her hayırdan verildi ve bağışlandı. {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ} “Şüphesiz bu, apaçık bir lütuftur”; şöyle buyurmaktadır: Bize verilen bu hayırlar, yaşadığımız devrin bütün insanlarına karşı şüphesiz üstün bir lütuftur. {الْمُبِينُ} “apaçık”; şöyle buyurmaktadır: Bunu etraflıca düşünen ve tefekkür eden kimseye, diğer insanlara nispetle bize verilmiş üstün bir lütuf olduğu açıkça belli olandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٧)}.

Allah Teâlâ’nın: {وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٧)} “Süleyman’a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı; hepsi düzenli bir şekilde sevk ediliyorlardı” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: وجُمِع لسليمانَ جنودُه من الجنِّ والإنسِ والطيرِ في مَسِيرٍ

Allah -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Bir seferinde Süleyman için cinlerden, insanlardan ve kuşlardan oluşan orduları toplandı

له فهم يُوزَعون.

hepsi düzenli bir şekilde sevk ediliyorlardı.

واختَلف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {فَهُمْ يُوزَعُونَ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: فهم يُحْبَسُ أَوَّلُهم على آخِرِهم حتى يَجْتَمِعوا.

Tefsir ehli, Allah Teâlâ’nın: {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “hepsi düzenli bir şekilde sevk ediliyorlardı” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Hepsi bir araya toplanıncaya kadar öndekiler arkadakiler için durdurulup bekletilirdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ، قال: جُعِل على كلِّ صِنْفٍ وزَعَةٌ ، يَرُدُّ أُولَاها على أُخْراها؛ لئلا يَتَقدَّموا في المَسِيرِ، كما تصنعُ الملوكُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o Atâ el-Horasânî’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; dedi ki: Hükümdarların yaptığı gibi yürüyüşte öne geçmesinler diye öndekileri arkadakilere doğru geri çeviren, her bir sınıfın üzerine nizam sağlayıcılar (vezea) görevlendirildi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: [ثنا الحسينُ، قال] : ثنا أبو سفيانَ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ قولَه: {وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ}. قال: يردُّ أوَّلُهم على آخرِهم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: [Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki] : Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer’den, o da Katâde’nin: {وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ} “Süleyman’a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı; hepsi düzenli bir şekilde sevk ediliyorlardı” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Öndekileri arkadakilerin üzerine geri çevrilir [hizada tutulur]du .

وقال آخرون: معنى ذلك: فهم يُساقُون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun mânası, “onlar sevk edilirler” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ}. قال: {يُوزَعُونَ}: يُساقُون .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ} “Süleyman’a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı; hepsi düzenli bir şekilde sevk ediliyorlardı” buyruğu hakkında şöyle demiştir: {يُوزَعُونَ} “sevk ediliyorlardı”: güdülüp sevk edilirlerdi .

وقال آخرون: بل معناه: فهم يَتَقدَّمون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Onlar öne geçerler” [demektir].

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ: {يُوزَعُونَ}: يتقدَّمون .

Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer’den nakletti, dedi ki: el-Hasan: {يُوزَعُونَ} “sevk ediliyorlardı [ifadesi]: öne geçerler [anlamındadır]” demiştir .

قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: يُرَدُّ أَوَّلُهم على آخِرهم. وذلك أن الوازِعَ في كلامِ العربِ هو الكافُّ، يقالُ منه: وَزَعَ فلانٌ فلانًا عن الظلمِ. إذا كَفَّه عنه، كما قال الشاعرُ :

Ebû Ca‘fer der ki: Bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı; bunun anlamının, “öndekiler arkadakilere doğru geri çevrilir [hizada tutulur]du” diyenin görüşüdür. Çünkü Arap kelâmında vâzi‘ (الْوَازِعُ), engelleyen/alıkoyan (el-kâff) demektir. Bundan hareketle: “Falan kimse falanı zulümden alıkoydu/engelledi” anlamında (وَزَعَ فُلَانٌ فُلَانًا عَنِ الظُّلْمِ) denir; tıpkı şairin şöyle dediği gibi :

ألم يَزَعِ الهَوَى إِذْ لم يُؤَاتِ؟ … بلى وسَلَوْتُ عن طَلَبِ الفَتاةِ

Uymayınca tutku [seni] alıkoymadı mı? … Evet, vazgeçtim o genç kızı arzulamaktan

وقولُ الآخرِ :

Bir diğer şairin şu sözü de [bu kabildendir] :

على حينَ عاتَبْتُ المَشِيبَ على الصِّبَا … وقُلْتُ أَلَمَّا تصْحُ والشَّيْبُ وَازِعُ

Gençlik hevesi yüzünden ağaran saçlarımı kınadığım ve / “Ak saçlar bir engelleyici (vâzi‘) iken hâlâ ayılmayacak mısın ?” dediğim bir zamanda.

وإنما قيل للذين يدفَعون الناسَ عن الوُلاةِ والأمراءِ: وَزَعَةٌ. لِكَفِّهم إيَّاهم عنهم .

İnsanları valilerden ve emirlerden uzak tutan [görevli]lere “vezea” (وَزَعَة) denilmesi de onları bu kimselerden alıkoyup engellemelerinden ötürüdür .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٨)}.

Allah Teâlâ’nın: {حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٨)} “Nihayet Karınca Vadisi’ne geldiklerinde bir karınca: ‘Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezmesin!’ dedi” buyruğunun tefsiri.

يعني تعالي ذكرُه بقولِه: {حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ}: حتى إِذا أَتَى سليمانُ وجنودُه على وادى النملِ، {قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ}. يقولُ: لا يَكْسِرنَّكم ويَقْتُلَنَّكم سليمانُ وجنودُه، {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ}. يقولُ: وهم لا يعلَمون أنهم يَحْطِمُونكم.

Zikri yüce olan [Allah], {حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ} “Nihayet Karınca Vadisi’ne geldiklerinde” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Nihayet Süleyman ve orduları Karınca Vadisi’ne vardığında, {قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ} “bir karınca: ‘Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve orduları sizi ezmesin!’ dedi”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Süleyman ve orduları sizi kırıp ezmesin ve öldürmesin. {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar farkında değillerken” [ifadesiyle de] şöyle buyurmaktadır: Onlar sizi ezdiklerini bilmezlerken.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ويحيى، قالا: ثنا سفيانُ، عن الأعْمشِ، عن رجلٍ يقالُ له: الحَكَمُ. عن نوفٍ في قولِه: {قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ}. قال: كان نملُ سليمانَ بن داودَ مثلَ الذِّئابِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Yahyâ anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o el-Hakem denilen bir adamdan, o da Nevf’ten Allah Teâlâ’nın: {قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ} “Bir karınca: ‘Ey karıncalar!’ dedi” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Dâvûd oğlu Süleyman’ın [karşılaştığı] karıncalar kurtlar gibiydi .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ (١٩)}.

Allah Teâlâ’nın: {فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ (١٩)} “[Süleyman] onun bu sözüne tebessüm edip gülerek dedi ki: ‘Rabbim! Bana ve anne babama lütfettiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et/nasip eyle! Rahmetinle beni de salih kullarının arasına kat!’” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فتبسَّم سليمانُ ضاحكًا من قولِ النملةِ التي قالت ما قالت، وقال: {رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ}. يعنى بقولِه: {أَوْزِعْنِي}: أَلْهِمْنى.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Süleyman, o sözleri söyleyen karıncanın sözüne tebessüm edip gülerek: {رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ} “Rabbim! Bana lütfettiğin nimetine şükretmemi bana nasip eyle” dedi. {أَوْزِعْنِي} “bana nasip eyle” sözüyle, ‘bana ilham et’ anlamını kastetmektedir.

وبنحوِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de buna benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] anlattı:

في قولِه: {وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ}. يقولُ: اجْعَلْنى .

Allah Teâlâ’nın: {وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ} “Ve dedi ki: ‘Rabbim! Nimetine şükretmemi bana nasip eyle’” buyruğu hakkında [İbn Abbâs]: ‘Beni [böyle] kıl’ demektir demiştir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ: {رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ}. قال: في كلامِ العربِ، تقولُ: أوزَع فلانٌ بفلانٍ. يقولُ: حرَّضه عليه. وقال ابن زيدٍ: {أَوْزِعْنِي}: أَلْهِمْنى وحرِّضْنى على أن أَشْكُرَ نعمتَك التي أَنْعَمْتَ عليَّ وعلى والديَّ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ} “Rabbim! Bana lütfettiğin nimetine şükretmemi bana ilham et/nasip eyle” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Arap kelâmında: (أَوْزَعَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ) denir ki ‘onu ona teşvik etti/şevke getirdi’ demektir. İbn Zeyd dedi ki: {أَوْزِعْنِي} “bana nasip eyle”: ‘Bana ve anne babama lütfettiğin nimetine şükretmem hususunda bana ilham ver ve beni teşvik et’ demektir .

وقولُه: {وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ}. يقولُ: وأَوْزِعْنى أَن أَعْمَلَ بطاعتِك وما ترضاه، {وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ}. يقولُ: وأَدْخِلْنى برحمتِك مع عبادِك الصالحين الذين اختَرتَهم لرسالتِك، وانتخَبتَهم لوَحْيِك. يقولُ: أَدْخِلْنى من الجنةِ مداخلهَم.

Allah Teâlâ’nın: {وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ} “ve razı olacağın salih amel işlememi [bana nasip eyle]” buyruğu; Sana itaat olan ve razı olacağın ameller işlemeyi de bana nasip et, {وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ} “ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat!” buyruğu ise; elçiliğin için seçtiğin ve vahyin için tercih ettiğin salih kullarınla birlikte rahmetinle beni de cennete onların girdiği yerlerden girdir, demektir.

وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bunun tefsiri hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ}. قال: مع عبادِك الصالحين؛ الأنبياءِ والمؤمنين .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ} “Rahmetinle beni salih kullarının arasına kat!” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Salih kulların olan peygamberler ve müminlerle birlikte [kat] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ (٢٠) لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٢١)}.

Allah Teâlâ’nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ (٢٠) لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٢١)} “[Süleyman] kuşları teftiş etti ve şöyle dedi: ‘Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum, yoksa kayıplara mı karıştı? Ona kesinlikle şiddetli bir azap çektireceğim yahut onu muhakkak boğazlayacağım ya da bana apaçık bir mazeret/delil getirecektir!’”

يقولُ تعالى ذكرُه: وتفقَّدَ سليمانُ الطيرَ، فقال: ما لي لا أرَى الهُدْهُدَ؟ وكان سببُ تفقُّدِه الطيرَ وسؤالِه عن الهدهدِ خاصةً مِن بين الطيرِ ما حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ عِمرانَ، عن أبي مِجْلَزٍ، قال: جلَس ابن عباسٍ إلى عبدِ اللهِ بن سَلَامٍ، فسأَله عن الهدهدِ لم تفقَّده سليمانُ من بين الطيرِ؟ فقال عبدُ اللهِ بنُ سَلامٍ: إن سليمانَ نزَل منزِلَةً في مسيرٍ له، فلم يَدْرِ ما بُعْدُ الماءِ، فقيل له: مَن يَعْلَمُ بُعْدَ الماءِ؟ قالوا: الهدهدُ. فذاك حينَ تفقَّده .

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Süleyman kuşları teftiş edip şöyle dedi: ‘Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum?’ Kuşları teftiş etmesinin ve kuşlar arasından özellikle hüdhüdü sormasının sebebi şudur: Bize İbn Ebi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir b. Süleyman anlattı, dedi ki: İmrân’ı Ebû Miclez’den şöyle naklederken işittim: İbn Abbâs, Abdullah b. Selâm’ın yanına oturdu ve ona Süleyman’ın kuşlar arasından niçin özellikle hüdhüdü arayıp sorduğunu sordu. Abdullah b. Selâm şöyle dedi: Süleyman bir yolculuğu esnasında bir yere konaklamıştı, suyun ne kadar uzakta [derinde] olduğunu bilemedi. Ona: ‘Suyun ne kadar uzakta [derinde] olduğunu kim bilir?’ denildi. Onlar da: ‘Hüdhüd’ dediler. İşte o vakit onu arayıp sordu .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا عمرانُ بن حُدَيرٍ، عن أبي مجلزٍ، عن ابن عباسٍ وعبدِ اللهِ بن سلامٍ بنحوِه.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Hudeyr, Ebû Miclez’den, o da İbn Abbâs ile Abdullah b. Selâm’dan benzerini anlattı.

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كان سليمانُ بن داودَ يُوضَعُ له ستُّمائةِ ألفِ كرسيٍّ، ثم يجِيءُ أشرافُ الإنسِ فيَجْلسِون مما يليه، ثم تَجيءُ أشرافُ الجنِّ فيَجْلِسون مما يلى الإنسَ. قال: ثم يَدْعو الطيرَ فتُظِلُّهم، ثم يدعو الريحَ فتحمِلُهم. قال: فيسيرُ في الغَداةِ الواحدةِ مسيرةَ شهرٍ. قال: فبينا هو في مسيرِه إذ احتاج إلى الماءِ وهو في فلاةٍ من الأرضِ. قال: فدعا الهدهدَ، فجاءه فنقَر الأرضَ، فيُصيبُ موضعَ الماءِ. قال: ثم تجئُ الشياطينُ، فيَسْلَخونه كما يُسْلَخُ الإهابُ. قال: ثم يَسْتَخْرجون الماءَ. فقال له نافعُ بنُ الأزرقِ: [قِفْ يا وقَّافُ]، أرأيتَ قولَك: الهدهدُ يَجِيءُ فيَنْقُرُ الأَرضَ فيُصِيبُ الماءَ. كيف يُبْصِرُ هذا ولا يُبْصِرُ الفخَّ يجئُ حتى يقَعَ في عنقِه! قال: فقال له ابن عباسٍ: ويحَك إن القدَرَ إِذا جاء حال دونَ البصرِ.

Bana Ebu’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o el-Minhâl’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; dedi ki: Dâvûd oğlu Süleyman için altı yüz bin kürsü konulurdu. Sonra insanların ileri gelenleri gelir, onun yanı başına otururlardı. Ardından cinlerin ileri gelenleri gelir, insanların yanına otururlardı. Dedi ki: Sonra kuşları çağırırdı, kuşlar onların üzerini gölgelendirirdi; sonra rüzgârı çağırırdı, rüzgâr onları taşırdı. Dedi ki: Bir sabah vaktinde bir aylık mesafeyi katlederdi. Dedi ki: O yolculuğunda iken, çorak bir arazide suya ihtiyaç duydu. Dedi ki: Hüdhüdü çağırdı; hüdhüd gelip yeri gagaladı ve suyun yerini tespit etti. Dedi ki: Sonra şeytanlar gelir, deri yüzülür gibi [toprağı] yüzerlerdi. Dedi ki: Ardından suyu çıkarırlardı. Bunun üzerine Nâfi‘ b. el-Ezrak ona: [‘Dur ey durup inceleyen!’] Hüdhüdün gelip yeri gagalayarak suyu bulduğu yönündeki sözüne ne dersin? Bunu görüyor da boynuna geçecek olan tuzağı nasıl görmüyor?’ dedi. Dedi ki: İbn Abbâs ona: ‘Yazıklar olsun sana! Kader geldiğinde basiret bağlanır (göz görmez olur)’ dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، عن وهبِ بن منبهٍ، قال: كان سليمانُ بنُ داودَ إِذا خرَج مِن بيتِه إلى مجلسِه عكَفت عليه الطيرُ، وقام له الجنُّ والإنسُ حتى يَجْلِسَ على سريرِه، حتى إذا كان ذاتَ غَداةٍ في بعضِ زمانِه، غدا إلى مجلسِه الذي كان يَجْلِسُ فيه، فتفَقَّد الطيرَ. وكان فيما يَزْعُمون يأتيه نُوَبًا، من كل صنفٍ مِن الطيرِ طائرٌ، فنظَر فرأى مِن أصنافِ الطيرِ كلِّها قد حضَره إلا الهدهدَ، فقال: ما لي لا أرى الهدهدَ ؟

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk’tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih’ten nakletti; dedi ki: Dâvûd oğlu Süleyman evinden meclisine çıktığı vakit kuşlar etrafını sarar, o tahtına oturuncaya kadar cinler ve insanlar onun için ayakta dururlardı. Nihayet devrinin bir gününde sabahleyin oturmakta olduğu meclisine gitti ve kuşları teftiş etti. Söylendiğine göre her kuş türünden bir kuş nöbetleşe onun yanına gelirdi. Baktı ve hüdhüd hariç bütün kuş türlerinin hazır bulunduğunu gördü. Bunun üzerine: ‘Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum?’ dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: أولُ ما فقَد سليمانُ الهدهدَ نزَل بوادٍ، فسأَل الإنسَ عن مائِه، فقالوا: ما نَعْلَمُ له ماءً، فإِن يَكُنْ أَحدٌ مِن جنودِك يَعْلَمُ له ماءً فالجنُّ. فدعا الجنَّ فسأَلهم، فقالوا: ما نَعْلَمُ له ماءً، وإن يَكُنْ أحدٌ من جنودِك يَعْلَمُ له ماءً فالطيرُ. فدعا الطيرَ فسأَلهم، فقالوا: ما نَعْلَمُ له ماءً، وإن يَكُنْ أحدٌ من جنودِك يَعْلَمُه فالهدهدُ. فلم يَجِدْه، قال: فذاك أول ما فقَد الهدهدَ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Süleyman’ın hüdhüdü ilk arayıp bulamadığı an şöyledir: Bir vadiye indi ve insanlara buradaki suyu sordu. Onlar: ‘Biz buranın suyunu bilmiyoruz; eğer ordularından bunu bilen biri varsa o cinlerdir’ dediler. Süleyman cinleri çağırıp onlara sordu, onlar da: ‘Biz buranın suyunu bilmiyoruz; eğer ordularından bunu bilen biri varsa o kuşlardır’ dediler. Kuşları çağırıp onlara sordu, onlar da: ‘Biz buranın suyunu bilmiyoruz; eğer ordularından bunu bilen biri varsa o hüdhüddür’ dediler. Fakat onu bulamadı. [İbn Zeyd] dedi ki: İşte hüdhüdü ilk defa arayıp bulamaması bu vesileyle olmuştur.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ}. قال: تَفَقَّد الهدهدَ مِن أجلِ أنه كان يَدُلُّه على الماءِ إذا ركِب، وإن سليمانَ ركب ذاتَ يومٍ، فقال: أين الهدهدُ ليدُلَّنا على الماءِ؟ فلم يَجِدْه، فمن أجلِ ذلك تَفَقَّده، فقال ابن عباسٍ: إن الهدهدَ كان يَنْفَعُه الحذَرُ ما لم يَبْلُغ الأجلَ، فلما بلَغ الأجلَ لم يَنْفَعه الحذرُ، وحال القدَرُ دونَ البصرِ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [nakletti; İbn Abbâs] {وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ} “[Süleyman] kuşları teftiş etti ve: ‘Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum, yoksa kayıplara mı karıştı?’ dedi” ayeti hakkında şöyle dedi: “[Süleyman], yolculuğa çıktığı zaman kendisine suyun yerini göstermesi sebebiyle hüdhüdü arayıp sordu. Nitekim Süleyman bir gün binek üstünde sefere çıktı ve: ‘Bize suyun yerini göstermesi için hüdhüd nerede?’ dedi; fakat onu bulamadı. İşte bundan dolayı onu arayıp teftiş etti.” İbn Abbâs [sözlerine devamla] şöyle dedi: “Ecel gelip çatmadığı sürece sakınmak hüdhüde fayda sağlardı; fakat ecel gelince artık sakınmak ona fayda vermedi ve kader, gözün görmesine engel oldu.”

فقد اختلَف عبدُ اللهِ بنُ سلامٍ والقائلون بقولِه، ووهبُ بنُ منبِّهٍ، فقال عبدُ اللهِ: كان سببُ تفقُّدِه الهدهدَ وسؤالِه عنه، ليَسْتَخبِرَه عن بُعدِ الماءِ في الوادى الذي نزَل به في مَسيرِه. وقال وهبُ بنُ منبِّهٍ: كان تَفَقُدُه إياه وسؤالُه عنه لإخلالِه بالنَّوْبةِ التي كان يَنُوبُها. واللهُ أعلمُ بأيِّ ذلك كان؛ إذ لم يأتِنا بأيِّ ذلك كان؛ في تنزيلٍ، ولا خبرٍ عن رسولِ اللهِ ﷺ صحيحٍ. فالصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن الله أخبَر عن سليمانَ أنه تَفَقَّد الطيرَ؛ إما للنَّوبةِ التي كانت عليها وأخلَّت بها، وإما لحاجةٍ كانت إليها عن بعدِ الماءِ.

Abdullah b. Selâm ile onun görüşünde olanlar ve Vehb b. Münebbih ihtilaf etmişlerdir. Abdullah demiştir ki: Süleyman’ın hüdhüdü teftiş edip sormasının sebebi, yolculuğunda indiği vadideki suyun mesafesini/derinliğini ondan öğrenmek içindi. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: Onu teftiş edip sorması, yerine getirmesi gereken nöbeti aksatmasından ötürüydü. Bunlardan hangisinin vaki olduğunu en iyi Allah bilir; zira bunlardan hangisinin olduğuna dair bize ne bir vahiyde ne de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den gelen sahih bir haberde bilgi ulaşmıştır. Bu hususta söylenecek en doğru söz şöyle demektir: Allah Teâlâ, Süleyman’ın kuşları teftiş ettiğini haber vermiştir; bu ya aksattığı bir nöbetten ötürüydü ya da suyun mesafesini öğrenmek için ona olan bir ihtiyaçtan dolayıydı.

وقولُه: {فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ}. يعنى بقولِه: {مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ}: أخطأهُ بصرى، فلا أراه وقد حضَر، أم هو غائبٌ فيما غاب من سائرِ أجناسِ الخلقِ فلم يَحْضُرُ؟

Allah Teâlâ’nın: {فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ} “Ve şöyle dedi: ‘Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum, yoksa kayıplara mı karıştı?’” buyruğunda geçen {مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ} “Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum” sözüyle: ‘O burada hazır bulunduğu halde gözümden mi kaçtı da göremiyorum, yoksa diğer varlık türlerinden gaip olanlar arasında o da mı gaip oldu da gelmedi?’ anlamını kastetmektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، عن وهبِ بن منبِّهٍ: {مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ}: أخطأَه بصرى في الطيرِ، أم غاب فلم يَحْضُرْ ؟

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih’ten: {مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ} “Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum, yoksa kayıplara mı karıştı?” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Kuşlar arasında gözümden mi kaçtı, yoksa gaip oldu da gelmedi mi ?

وقولُه: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}. يقولُ: فلما أُخْبِر سليمانُ عن الهدهدِ لم يَحْضُرْ، وأنه غائبٌ غيرُ شاهدٍ، أَقْسَم: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}.

Allah Teâlâ’nın: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Süleyman’a hüdhüdün hazır bulunmadığı, gaip olup mecliste olmadığı haber verilince: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” diye yemin etti.

وكان تَعذيبُه الطيرَ فيما ذُكِر عنه إذا عذَّبها، أن يَنْتِفَ رِيشَها.

Kendisinden nakledildiğine göre [Hz. Süleyman’ın] kuşları cezalandırması -onlara ceza verdiği takdirde- tüylerini yolması şeklindeydi.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşlerinin Zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا الحمّانيُّ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}. قال: نَتْفُ ريشِه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî, el-A‘meş’ten, o el-Minhâl’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan Allah Teâlâ’nın: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Cezası] tüylerinin yolunmasıydı .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن عطيَّةَ ، عن شريكٍ، عن عطاءٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}: عذابُه نَتْفُه وتَشْمِيسُه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye , Şerîk’ten, o Atâ’dan, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs’tan: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında: Cezası onun tüylerinin yolunması ve güneşte bekletilmesiydi , dediğini [nakletti].

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}. قال: نَتْفُ ريشِه .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan Allah Teâlâ’nın: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Cezası] tüylerinin yolunmasıydı .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}. قال: نتفُ ريشِه كلِّه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Bütün tüylerinin yolunmasıdır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}. قال: نَتْفُ ريشِ الهدهدِ. كلِّه، فلا

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den Allah Teâlâ’nın: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Hüdhüdün bütün tüylerinin yolunmasıdır; öyle ki

يَعْفُو سنةً.

bir yıl boyunca [tüyleri yeniden] çıkıp çoğalmaz .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن مَعْمرٍ، عن قتادةَ، قال: نتفُ ريشِه .

Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti; dedi ki: Tüylerinin yolunmasıdır .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}. يقولُ: نَتْفُ ريشِه .

Bana el-Hüseyin’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk’ın Allah Teâlâ’nın: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: [Cezası] tüylerinin yolunmasıdır .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثني ابن إسحاقَ، عن يزيدَ بن رُومانَ، أنه حدَّث أن عذابَه الذي كان يُعَذِّبُ به الطيرَ، نَتْفُ جناحِه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Yezîd b. Rûmân’dan nakletti; o, [Süleyman’ın] kuşlara verdiği cezanın kanadını yolmak olduğunu rivayet etmiştir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: قيل لبعضِ أهلِ العلمِ: هذا الذبحُ، فما العذابُ الشديدُ؟ قال: يَنْتِفُ ريشَه، يُتْركُه بِضْعَةً تنزو .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: İlim ehlinden birine: ‘Boğazlama [belli], peki şiddetli ceza nedir?’ diye soruldu; o da: ‘Tüylerini yolar, onu zıplayıp duran bir et parçası halinde bırakır ’ dedi.

حدَّثنا سعيدُ بنُ الربيعِ الرازيُّ، قال: ثنا سفيانُ، [عن عمرِو بن دينارٍ] ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا}. قال: نَتْفُه .

Bize Saîd b. er-Rebî‘ er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, [Amr b. Dînâr’dan] , o da İbn Abbâs’tan Allah Teâlâ’nın: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Cezası] onun tüylerini yolmaktır .

حدَّثني سعيدُ بنُ الربيعِ، قال: ثنا سفيانُ]، عن [حُصينٍ، عن ابن شدَّادٍ]،

Bana Saîd b. er-Rebî‘ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı], [Husayn’dan, o da İbn Şeddâd’dan],

قال: نتفُه وتشميسُه، {أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ}. يقولُ: أو لأقتُلَنَّهُ .

[Süfyân] dedi ki: Tüylerinin yolunması ve güneşte bırakılmasıdır. {أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ} “veya onu kesinlikle boğazlayacağım” buyruğu hakkında şöyle der: Ya da onu öldüreceğim .

كما حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ}. يقولُ: أو لأقتُلنَّه .

Nitekim bana el-Hüseyin’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk’ın Allah Teâlâ’nın: {أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ} “veya onu kesinlikle boğazlayacağım” buyruğu hakkında: “Ya da onu öldüreceğim ” dediğini işittim.