Binûn

Neml Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ العَوَّامِ، عن حُصَينٍ، عن عبدِ اللهِ بن شدادٍ: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ} الآية. قال: فتَلَقَّاه الطيرُ فأخبَره، فقال: ألم يَسْتَثْنِ ؟

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Husayn’dan, o da Abdullah b. Şeddâd’dan [nakletti]: {لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ} “Kesinlikle ona şiddetli bir ceza vereceğim veya onu mutlaka boğazlayacağım” ayeti hakkında şöyle dedi: Kuşlar [Hüdhüd’ü] karşılayıp ona haber verdiler. Bunun üzerine [Hüdhüd]: “[Süleyman] bir istisna yapmadı mı? ” dedi.

وقولُه: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. يقولُ: أو ليَأْتِينِّي بحجةٍ يَبِينُ لسامعِها صحتُها وحقيقتُها.

Allah Teâlâ’nın: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Yahut bana apaçık bir delil getirecektir” buyruğu şöyle demektir: Ya da işitene doğruluğu ve hakikati apaçık belli olan kesin bir hüccet getirecektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عليُّ بنُ الحسنِ الأزديُّ، قال: ثنا المعافَى بنُ عمرانَ، عن سفيانَ، عن عمَّارِ الدُّهنيِّ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كلُّ سلطانٍ في القرآنِ فهو حجةٌ .

Bize Ali b. el-Hasen el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize el-Muâfâ b. İmrân, Süfyân’dan, o Ammâr ed-Duhnî’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; dedi ki: Kur’an’daki her “sultan” [kelimesi] bir hüccettir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. يقولُ: ببينةٍ أعذِرُه

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [nakletti; İbn Abbâs] {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Yahut bana apaçık bir delil getirecektir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Kendisi sebebiyle] onu mazur sayacağım açık bir delil ile [gelecektir].

بها ، وهو مثلُ قولِه: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ} [غافر: ٣٥].

...[gelecektir] . Bu da Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar” [Mü'min, 35] buyruğu gibidir.

يقولُ: بغيرِ بيِّنةٍ.

Yani: Apaçık bir delil olmaksızın.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن رجلٍ، عن عكرِمةَ، قال: كلُّ شيءٍ في القرآنِ سلطانٌ، فهو حجةٌ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, bir adamdan, o da İkrime’den nakletti; dedi ki: Kur’an’daki her “sultan” [kelimesi] bir hüccettir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يَزِيدَ، عَن قَبَاثِ بن رَزِينٍ، أنه سمِع عكرمةَ يقولُ: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: كلُّ سلطانٍ في القرآنِ فهو حجةٌ، كان للهدهدِ سلطانٌ !

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd, Kabâs b. Rezîn’den anlattı; o İkrime’yi şöyle derken işitmiştir: İbn Abbâs’ı şöyle derken işittim: Kur’an’daki her “sultan” [kelimesi] bir hüccettir; hüdhüdün de bir hücceti vardı!

حدَّثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. قال بعذرٍ بيِّنٍ .

Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Yahut bana apaçık bir delil getirecektir” buyruğu hakkında [nakletti]; dedi ki: Apaçık bir mazeretle [gelecektir] .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، عن وهبِ بن منبِّهٍ: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. أي: بحجةٍ؛ عذرٍ له في غَيبتِه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih’ten: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Yahut bana apaçık bir delil getirecektir” buyruğu hakkında [nakletti]: Yani [bana] bir hüccetle; yokluğuna dair bir mazeretle [gelecektir].

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ في قولِه: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. يقولُ ببيِّنةٍ، وهو قولُ اللهِ: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ}: [غافر: ٣٥] بغيرِ بيِّنةٍ.

Bana el-Hüseyin’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk’ın Allah Teâlâ’nın: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Yahut bana apaçık bir delil getirecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Apaçık bir delille [gelecektir] demektir. Nitekim Allah’ın: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar” [Mü'min, 35] buyruğu da "apaçık bir delil olmaksızın" demektir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. قال: بعذرٍ أعذِرُه فيه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Yahut bana apaçık bir delil getirecektir” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kendisini mazur göreceğim bir mazeretle [gelecektir].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢)}.

Allah Teâlâ’nın: {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢)} “Çok geçmeden [Hüdhüd] gelip: 'Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim ve Sebe'den sana kesin bir haber getirdim' dedi” buyruğunun tefsiri.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ}: فمكَث سليمانُ غير طويلٍ، من حينَ سأَل عن الهدهدِ، حتى جاء الهدهدُ.

Şânı yüce olan Allah {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ} “Çok geçmeden” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Süleyman, hüdhüdü sorduğu andan hüdhüd gelinceye kadar fazla beklemedi.

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فَمَكَثَ}، فقرَأت ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ سوى عاصمٍ: (فَمَكُثَ) بضمِّ الكافِ. وقرأه عاصمٌ بفتحِها . وكلتا القراءتينِ عندَنا صوابٌ؛ لأنهما لغتان مشهورتان، وإن كان الضمُّ فيها أعجبَ إليَّ؛ لأنها أشهرُ اللغتين وأفصحُهما.

Kurrâ {فَمَكَثَ} buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Âsım dışındaki şehirlerin genel kurrâsı bunu kâf harfinin ötresiyle (فَمَكُثَ / fe-mekuse) şeklinde okumuştur. Âsım ise fethasıyla okumuştur . Bizce her iki kıraat de doğrudur; zira bunlar iki meşhur lehçedir. Ancak ötre ile okunuş bana daha sevimlidir; çünkü iki lehçeden daha meşhur ve daha fasih olanıdır.

وقولُه: {فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ}. يقولُ: فقال الهدهدُ حينَ سأَله سليمانُ عن تخلُّفِه وغَيبته: أحطْتُ بعلمِ ما لم تُحِطْ به أنت يا سليمانُ.

Allah Teâlâ’nın: {فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ} “Dedi ki: Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim” buyruğu şöyle demektir: Süleyman ona geride kalışını ve yokluğunu sorduğunda hüdhüd: “Ey Süleyman, senin etraflıca bilmediğin bir şeyi etraflıca öğrendim” dedi.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ}. قال: ما لم تَعْلَمْ.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ} “Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim” buyruğu hakkında: “Senin bilmediğin şeyi [öğrendim]” demiştir.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، عن وهبِ بن منبِّهٍ: {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ}: ثم جاء الهدهدُ، فقال له سليمانُ: ما خلَّفك عن نَوْبتِك؟ قال: أحَطْتُ بما لم تُحِطْ به.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih’ten {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ} “Çok geçmeden” [ifadesi hakkında nakletti]: Sonra hüdhüd geldi. Süleyman ona: “Nöbetinden seni alıkoyan nedir?” dedi. O da: “Senin bilmediğin şeyi öğrendim” dedi.

وقولُه: {وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ}. يقولُ: وجئتُك مِن سبأِ بخبرٍ يقينٍ.

Allah Teâlâ’nın: {وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ} “ve Sebe'den sana kesin bir haber getirdim” buyruğu şöyle demektir: Sana Sebe’den kesin bir haberle geldim.

وهو ما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، عن وهبِ بن منبِّهٍ: {وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ}: أي: أَدْرَكْتُ مُلْكًا لم يَبْلُغْه مُلْكُك.

Bu da bize İbn Humeyd’in anlattığı [şu rivayettir], dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih’ten {وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ} “ve Sebe'den sana kesin bir haber getirdim” [buyruğu hakkında] şöyle dediğini nakletti: Yani, “Senin saltanatının ulaşmadığı bir saltanata ulaştım/şahit oldum.”

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قوله: {مِنْ سَبَإ}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ: {مِنْ سَبَإٍ} بالإجراءِ ، لمعنى أنه رجلٌ اسمُه سبأٌ. وقرَأه بعضُ قرأَةِ أهلِ مكةَ والبصرةِ: (مِن سَبَأَ). بتركِ الإجراءِ ، على أنه اسمُ قبيلةٍ، أو لامرأةٍ.

Kurrâ {مِنْ سَبَإ} buyruğunun okunuşunda da ihtilaf etmiştir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli, onun Sebe adında bir adam olduğu anlamında tenvinle [sarf ederek] {مِنْ سَبَإٍ} şeklinde okumuştur. Mekke ve Basra kurrâsının bir kısmı ise bir kabile veya bir kadın ismi olduğu gerekçesiyle gayrimunsarif olarak [tenvinsiz] (مِن سَبَأَ / min sebe-e) şeklinde okumuştur.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إنهما قراءتان مشهورتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ مِن القرأةِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ. والإجراءُ في "سبأ"، وغيرُ الإجراءِ صوابٌ؛ لأن "سبأ" إن كان رجلًا كما جاء به الأثرُ، فإنه إذا أريد به اسمُ الرجلِ أُجْرِى، وإن أريدَ به اسمُ القبيلةِ لم يُجْرَ، كما قال الشاعرُ في إجرائِه :

Bu konuda doğru olan söz şudur: Bunlar iki meşhur kıraattir; her ikisiyle de kurrâdan âlimler okumuştur. Dolayısıyla okuyan kişi hangisiyle okursa isabet etmiş olur. “Sebe” kelimesinde sarf (tenvin) yapmak da yapmamak da doğrudur; çünkü “Sebe” rivayette geldiği gibi bir adamsa, onunla bir adam ismi kastedildiğinde sarf edilir (munsarif olur), bir kabilenin ismi kastedildiğinde ise sarf edilmez (gayrimunsarif olur). Şairin onu sarf ederek şöyle dediği gibi :

الواردون وتَيْمٌ في ذَرَا سبأ … قد عَضَّ أعناقَهم جِلْدُ الجواميسِ

“Sebe’nin himayesine sığınanlar ve Teym boyu... Manda derisinden [boyunduruklar] boyunlarını sıkıca kavramıştır .”

يُروى: ذَرَا، وذُرَى.

[Şiirde geçen kelime] “zerâ” ve “zürâ” şeklinde rivayet edilir.

وقد حُدِّثتُ عن الفرَّاءِ، عن الرؤاسيِّ، أنه سأَل أبا عمرِو بن العلاءِ: كيف لم تُجْرِ "سبأ"؟ قال: لستُ أدرى ما هو .

Bana Ferrâ’dan, onun er-Ruâsî’den naklettiğine göre, o Ebû Amr b. el-Alâ’ya: “'Sebe'yi niçin sarf etmedin (gayrimunsarif kıldın)?” diye sormuş; o da: “Ne olduğunu bilmiyorum ” demiştir.

فكأنَّ أبا عمرٍو ترَك إجراءَه إذ لم يَدْرِ ما هو، كما تَفْعَلُ العربُ بالأسماءِ المجهولةِ التي لا تعرِفُها، من تركِ الإجراءِ. حُكِى عن بعضِهم: هذا أبو صُعرورَ قد جاء. فترَك إجراءَه، إذ لم يَعْرِفُه في أسمائِهم. وإن كان "سبأ" جبلًا فأُجرِى؛ فلأنَّه يُرادُ به الجبلُ بعينِه، وإن لم يُجْرَ فلأنَّه يُجْعَلُ اسمًا للجبلِ وما حولَه من البقعةِ.

Ebû Amr, ne olduğunu bilmediği için -tıpkı Arapların tanımadıkları meçhul isimlerde tenvini terk ettikleri gibi- onu tenvinsiz bırakmış (gayrimunsarif kılmış) gibidir. Nitekim onlardan birinden: “İşte Ebû Su‘rûr geldi” [dediği] nakledilmiştir. Arapların isimleri arasında [böyle bir ismi] tanımadığı için onu gayrimunsarif kılmıştır. Şayet “Sebe” bir dağ ismi olup munsarif kılındıysa (tenvinlendiyse), bizzat o dağın kendisi kastedildiği içindir; eğer gayrimunsarif kılındıysa (tenvinlenmediyse), o dağın ve çevresindeki bölgenin adı kılındığı içindir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (٢٤)}.

Allah Teâlâ’nın: {إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (٢٤)} “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden bolca verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum. Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm. Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur. Bu yüzden doğru yolu bulamazlar” buyruklarının tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ الهدهدِ لسليمانَ، مخبِرًا بعذرِه في مغيبِه عنه: {إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ}. يعنى: تَمْلِكُ سبأً. وإنما صار هذا الخبرُ للهدهدِ عُذْرًا وحُجَّةً عندَ سليمانَ، ذرَأ به عنه ما كان أوعَدَه به؛ لأن سليمانَ كان لا يرى أن في الأرضِ أحدًا له مملكةٌ معه، وكان مع ذلك ﷺ رجلًا حُبِّب إليه الجهادُ والغزوُ، فلما دلَّه الهدهدُ على مُلْكٍ بموضعٍ مِن الأرضِ هو لغيرِه، وقومٍ كفرةٍ يعْبُدون غيرَ اللهِ، له في جهادِهم وغزوِهم الأجرُ الجزيلُ والثوابُ العظيمُ في الآجلِ، وضمُّ مملكةٍ لغيرِه إلى ملكِه - حُقَّت للهدهدِ المعذرةُ، وصحَّت له الحجةُ في مغَيبِه عن سليمانَ.

Şânı yüce olan Allah, hüdhüdün Süleyman’a yokluğundaki mazeretini bildirerek söylediği şu sözü haber vermektedir: {إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ} “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum”. Yani Sebe halkına hükümdarlık eden [bir kadın buldum]. Bu haberin Süleyman katında hüdhüd için geçerli bir mazeret ve hüccet olması ve Süleyman’ın onu tehdit ettiği cezayı savması şundandır: Çünkü Süleyman, yeryüzünde kendisiyle birlikte bir krallığı/hükümdarlığı olan başka kimsenin bulunduğunu düşünmüyordu. Bununla birlikte o (sallallâhu aleyhi ve sellem) cihat ve gazâ kendisine sevdirilmiş bir zattı. Hüdhüd ona yeryüzünün bir yerinde başkasına ait bir krallık olduğunu, Allah’tan başkasına tapan kâfir bir kavmin bulunduğunu, onlarla cihat ve gazâ etmesinde ahirette bol ecir ve büyük bir sevap olduğunu, ayrıca başkasının krallığını kendi mülküne katma imkânı bulunduğunu haber verince, hüdhüdün Süleyman’ın huzurunda bulunmayışındaki mazereti haklılık kazandı ve hücceti geçerli oldu .

وقولُه: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: وأُوتيَت من كلِّ شيءٍ يُؤْتاه الملِكُ في عاجلِ الدنيا، مما يكونُ عندَهم من العتادِ والآلةِ.

Allah Teâlâ’nın: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “ve kendisine her şeyden verilmiş” buyruğu şöyle demektir: Şu geçici dünyada bir hükümdara mühimmat, alet edevat ve teçhizat namına ne verilirse ona da her şeyden verilmiştir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي عُبَيدةَ الباجيِّ، عن الحسنِ قولَه: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ}. يعنى: مِن كلِّ أمرِ الدنيا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ubeyde el-Bâcî’den, o da Hasan’ın: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “ve kendisine her şeyden verilmiş” buyruğu hakkında: “Dünya işlerine dair her şeyden” dediğini nakletti.

وقولُه: {وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ}. يقولُ: ولها كرسيٌّ عظيمٌ. وعَنَى بالعظيمِ

Allah Teâlâ'nın: {وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ} “Ve onun büyük bir tahtı vardır” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Onun büyük bir tahtı/kürsüsü vardır. “Büyük” [ifadesi] ile kastettiği

في هذا الموضعِ العظيمَ في قَدْرِه، وعِظَمَ خطرِه، لا عِظَمَه في الكِبَرِ والسَّعةِ.

...bu makamda, büyüklük ve genişlik bakımından değil, kıymeti ve itibarının büyüklüğü bakımından büyük olanıdır.

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ}. قال: سريرٌ كريمٌ. قال: حَسَنُ الصَّنعةِ، وعرشُها: سريرٌ من ذهبٍ، قوائمُه من جوهرٍ ولؤلؤٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o Atâ el-Horasânî’den, o da İbn Abbâs’ın: {وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ} “ve büyük bir tahtı olan” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Değerli bir tahttır. [İbn Abbâs] dedi ki: Yapımı güzeldi; tahtı altından bir taht olup ayakları mücevher ve inciden idi .

قال: ثني حجاجٌ، عن أبي عُبَيدةَ الباجيِّ، عن الحسنِ قولَه: {وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ}. يعني: سريرٌ عظيمٌ.

Dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ubeyde el-Bâcî’den, o da Hasan’ın: {وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ} “ve büyük bir tahtı olan” buyruğu hakkında: “Yani büyük bir taht” dediğini nakletti.

وقولُه: {وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. يقولُ: وجَدتُ هذه المرأةَ مَلِكة سبأِ وقومَها من سبأِ، يَسْجُدون للشمسِ فيَعْبُدُونها من دونِ اللهِ.

Allah Teâlâ’nın: {وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm” buyruğu şöyle demektir: Bu kadını -ki Sebe melikesidir- ve Sebe halkından olan kavmini, Allah’ı bırakıp güneşe secde ederek ona taparken buldum.

وقولُه: {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ}. يقولُ: وحسَّن لهم إبليسُ عبادتَهم الشمسَ وسجودَهم لها من دونِ اللهِ، وحبَّب ذلك إليهم، {فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ}. يقولُ: فمنَعهم بتزيينهِ ذلك لهم أن يَتَّبِعوا الطريقَ المستقيمَ، وهو دينُ اللهِ الذي بعَث به أنبياءَه، ومعناه: فصدَّهم عن سبيلِ الحقِّ، {فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ}. يقولُ: فهم لما قد زَيَّن لهم الشيطانُ ما زيَّن؛ من السجودِ للشمسِ من دونِ الله والكفر به، لا يَهْتَدون لسبيلِ الحقِّ، ولا يَسْلُكونه، ولكنَّهم في ضلالِهم الذي هم فيه يتردَّدون.

Allah Teâlâ’nın: {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ} “Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş” buyruğu şöyle demektir: İblis, Allah’ı bırakıp güneşe tapmalarını ve ona secde etmelerini kendilerine güzel göstermiş ve bunu onlara sevimli kılmıştır. {فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ} “ve onları [doğru] yoldan alıkoymuş” [buyruğu hakkında] şöyle der: [Şeytan] bunu kendilerine süslü göstermek suretiyle onları peygamberlerini kendisiyle gönderdiği Allah’ın dini olan dosdoğru yola uymaktan engellemiştir. Bunun anlamı: [Şeytan] onları hak yoldan alıkoymuştur. {فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ} “Bu yüzden onlar doğru yolu bulamazlar” [buyruğu hakkında ise] şöyle der: Şeytan’ın Allah’ı bırakıp güneşe secde etmeyi ve O’nu inkâr etmeyi kendilerine süslemesinden ötürü onlar hak yola eremezler ve ona girmezler; aksine içinde bulundukları sapkınlıkta bocalayıp dururlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦)}.

Allah Teâlâ’nın: {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦)} “Göklerde ve yerde gizli olanı ortaya çıkaran, sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen Allah'a secde etmesinler diye [şeytan onları alıkoymuştur]. O Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur; büyük Arş'ın Rabbidir” buyruklarının tefsiri.

اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ}؛ فقرَأ بعضُ المكيِّين وبعضُ المدنيِّين والكوفيِّين: (ألَا) بالتخفيفِ ، بمعنى: ألَا يا هؤلاء اسجُدوا. فأضمَروا "هؤلاء" اكتفاءً بدلالةِ "يا" عليها.

Kurrâ {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ} buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Bazı Mekkeliler, bazı Medineliler ve Kûfeliler “elâ”yı şeddesiz (hafif) okuyarak: “Dikkat edin, ey ahali, secde edin!” (ألَا يا هؤلاء اسجُدوا / elâ yâ hâulâi’scüdû) anlamını vermişlerdir. “Yâ” [nida harfinin] delaletiyle yetinerek “hâulâi / ey ahali/ey insanlar” sözünü takdir etmişlerdir.

وذكر بعضُهم سماعًا من العربِ: ألَا يا ارْحَمْنَا، أَلَا يا تَصَدَّقْ علينا.

Onlardan bazıları Araplardan bizzat işitilen şu sözleri zikretmiştir: “Elâ yâ’rhamnâ (Ey [Rabbimiz], bize merhamet et!), elâ yâ tesaddak aleynâ (Ey [Rabbimiz/ey filan], bize sadaka ver!)”.

واستشهدَ أيضًا ببيتِ الأخطلِ :

Ayrıca el-Ahtal’ın şu beytini de şahit getirmiştir :

ألا يا اسْلَمي يا هندُ هندَ بنى بدرِ … وإن كان حيَّانا عِدًى آخِرَ الدهرِ

“Dikkat et, esen kal ey Hind, Benî Bedr’in Hind’i! Kabilelerimiz ebediyen birbirine düşman olsa da...”

فعلى هذه القراءةِ، اسجُدوا في هذا الموضعِ جزمٌ، ولا موضع لقولِه: "ألَا" في الإعرابِ.

Bu kıraate göre buradaki “üscüdû” (اسجُدوا) [emir fiil olduğu için mebnî/meczum olup] meczum konumundadır; “elâ” (ألَا) kelimesinin ise irapta bir mahalli yoktur.

وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ والبصرةِ: {أَلَّا يَسْجُدُوا} بتشديدِ {أَلَّا} ، بمعنى: وزيَّن لهم الشيطانُ أعمالَهم لئلَّا يَسْجُدُوا اللهِ. {أَلَّا} في موضعِ نصبٍ، لما ذكَرتُ من معناه أنه "لئلا"، {يَسْجُدُوا} في موضعِ نصبٍ بـ"أن".

Medine, Kûfe ve Basra kurrâsının cumhuru ise bunu {أَلَّا} kelimesini şeddeli olarak {أَلَّا يَسْجُدُوا} “secde etmesinler diye” şeklinde okumuşlardır . Manası: Şeytan, Allah'a secde etmesinler diye yaptıklarını onlara süslemiştir. {أَلَّا}, "li-ellâ / ...mesinler diye" manasında olduğunu zikrettiğim sebepten dolayı nasb mahallindedir; {يَسْجُدُوا} ise "en" edatıyla mensuptur.

والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مُستفِيضَتان في قرأةِ الأمصارِ، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القَرَأةِ، مع صحةِ معنيَيْهما.

Bu hususta doğru olan görüş; bunların, İslâm beldelerindeki kurrâ arasında yaygınlaşmış (müstefîz) iki kıraat olduğudur. Her ikisinin de manası sahih olmakla birlikte, kurrâdan ilim ehli bu iki kıraatten her biriyle okumuştur.

واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ "يا" في قراءةِ من قرَأه على وجهِ الأمرِ؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: من قرَأ ذلك كذلك، فكأنه جعله أمرًا، كأنه قال لهم: اسجُدوا. وزاد "يا" بينهما التي تكونُ للتنبيهِ، ثم أَذْهَبَ أَلِفَ الوصلِ التي في "اسجدوا"، وأُذهِبت الألفُ التي في "يا" لأنها ساكنةٌ لقِيَت السينَ، فصارت "ألا يَسْجُدوا".

Arap dili âlimleri, bunu emir kipiyle okuyanların kıraatinde "yâ" harfinin dahil olma vechi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Bunu bu şekilde okuyan kimse, sanki onu bir emir kılmış ve onlara: "Secde edin!" demiş gibidir. İkisinin arasına tenbih için olan "yâ" harfini eklemiş , sonra "üscüdû"daki vasıl hemzesini düşürmüş; "yâ"daki elif de sâkin olup sîn harfiyle karşılaştığı için düşürülmüş ve böylece "elâ yescüdû" olmuştur.

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: هذه "يا" التي تَدْخُلُ للنداءِ، يُكتَفى بها من الاسمِ، ويُكتَفى بالاسمِ منها، فتقولُ: يا أقبِلْ. و: زيدُ أقْبِلْ. وما سقَط من السواكنِ فعلى هذا.

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Nida için dahil olan bu "yâ" harfi, ismin yerine kâfi gelir; isim de onun yerine kâfi gelir. Nitekim sen: "Yâ akbil" [Ey, beri gel!] ve "Zeydü akbil" [Zeyd, beri gel!] dersin. Sâkinlerden düşen harf de bu kabildendir.

ويعنى بقولِه: {يُخْرِجُ الْخَبْءَ}: يُخْرِجُ المخبوءَ، {فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}؛ من غيثٍ في السماءِ، ونباتٍ في الأرضِ، ونحوِ ذلك.

{يُخْرِجُ الْخَبْءَ} “gizli olanı ortaya çıkaran” buyruğu ile; {فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerde ve yerde” gökten yağmur, yerden bitki ve benzeri saklı olan şeyleri çıkarmasını kastetmektedir.

وبالذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن اختلَفت عبارتُهم عنه.

Bu konuda söylediğimiz görüşü, ifadeleri farklı olsa da tefsir ehli de söylemiştir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المبارَكِ، عن ابن جريجٍ، قراءةً عن مجاهدٍ: {يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ}. قال: الغيثَ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, İbn Cüreyc'den, o da kırâat yoluyla Mücâhid'den {يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde gizli olanı ortaya çıkaran” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Yağmuru [ortaya çıkarır].

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يُخْرِجُ الْخَبْءَ}. قال: الغيثَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {يُخْرِجُ الْخَبْءَ} “gizli olanı ortaya çıkaran” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Yağmuru [ortaya çıkarır] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: خبءُ السماءِ والأرضِ ما جعَل اللهُ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde gizli olanı ortaya çıkaran...” buyruğu hakkında şöyle dedi: Göğün ve yerin gizlisi (hab'), Allah'ın

فيهما من الأرزاقِ؛ والمطرُ من السماءِ، والنباتُ من الأرضِ، كانتا رَتْقًا؛ لا تُمطِرُ هذه، ولا تُنْبِتُ هذه، ففتَق السماءَ وأنزَل منها المطرَ، وأخرَج النباتَ .

onlarda kıldığı rızıklardır; gökten yağmur, yerden bitkidir. Bunlar bitişik (ratk) idi; ne bu yağdırır ne de bu bitirirdi. Allah göğü yarıp açtı (fatk) ve oradan yağmuru indirdi, [yerden de] bitkiyi çıkardı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ ، [قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن حكيمِ بن جابرٍ] في قوله: {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: يَعْلَمُ كلَّ خفيةٍ في السماواتِ والأرضِ .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı , [dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Hakîm b. Câbir'den anlattı] {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde gizli olanı ortaya çıkaran Allah'a secde etmesinler diye...” buyruğu hakkında: Göklerde ve yerdeki her gizli şeyi bilir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمارةَ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا أسامةُ بنُ زيدٍ، عن معاذِ بن عبدِ اللهِ، قال: رأَيتُ ابنَ عباسٍ على بغلةٍ يَسْأَلُ تبعًا ابنَ امرأةِ كعبٍ: هل سأَلتَ كعبًا عن البذرِ، تُنبِتُ الأرضُ العامَ لم يُصَبِ العامَ الآخَرَ؟ قال: سمِعتُ كعبًا يقولُ: البذرُ يَنزِلُ من السماءِ، ويَخْرُجُ من الأرضِ. قال: صدَقتَ .

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Üsâme b. Zeyd haber verdi, Muâz b. Abdillâh'tan nakletti ki o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ı bir katır üzerinde, Ka‘b'ın hanımının oğlu Tuba‘a: "Ka‘b'a bir sene yerin bitirip diğer sene bitirmediği tohumu sordun mu?" diye sorarken gördüm. [Tuba‘] dedi ki: Ka‘b'ın şöyle dediğini duydum: "Tohum gökten iner ve yerden çıkar." [İbn Abbâs]: "Doğru söyledin" dedi .

قال أبو جعفرٍ: إنما هو تُبَيعٌ، ولكن هكذا قال محمدٌ.

Ebû Ca‘fer der ki: Aslında o Tubey‘dir; fakat Muhammed bu şekilde söylemiştir.

وقيل: {يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: [معناه يُخْرِجُ الحَبءَ مِن السماواتِ والأرضِ]؛ لأن العربَ تَضَعُ "من" مكانَ "في"، و "في" مكانَ "من" في الاستخراجِ.

Şöyle de denilmiştir: {يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerdeki gizli olanı açığa çıkarır” [ifadesinin manası; göklerden ve yerden gizli olanı çıkarır demektir]; zira Araplar bir şeyi çıkarma (istiĥrâc) konusunda "من / -den" yerine "في / -de" ve "في / -de" yerine "من / -den" edatını koyarlar.

{وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ}. يقولُ: ويَعْلَمُ السرَّ من أمورٍ خَلْقِه، هؤلاء الذين زيَّن لهم الشيطانُ أعمالَهم، والعلانيةَ منها. وذلك على قراءةِ من قرَأ {أَلَّا} بالتشديدِ. وأما على قراءةِ من قَرأه بالتخفيفِ فإن معناه: ويعلمُ ما يُسِرُّه خلقُه الذين أمَرَهم بالسجودِ بقولِه: ألَا يا هؤلاء اسجُدوا. وقد ذُكِر أن ذلك في قراءةِ أُبَيٍّ: (أَلَا تَسْجُدون للهِ الذي يَعْلَمُ سرَّكم وما تُعْلِنون) .

{وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ} “Gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şeytanın kendilerine yaptıklarını süslediği bu kimselerin de dahil olduğu yaratıklarının işlerinin gizlisini de açığını da bilir. Bu, {أَلَّا} kelimesini şeddeli okuyanların kıraatine göredir. Onu şeddesiz (hafif) okuyanların kıraatine göre ise manası şöyledir: “Dikkat edin, ey ahali, secde edin!” sözüyle kendilerine secdeyi emrettiği yaratıklarının gizlediklerini de bilir. Bunun Übeyy'in kıraatinde: (أَلَا تَسْجُدون للهِ الذي يَعْلَمُ سرَّكم وما تُعْلِنون) “Gizlinizi ve açığa vurduğunuzu bilen Allah'a secde etmez misiniz?” şeklinde olduğu zikredilmiştir .

وقولُه: {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ الذي لا تَصْلُحُ العبادةُ {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}: لا معبودَ سواه تَصْلُحُ له العبادةُ، فأَخْلِصوا له العبادةَ، وأَفرِدوه بالطاعةِ، ولا تُشْرِكوا به شيئًا.

Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “O Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur; büyük Arş'ın Rabbidir” buyruğu şöyle demektir: Kendisinden başkasına ibadet etmek uygun olmayan Allah, {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur”; O'ndan başka kendisine ibadet edilmesi caiz olan hiçbir mabud yoktur. Öyleyse ibadeti yalnız O'na halis kılın, itaatte O'nu birleyin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın.

{رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ}. يعنى بذلك: مالكُ العرشِ العظيمِ، الذي كلُّ عرشٍ وإن عظُم فدونَه، لا يُشبِهُه عرشُ مَلكةِ سبأٍ ولا غيرُه.

{رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “büyük Arş'ın Rabbidir” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Ne kadar büyük olursa olsun her tahtın/arşın O'nun yanında küçük kaldığı, ne Sebe melikesinin tahtının ne de başkasının O'na benzemediği o muazzam Arş'ın sahibidir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ} إلى قولِه: {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ}: هذا كلُّه كلامُ الهدهدِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ} “senin kavrayamadığın bir şeyi kavradım” buyruğundan {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “O'ndan başka ilah yoktur; büyük Arş'ın Rabbidir” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Bunların tamamı hüdhüdün sözüdür.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ بنحوِه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan benzerini anlattı.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨)}.

Allah Teâlâ’nın: {قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨)} “[Süleyman] dedi ki: 'Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız. Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, sonra onlardan [biraz] uzaklaş da neye başvuracaklarına (nasıl bir cevap vereceklerine) bak'” buyruklarının tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال سليمانُ للهدهدِ: سنَنْظُرُ فيما اعتذَرتَ به من العذرِ، واحتجَجتَ به من الحجةِ لغَيبتِك عنا، وفيما جئْتَنا به من الخبرِ، {أَصَدَقْتَ} في

Allah Teâlâ zikri yüce şöyle buyurmaktadır: Süleyman, Hüdhüd'e dedi ki: Aramızda bulunmayışına dair ileri sürdüğün mazeret, getirdiğin delil ve bize ulaştırdığın haber konusunda bakacağız; {أَصَدَقْتَ} “doğru mu söyledin”

ذلك كلِّه، {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ}، فيه

bütün bu hususlarda {أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın?”

{اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ}.

{اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ} “Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, sonra onlardan [biraz] uzaklaş da neye başvuracaklarına bak”.

فاختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: اذهبْ بكتابي هذا، فألقِه إليهم، فانظُرْ ماذا يَرْجِعون، ثم تولَّ عنهم مُنصرِفًا إليَّ. فقال: هو من المؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ.

Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, neye başvuracaklarına bak, sonra bana dönerek onlardan uzaklaş, demektir. [Bu görüş sahibi]: Bu [ifade], manası takdim edilmiş tehirli ifadelerdendir (lafzen sonra, manen öncedir), demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: فأجابه سليمانُ؛ يعنى أجاب الهدهدَ لما فرَغ: {قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ}. وانظُرْ ماذا يرجعون، ثم تولَّ عنهم منصرِفًا إليَّ. وقال: وكانت لها كَوَّةٌ مستقبلةٌ الشمسَ، ساعةَ تَطْلُعُ الشمسُ تَطْلُعُ فيها فتَسْجُدُ لها، فجاء الهدهدُ حتى وقَع فيها فسدَّها، واستَبْطَأتِ الشمسَ فقامت تَنْظُرُ، فرمَى بالصحيفةِ إليها من تحتِ جناحِه، وطار حتى قامت تَنْظُرُ الشمسِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Hüdhüd sözünü bitirince Süleyman ona cevap verip şöyle dedi: {قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ} “[Süleyman] dedi ki: 'Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız. Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak'”. Ve neye başvuracaklarına bak, sonra da bana dönerek onlardan uzaklaş. Ve dedi ki: Kadının güneşe bakan bir penceresi vardı. Güneş doğduğu anda pencereye doğar, kadın da ona secde ederdi. Hüdhüd gelip pencereye kondu ve onu kapattı. Kadın güneşin geciktiğini sanıp bakmak için ayağa kalktı. Hüdhüd mektubu kanadının altından ona doğru attı ve uçtu; kadın da güneşe bakmak üzere ayağa kalkmıştı .

قال أبو جعفرٍ: فهذا القولُ من قولِ ابن زيدٍ يَدُلُّ على أن الهدهدَ تولَّى إلى سليمانَ راجعًا بعد إلقائِه الكتابَ، وأنَّ نظرَه إلى المرأةِ ما الذي تَرْجِعُ وتَفْعَلُ كان قبلَ إلقائِه كتابَ سليمانَ إليها.

Ebû Ca‘fer der ki: İbn Zeyd’in bu sözü; hüdhüdün mektubu bıraktıktan sonra Süleyman’a dönüp gittiğine ve kadının ne yapıp neye başvuracağına bakmasının ise Süleyman’ın mektubunu ona bırakmadan önce olduğuna delalet etmektedir.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: اذهَبْ بكتابي هذا فأَلْقِه إليهم ثم تولَّ عنهم، فكنْ قريبًا منهم، وانظُرْ ماذا يَرْجِعون. قالوا: وفعَل الهدهدُ، وسمِع مراجعةَ المرأةِ أهلَ مملكتِها وقولَها لهم: {إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} وما بعدَ ذلك من مراجعة بعضِهم بعضًا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: "Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, sonra onlardan [biraz] uzaklaş; onların yakınında bir yerde dur da neye başvuracaklarına bak." Dediler ki: Hüdhüd de böyle yaptı ve kadının, krallığının halkına/ileri gelenlerine danışmasını ve onlara: {إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} “Bana çok kıymetli bir mektup bırakıldı. O, Süleyman’dandır ve o, 'Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla' [başlamaktadır]” dediğini ve bundan sonra birbirleriyle yaptıkları karşılıklı konuşmaları işitti.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبه قولَه: {فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ}. أي: كُنْ قريبا، {فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'in {فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ} “onu kendilerine bırak, sonra onlardan [biraz] uzaklaş” yani: Yakınlarında bir yerde dur, {فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ} “da neye başvuracaklarına bak” dediğini anlattı.

وهذا القولُ أَشْبَهُ بتأويل الآية؛ لأن مراجعةَ المرأةِ قومها كانت بعد أن أُلقى إليها الكتاب، ولم يَكُن الهدهد ليَنْصَرِفَ وقد أمر بأن يَنْظُرَ إلى مراجعة [القوم بينهم ما يتراجعونه] ، قبل أن يَفْعَلَ ما أمره به سليمان.

Bu görüş ayetin tefsirine daha uygundur. Çünkü kadının kavmiyle istişaresi, mektup kendisine bırakıldıktan sonra olmuştur. Hüdhüd de Süleyman'ın kendisine emrettiği şeyi yapmadan önce [kavmin kendi aralarında ne konuşup neye başvuracaklarına] bakmakla emrolunmuşken dönüp gitmiş olamaz.

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠)}.

Allah Teâlâ’nın: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠)} “[Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Gerçekten bana pek saygıdeğer bir mektup bırakıldı. O, Süleyman'dandır ve 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' [başlamaktadır]'” buyruklarının tefsiri.

يقول تعالى ذكره: فذهَب الهدهدُ بكتاب سليمان إليها، فألقاه إليها، فلما قرأته قالت لقومها: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)}.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Hüdhüd Süleyman'ın mektubunu ona götürüp bıraktı. [Melike] onu okuyunca kavmine şöyle dedi: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)} “Ey ileri gelenler! Gerçekten bana pek saygıdeğer bir mektup bırakıldı”.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda söylediğimiz görüşün benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن مُنَبِّهٍ، قال: كتب [سليمانُ؛ يعنى] مع الهدهد: بسم الله الرحمن الرحيم، من سليمان بن داود إلى بلقيس بنتِ ذى شرحٍ وقومها، أما بعد، فلا تَعْلُوا عليَّ، وأتونى مسلمين. قال: فأخَذ الهدهد الكتاب برجله فانطلق به حتى أتاها،

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti; [Vehb] dedi ki: [Süleyman; yani] Hüdhüd ile [şu mektubu] yazdı: "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Dâvûd oğlu Süleyman'dan Zûşerh'in kızı Belkıs'a ve kavmine. İmdi, bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin." [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Hüdhüd mektubu ayağıyla aldı ve kadının yanına varıncaya kadar onunla uçup gitti.

وكانت لها كَوَّةٌ في بيتِها، إذا طلعت الشمس نظرت إليها فسجدت لها، فأتى الهدهدُ الكَوَّةَ فسدَّها بجناحَيْه، حتى ارتفعت الشمسُ ولم تَعْلَمْ، ثم أَلقَى الكتابَ من الكَوَّةِ، فوقع عليها في مكانها الذي هي فيه فأخَذَتْه .

Evinde bir penceresi vardı; güneş doğduğu zaman ona bakar ve secde ederdi. Hüdhüd pencereye gelip iki kanadıyla onu kapattı. Güneş yükseldi fakat kadın farkına varmadı. Sonra mektubu pencereden attı; mektup kadının bulunduğu yere düştü ve kadın onu aldı .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمر، عن قتادةَ، قال: بلغنى أنها امرأة يقال لها: بلقيس - أَحْسَبُه قَالَ: ابنةُ شَرَاحِيلَ - أحدُ أبويها من الجنِّ، مُؤَخَّرُ أحد قدميها كحافرِ الدابة، وكانت في بيت مملكة، وكان أولو مشورتها ثلاثمائةٍ واثنى عشر، كل رجل منهم على عشرة آلافٍ، وكانت بأرض يقال لها: مأرِب. من صنعاء على ثلاثة أيام، فلما جاء الهدهد بخبرها إلى سليمان بن داودَ، كتب الكتابَ وبعث به مع الهدهدِ، فجاء الهدهد وقد غلَّقت الأبواب، وكانت تُغَلِّقُ أبوابها وتضعُ مفاتيحها تحتَ رأسها، فجاء الهدهد فدخل من كَوَّةٍ، فألقَى الصحيفة عليها فقرأتها، فإذا فيها: {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)}. وكذلك كانت تكتُب الأنبياء لا تُطْنِبُ، إنما تَكْتُبُ جَمْلًا .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti ki o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre o Belkıs denilen bir kadındı -sanırım Şerâhîl'in kızı dedi- anne-babasından biri cindi ve ayaklarından birinin arkası binek hayvanının tırnağı gibiydi. O bir krallık hanedanındandı. Danışmanları üç yüz on iki kişiydi ve her bir adam on bin kişinin başındaydı. San‘a'dan üç günlük mesafedeki Me'rib denilen bir diyardaydı. Hüdhüd onun haberini Dâvûd oğlu Süleyman'a getirince, [Süleyman] mektubu yazdı ve hüdhüd ile gönderdi. Hüdhüd kapıların kilitlenmiş olduğu bir sırada geldi. Kadın kapılarını kilitler ve anahtarlarını başının altına koyardı. Hüdhüd gelip bir pencereden girdi, mektubu üzerine attı ve kadın onu okudu. Mektupta şöyle yazıyordu: {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)} “O, Süleyman'dandır ve 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' [başlamaktadır]. Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin”. Peygamberler de işte böyle yazarlardı; sözü uzatmazlar, sadece veciz/özet cümleler yazarlardı .

قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، قال: لم يَزِدْ سليمان على ما قصَّ الله في كتابه: [{إِنَّهُ]، {وَإِنَّهُ}.

[Müellif] dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; o şöyle demiştir: Süleyman, Allah'ın Kitabı'nda anlattığından fazlasını [mektubuna] eklemedi: [{إِنَّهُ}] “[O mektup] gerçekten...”, {وَإِنَّهُ} “Ve şüphesiz o...”.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعت أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيد، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ} له فمضَى الهدهدُ بالكتاب حتى إذا حاذَى الملكةَ وهى على عرشها، ألقى إليها الكتاب .

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ} “Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak” buyruğu hakkında şöyle dediğini duydum: Hüdhüd mektubu alıp gitti; melike tahtında otururken onun tam hizasına gelince mektubu ona attı .

وقوله: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)} والملاُ: أشراف قومها. يقول تعالى ذكرُه: قالت ملكة سبأ لأشراف قومها: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)} “[Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Gerçekten bana pek saygıdeğer bir mektup bırakıldı'” buyruğu: "el-Mele'" (الْمَلأُ), kavminin ileri gelenleri demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sebe melikesi kavminin ileri gelenlerine şöyle dedi: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)} “Ey ileri gelenler! Gerçekten bana pek saygıdeğer bir mektup bırakıldı”.

واختلف أهل العلم في سبب وصفها الكتاب بالكريم؛ فقال بعضُهم: وصفته بذلك لأنَّه كان مختومًا.

İlim ehli, kadının mektubu "kerîm" (saygıdeğer/kıymetli) olarak nitelendirmesinin sebebi hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Kadın mektubu mühürlü olduğu için bu şekilde nitelendirmiştir.

وقال آخرون: وصَفتْه بذلك لأنَّه كان من ملك، فوصفته بالكرم صاحبه. وممن قال ذلك ابن زيدٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bir hükümdardan geldiği için onu böyle nitelendirmiştir; yani sahibinin keremi/yüceliği sebebiyle mektubu kerîm olarak nitelemiştir. Bunu söyleyenlerden biri de İbn Zeyd'dir.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ}. قال: هو كتاب سليمانَ حيثُ كتب إليها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ} “bana pek saygıdeğer bir mektup bırakıldı” buyruğu hakkında şöyle dedi: O, Süleyman'ın kadına yazdığı mektubudur.

وقوله: {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠)} كُسرت "إن" الأولى والثانية على الردِّ على {إِنِّي} من قوله: {إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ}. ومعنى الكلامِ: قالت: يأيُّها الملأُ، إنى أُلقِي إليَّ [من سليمانَ، وإنه] .

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠)} “O, Süleyman'dandır ve 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' [başlamaktadır]” buyruğunda yer alan birinci ve ikinci "inne" (إِنَّ) edatları, {إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ} buyruğundaki {إِنِّي} lafzına atfedildiği (reddedildiği) için kesreli okunmuştur. Sözün anlamı şöyledir: [Kadın] şöyle demiştir: Ey ileri gelenler, bana [Süleyman'dan bir mektup] bırakıldı ve o [mektup şöyledir] .

وقوله: {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)}. يقولُ: أُلْقى إليَّ كتابٌ كريمٌ: أَلَّا تعلوا عليّ.

Allah Teâlâ'nın: {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)} “Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin” buyruğu şöyle demektir: Bana; 'Bana karşı büyüklük taslamayın...' [diye başlayan] saygıdeğer bir mektup bırakıldı.

ففى "أنْ" وجهانِ من العربية؛ إن جُعِلت بدلًا من "الكتابِ"، كانت رفعا بما

Buna göre "en" (أنْ) [edatında] Arap dili açısından iki vecih bulunmaktadır: Şayet "el-Kitâb" (الكتاب) lafzından bedel kılınırsa, kendisiyle...

رفع به "الكتاب"، و بدلًا منه. وإن جعل معنى الكلامِ: إني أُلقى إليَّ كتابٌ كريمٌ ألَّا تعلوا عليّ. كانت نصبًا بتعلُّقِ "الكتاب" بها.

"el-kitâb"ın kendisiyle merfû olduğu âmil ile merfû ve ondan bedel olur . Şayet sözün anlamı: "Bana; 'Bana karşı büyüklük taslamayın...' şeklinde saygıdeğer bir mektup bırakıldı" olarak kabul edilirse, "el-kitâb" kelimesinin ona taalluk etmesiyle nasb mahallinde olur.

وعَنَى بقوله: {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ}: ألَّا تتكبروا ولا تتعاظموا عما دعوتكم إليه.

{أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ} “Bana karşı büyüklük taslamayın” buyruğu ile; sizi davet ettiğim şeye karşı kibirlenmeyin ve büyüklük taslamayın, anlamını kastetmiştir.

كما حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ}: ألَّا تَمْتَنِعوا من الذي دعوتكم إليه، إن امتنعتم جاهدتكم، فقلت لابنِ زيدٍ: {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ} أَلَّا تتكبَّروا عليَّ؟ قال: نعم .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ} “Bana karşı büyüklük taslamayın” buyruğu hakkında şöyle dedi: Sizi davet ettiğim şeyden kaçınmayın; eğer kaçınırsanız sizinle savaşırım. Bunun üzerine İbn Zeyd'e: “{أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ} ‘Bana karşı kibirlenmeyin’ [anlamına mı gelir]?” dedim. O da: “Evet” dedi .

قال: وقال ابن زيد: {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ}: ذلك في كتاب سليمانَ إليها.

Dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin” [ifadesi], Süleyman'ın kadına [yazdığı] mektubunda yer almaktaydı.