Binûn

Neml Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: {وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ}. يقولُ: وأَقْبِلوا إليَّ مُذعنين للَّه بالوحدانية والطاعة.

Allah Teâlâ'nın: {وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “ve teslimiyet göstererek bana gelin” buyruğu şöyle demektir: Allah'ın birliğini ve O'na itaati boyun eğerek kabul etmiş kimseler olarak bana gelin.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣)} “[Melike] dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin. Siz yanımda bulunup görüş bildirmedikçe ben hiçbir işte kesin karar vermiş değilim.’ Onlar da: ‘Biz hem güç sahibiyiz hem de çetin savaşçılarız; fakat emir senindir, artık ne buyuracağına sen bak!’ dediler.”

يقول تعالى ذكرُه: قالت ملكة سبأ لأشرافِ قومِها: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي}. تقولُ: أشيرُوا عليَّ في أمرى الذي قد حضرني من أمر صاحب هذا الكتابِ الذي ألْقِيَ إليَّ. فجعلت المشورة فُتيا.

Allah Teâlâ'nın zikri yüce olsun buyuruyor ki: Sebe melikesi, kavminin ileri gelenlerine şöyle dedi: {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي} “[Melike] dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin.’” Şöyle demek istemektedir: Bana ulaştırılan bu mektubun sahibinin durumundan ötürü başıma gelen bu işimde bana görüş bildirin. Böylece o, istişareyi bir fetva [isteme] kılmıştır.

وقوله: {مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ}: تقول: ما كُنْتُ قاضيةً أمرًا في ذلك حتى تَشْهَدونِ فَأُشاوِرَكم فيه.

Allah Teâlâ'nın: {مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ} “Siz yanımda bulunup görüş bildirmedikçe ben hiçbir işte kesin karar vermiş değilim” buyruğu şöyle demektir: Siz yanımda bulunup bu hususta sizinle istişare etmedikçe ben hiçbir işte hüküm verici değilim.

كما حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ: دعت قومها فشاورتهم : أيُّها المَلأُ {أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢)}. فقال: في الكلام: ما كنتُ لأقطع أمرًا دونك، ولا كنتُ لأقضِىَ أمرًا. فلذلك قالت: {مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا} بمعنى: قاضيةً.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: [Melike] kavmini çağırdı ve onlarla istişare etti : “Ey ileri gelenler! {أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢)} ‘Bu işimde bana bir fikir verin. Siz yanımda bulunup görüş bildirmedikçe ben hiçbir işte kesin karar vermiş değilim’”. Dedi ki: [Arap] kelamında: “Sen olmadan bir işi kestirip atacak değilim, bir işe hüküm verecek değilim” denir. Bundan dolayı kadın, hüküm verici anlamında {مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا} demiştir.

وقوله: {قَالُوا نَحْنُ أَولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ}. يقول تعالى ذكره: قال الملأُ من قوم ملكة سبأ إذ شاورتهم في أمرها وأمر سليمان: نحن ذوو القوة على القتال، والبأس الشديد في الحرب ، والأمر أيتها الملكةُ إليكِ في القتال وفي تركه، فانظُرِى من الرأي ما تَرَيْنَ، فَمُرِينا نَأْتِيرُ لأمرِكِ.

Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا نَحْنُ أَولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Onlar da: ‘Biz hem güç sahibiyiz hem de çetin savaşçılarız’ dediler” buyruğu hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sebe melikesinin kavminin ileri gelenleri, melike kendisi ve Süleyman'ın durumu hakkında onlarla istişare ettiğinde şöyle dediler: Biz savaşmaya gücü yeten ve harpte çetin kuvvet sahibi kimseleriz. Savaşmak veya savaşı terk etmek hususunda emir sana aittir ey Melike! Uygun gördüğün görüşü belirle ve bize emret, biz de senin emrine uyalım.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {قَالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ}: عرضوا لها القتال، يُقاتِلون لها، والأمرُ إليكِ بعد هذا، فانظُرِى ماذا تَأْمُرين .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {قَالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Onlar da: ‘Biz hem güç sahibiyiz hem de çetin savaşçılarız’ dediler” buyruğu hakkında şöyle dedi: Ona savaşmayı teklif ettiler; onun için savaşacaklarını belirttiler ve: “Bundan sonra emir senindir, artık ne buyuracağına sen bak” dediler .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, [o da... rivayet etti]:

مجاهد، قال: كان مع ملكةِ سبأ اثنا عشر ألفَ قَيْوِلٍ ، مع كلِّ قَيْوِلٍ مائة ألفٍ .

Mücâhid'den [rivayet etti], dedi ki: Sebe melikesinin emrinde on iki bin kayvil vardı ve her kayvilin emrinde yüz bin [asker] bulunuyordu .

حدثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا سفيان، عن عطاء بن السائب، عن مجاهدٍ، عن ابن عباس، قال: كان مع بِلقيسَ مائة ألفِ قَيْلٍ، مع كلِّ قَيْلٍ مائة ألفٍ .

Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Belkıs'ın emrinde yüz bin kayl vardı ve her kaylin emrinde yüz bin [asker] bulunuyordu .

قال: ثنا وكيع، قال: ثنا الأعمشُ، قال: سمعتُ مجاهدا يقولُ: كانت تحتَ يد ملكة سبأ اثنا عشر ألفَ قَيْوِلٍ - والقَيْوِلُ بلسانهم الملك - تحتَ يد كلِّ ملِك مائة ألف مقاتل.

Dedi ki: Bize Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş anlattı, dedi ki: Mücâhid'in şöyle dediğini işittim: Sebe melikesinin idaresi altında on iki bin kayvil vardı -kayvil onların dilinde hükümdar/kumandan demektir- ve her hükümdarın idaresi altında yüz bin savaşçı bulunmaktaydı.

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣)} “Onlar da: ‘Biz hem güç sahibiyiz hem de çetin savaşçılarız; fakat emir senindir, artık ne buyuracağına sen bak!’ dediler.”

يقول تعالى ذكره: قالت صاحبة سبأ للملأ من قومها إذ عرضوا عليها أنفسهم لقتال سليمانَ، إن أمرتهم بذلك -: {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً} عَنْوَةً وغَلَبَةً {أَفْسَدُوهَا}. يقولُ: خَرَّبوها، {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةٌ}؛ وذلك باستعبادِهم الأحرار واسترقاقهم إياهم. وتناهى الخبرُ منها عن الملوكِ في هذا الموضع، فقال الله: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: وكما قالت صاحبة سبأ، تَفْعَلُ الملوكُ إذا دخلوا قريةً عَنوَةً.

Allah Teâlâ'nın zikri yüce olsun, şöyle buyurmaktadır: Sebe melikesi -kavminin ileri gelenleri şayet kendilerine emrederse Süleyman'la savaşmaya hazır olduklarını sunduklarında- onlara şöyle dedi: {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً} “Hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman” yani zorla ve galebe çalarak [girdiklerinde], {أَفْسَدُوهَا} “orayı ifsat ederler (bozguna uğratırlar)”, yani orayı harap ederler, {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةٌ} “ve halkının onurlu/şerefli kimselerini zelil kılarlar”; bu da hür insanları köleleştirmeleri ve onları kul etmeleri suretiyle olur. Hükümdarlar hakkında kadının verdiği haber burada son buldu ve [bunun üzerine] Allah Teâlâ: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “İşte onlar böyle yaparlar” buyurdu. Allah Teâlâ şöyle demektedir: Sebe melikesinin dediği gibi, hükümdarlar bir memlekete zorla girdiklerinde aynen böyle yaparlar.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا أبو بكر في قوله: {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَةً}.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir, {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَةً} “ve halkının onurlu/şerefli kimselerini zelil kılarlar” buyruğu hakkında anlattı.

قال أبو بكر: هذا عَنْوَةً.

Ebû Bekir dedi ki: Bu, zorla (istila ile) [girildiğinde olur].

حدثنا أبو هشام الرفاعيُّ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: ثنا الأعمش، عن مسلم، ابن عباس في قوله: {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا}. قال: إذا دخَلوها عَنْوَةً خَرَّبوها .

Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Müslim'den, [o da] İbn Abbâs'tan {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا} “Şüphesiz hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler” buyruğu hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Bir memlekete zorla girdiklerinde orayı harap ederler .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباس: {قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً}. قال ابن عباس: يقولُ اللهُ: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: {قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً} “[Melike] dedi ki: ‘Şüphesiz hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler ve halkının onurlu/şerefli kimselerini zelil kılarlar.’” İbn Abbâs dedi ki: [Bunun üzerine] Allah Teâlâ: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “İşte onlar böyle yaparlar” buyurmaktadır.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ (٣٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ (٣٧)} “[Melike] dedi ki: ‘Şüphesiz hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler ve halkının onurlu/şerefli kimselerini zelil kılarlar. İşte onlar böyle yaparlar. Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım.’ [Elçi hediyelerle] Süleyman'a gelince [Süleyman] dedi ki: ‘Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Oysa Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden çok daha hayırlıdır. Bilakis siz hediyenizle sevinip övünürsünüz. Onlara dön! Yemin olsun ki kendilerinin asla karşı koyamayacağı ordularla üzerlerine varırız ve onları oradan hor ve hakir edilmiş, küçük düşürülmüş olarak çıkarırız.’”

ذكر أنها قالت:

Onun şöyle dediğinin zikri:

إنى مرسلةٌ إلى سليمان. لتَخْتَبِرَه بذلك وتعرفَه به، أملكٌ هو أم نبيٌّ؟ وقالت: إن يَكُنْ نبيًّا لم يَقْبَلِ الهدية، ولم يُرْضِه منا إلا أن نَتَّبِعَه على دينه، وإن يَكُنْ مِلِكًا قَبِل الهدية وانصرَف.

"Ben Süleyman'a [bir hediye] göndereceğim." [Bunu] onunla kendisini sınamak ve onun bir hükümdar mı yoksa bir peygamber mi olduğunu öğrenmek için [söylemiştir]. [Melike] şöyle dedi: "Eğer o bir peygamber ise hediyeyi kabul etmez ve dinine uymamız dışında bizden hiçbir şeye razı olmaz; şayet bir hükümdar ise hediyeyi kabul eder ve [bizi bırakıp] vazgeçer."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قالت: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}. قال: وبَعثت إليه بوصائف ووُصفاءَ، وألبستهم لباسًا واحدا، حتى لا يُعْرَفُ ذَكرٌ من أنثى. فقالت: إن زَيَّل بينَهم حتى يَعرِفَ الذَّكَرَ مِن الأُنثى، ثم ردَّ الهدية فإنه نبيٌّ، وينبغي لنا أن نَتْرُكَ مُلْكَنا ونَتَّبِعَ دِينَه ونَلْحَقَ به .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: [Melike]: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} “Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım” dedi. Dedi ki: Ona cariyeler ve genç köleler gönderdi ve erkek dişiden ayırt edilemesin diye onlara aynı tip elbiseler giydirdi. Kadın şöyle dedi: “Eğer onların arasını ayırıp erkeği dişiden teşhis eder, sonra da hediyeyi geri çevirirse, şüphesiz o bir peygamberdir; bize düşen de krallığımızı bırakıp onun dinine uymak ve ona katılmaktır” .

حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ}. قال: بجَوَارٍ لِباسُهُنَّ لباسُ العِلمانِ، وغِلمانٍ لباسُهم لباسُ الجَواري .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ} “Ben onlara bir hediye göndereyim” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu hediye], giysileri erkek çocuk giysisi olan cariyeler ve giysileri cariye giysisi olan erkek çocuklardı .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال قولها: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ}. قال: مائتَيْ غلامٍ ومائتى جاريةٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; o, kadının: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ} “Ben onlara bir hediye göndereyim” sözü hakkında şöyle demiştir: İki yüz erkek köle ve iki yüz cariye [gönderdi] .

قال ابن جُرَيجٍ، قال مجاهد قوله: {وبِهَدِيَّةٍ}. قال: جَوَارِ ألبَستهنَّ لباسَ الغِلْمَانِ، وغِلْمانٍ ألبستهم لباس الجوارى.

İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid {وبِهَدِيَّةٍ} “ve bir hediye ile” ifadesi hakkında şöyle demiştir: Kendilerine erkek çocuk giysisi giydirdiği cariyeler ve kendilerine cariye giysisi giydirdiği erkek çocuklardı.

قال ابن جريج، قال: قالت: فإن خلَّص الجواريَ مِن الغلمان ورد الهديةَ، فإنه نبيٌّ، وينبغي لنا أن نَتَّبِعَه.

İbn Cüreyc dedi ki: [Mücâhid] dedi ki: [Belkıs] şöyle dedi: «Şayet cariyeleri erkek çocuklardan ayırt eder ve hediyeyi de geri çevirirse, o şüphesiz bir peygamberdir ve ona tâbi olmamız gerekir.»

قال ابن جُرَيجٍ، قال مجاهدٌ: فخلَّص سليمان بعضهم من بعضٍ، ولم يَقْبَلْ هديَّتَها.

İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Süleyman onların bir kısmını diğerinden ayırt etti ve kadının hediyesini kabul etmedi.

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمر، عن ثابت البنانيِّ، قال: أهدَت له صفائحَ الذهب، في أوعية الدِّيباجِ، فلما بلغ ذلك سليمانَ، أمر الجنَّ فموّهوا له الآجرَّ بالذهبِ، ثم أمر به فأُلقى في الطريق، فلما جاءوا فرأوه مُلْقى، ما يُلْتَفتُ إليه، صغر في أعينهم ما جاءوا به .

Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Sâbit el-Bünânî'den anlattı; o şöyle demiştir: [Melike], ipek kaplar içinde ona altın külçeler hediye etti. Bu durum Süleyman'a ulaşınca cinlere emretti, onlar da tuğlaları altınla kapladılar; sonra bunların yola serilmesini emretti. [Elçiler] gelip de altının yola atılmış ve yüzüne bile bakılmaz vaziyette olduğunu görünce, getirdikleri şeyler gözlerinde küçüldü .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا} الآية. وقالت: إن هذا الرجل إن كان إنما هِمَّتُه الدنيا فسنُرْضِيه، وإن كان إنما يُرِيدُ الدين، فلن يَقْبَلَ غيرَه: {وَإِنِّي مُرْسِلَةً إلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا} “Şüphesiz hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler” ayeti hakkında şöyle dedi: Kadın dedi ki: “Eğer bu adamın gayesi sadece dünya ise onu hoşnut ederiz; şayet sadece dini istiyorsa ondan başkasını asla kabul etmez: {وَإِنِّي مُرْسِلَةً إلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} ‘Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım’.”

حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبه، قال: كانت بِلقيس امرأة لبيبةً أديبةً في بيتِ مُلْكٍ، لم [تَملكْ إلا لبقايا] مَن مَضى من أهلها، إنه قد سيست وساست حتى أَحْكَمَها ذلك، وكان دينها ودين قومها - فيما ذُكِر - الزِّنديقيةَ، فلما قرأت الكتاب سمعت كتابا ليس من كُتُبِ الملوكِ التي كانت قبلها، فبعثت إلى المَقاوِلةِ من أهل اليمن، فقالت لهم: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)}. إلى قوله: {بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}. ثم قالت: إنه قد جاءني كتابٌ لم يَأْتِنى مثلُه من مَلِكٍ من

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti; o şöyle demiştir: Belkıs, hükümdarlık hanedanı içinde akıllı ve görgülü bir kadındı; ailesinden geriye kalanların [yokluğu] sebebiyle başa geçmişti. Kendisi yönetilmiş ve bizzat yönetmişti; nihayet bu tecrübeler onu olgunlaştırmıştı. Anlatıldığına göre onun ve kavminin dini zındıklık idi. Mektubu okuyunca, kendisinden önceki hükümdarların mektuplarına benzemeyen bir mektupla karşılaştı. Bunun üzerine Yemen halkının ileri gelen yöneticilerine (kayllere) haber gönderip onlara şöyle dedi: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)} “Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı. Şüphesiz o Süleyman'dandır ve 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' [başlamakta]dır: 'Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin!'” ... {بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} “[elçilerin] ne ile döneceklerine [bakacağım]” kavline kadar [okudu]. Sonra şöyle dedi: “Doğrusu bana daha önce hiçbir hükümdardan

الملوكِ قبلَه، فإن يَكُنِ الرجلُ نبيًّا مرسلًا، فلا طاقة لنا به ولا قوَّةَ، وإن يَكُنِ الرجلُ مَلِكًا يُكاثِرُ، فليس بأعزَّ منا ولا أعدَّ. فهيَّأت هدايا مما تُهدى للملوك مما يضنُّون به، فقالت: إن يَكُنْ ملِكًا فسيقبلُ الهدية ويرغب في المالِ، وإن يَكُنْ نبيًّا فليس له في الدنيا حاجة، وليس إياها يُرِيدُ، إنما يُرِيدُ أن نَدْخُلَ معه في دينه، ونَتَّبِعَه على أمرِه. أو كما قالت .

benzeri gelmemiş bir mektup geldi. Eğer bu adam gönderilmiş bir peygamber ise bizim ona karşı koyacak takatimiz ve gücümüz yoktur. Yok eğer çoklukla övünen bir hükümdar ise o bizden daha üstün ve asker sayısı daha çok değildir.” Bunun üzerine hükümdarlara hediye edilen ve insanların kıyamadığı değerli şeylerden hediyeler hazırladı ve şöyle dedi: “Eğer hükümdarsa hediyeyi kabul eder ve mala rağbet gösterir; şayet peygamberse onun dünyalık bir şeye ihtiyacı yoktur ve istediği de o değildir; o sadece bizim kendisiyle beraber dinine girmemizi ve onun emrine tabi olmamızı istemektedir.” Yahut da buna benzer bir şey söyledi .

حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ، يقول: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ}: بَعَثَت بوصائف ووُصفاءَ، لباسهم لباس واحدٌ، فقالت: إن زَيَّل بينَهم حتى يَعرِفَ الذَّكَرَ من الأنثى، ثم ردَّ الهدية، فهو نبيٌّ، ويَنْبَغى لنا أن نَتَّبِعَه، ونَدْخُلَ في دينه. فزيَّل سليمان بين الغلمان والجوارى، وردَّ الهدية، فقال: {أَتَمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُم}.

Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ} “Ben onlara bir hediye göndereyim” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Giysileri bir örnek olan cariyeler ve genç köleler gönderdi ve şöyle dedi: “Eğer onların arasını ayırıp erkeği dişiden teşhis eder, sonra da hediyeyi geri çevirirse o bir peygamberdir; bize düşen de ona tabi olmak ve onun dinine girmektir.” Bunun üzerine Süleyman erkek çocuklarla cariyeleri birbirinden ayırdı ve hediyeyi geri çevirerek şöyle dedi: {أَتَمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُم} “Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Oysa Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden çok daha hayırlıdır.”

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ: كان في الهدايا التي بعَثت بها وصائفُ ووُصفاءُ يَخْتَلِفون في ثيابهم؛ ليميز الغلمان من الجوارى. قال: فدعا بماء، فجعل الجوارى يَتَوضَّأْنَ مِن المِرْفَقِ إلى أسفل، وجعَل الغلمانُ يَتَوَضَّئُون من المِرفَقِ إلى فوقَ. قال: وكان أبي يُحدِّثنا هذا الحديث.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Kadının gönderdiği hediyeler arasında, erkek çocukları cariyelerden ayırt etsin diye elbiseleri farklılaştırılmış (ters giydirilmiş) cariyeler ve genç köleler vardı. Dedi ki: [Süleyman] su istedi; bunun üzerine cariyeler dirsekten aşağıya doğru abdest alırken, erkek çocuklar dirsekten yukarıya doğru abdest alıyorlardı. Dedi ki: Babam bize bu hadisi anlatırdı.

حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا مروان بن معاويةَ، قال: ثنا إسماعيل، عن أبي صالحٍ: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ}. قال: أرسلت بلبنة من ذهبٍ، وقالت: إن

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl, Ebû Sâlih'ten nakletti: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ} “Ben onlara bir hediye göndereyim”. Dedi ki: Altından bir tuğla gönderdi ve şöyle dedi: “Eğer

كان يُرِيدُ الدنيا علِمْتُه، وإن كان يُرِيدُ الآخرة علِمْتُه .

dünyayı istiyorsa bunu anlarım, şayet ahireti istiyorsa bunu da anlarım” .

وقوله: {فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}: تقولُ: فَأَنْظُرُ بِأَيِّ شَيْءٍ مِن خبرِه وفِعلِه في هديتى التي أرسلها إليه يَرْجِعُ رُسُلى؟ أبقَبول وانصراف عنا، أم بردِّ الهديةِ والثباتِ على مطالبتنا باتباعه على دينه؟

Allah Teâlâ'nın: {فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} “elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım” buyruğu şöyle demektir: Kendisine gönderdiğim hediyem karşısında onun haberinden ve davranışından elçilerimin ne ile döneceklerine bakayım; hediyeyi kabul edip bizden vazgeçmekle mi, yoksa hediyeyi geri çevirip dinine uymamız talebinde sebat etmekle mi dönecekler?

وأُسقطت الألفُ من "ما" في قولِه: {بِمَ}، وأصله "بما"؛ لأنَّ العرب إذا كانت "ما" بمعنى: "أيٍّ" ثم وصَلوها بحرف خافضٍ، أسقطوا ألفَها؛ تفريقا بينَ الاستفهام [وغيرِه] ، كما قال جلّ ثناؤُه: {عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ} [النبأ: ١}. و: {قَالُوا فيمَ كُنتُمْ} [النساء: ٩٧]. وربما أثبَتوا فيها الألفَ، كما قال الشاعر :

Allah Teâlâ'nın: {بِمَ} buyruğunda, aslı “bi-mâ” (بما) olan ifadedeki “mâ”nın (ما) elifi düşürülmüştür; zira Araplar, “mâ” edatı “eyyün” (hangi şey/ne) anlamında olup bir cer harfine bitiştirildiğinde, soru (istifham) ile [diğer kullanımların] arasını ayırmak için onun elifini düşürürler. Nitekim övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ} “Neyi soruşturup duruyorlar?” [Nebe, 1] ve {قَالُوا فيمَ كُنتُمْ} “Ne durumdaydınız? dediler” [Nisâ, 97]. Bazen de şairin dediği gibi oradaki elifi sabit bırakırlar:

علامَا قام يَشْتُمُنا لئيمٌ … كخِنزِيرٍ تَمَرَّغ في رمادِ

Küllere bulanmış bir domuz gibi alçak bir adam, ne diye kalkıp bize sövüyor?

وقالت: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم}. وإنما أرسلت إلى سليمان وحده، على النحو الذي بينا في قوله: {عَلَى خَوْفٍ مِن فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ} [يونس: ٨٣].

Kadın: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم} “Ben onlara bir hediye göndereyim” demiştir; oysa yalnızca Süleyman'a göndermişti. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: {عَلَى خَوْفٍ مِن فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ} “Firavun ve adamlarının korkusundan” [Yûnus, 83] buyruğunda açıkladığımız veçhile gerçekleşmiştir.

وقوله: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتَمِدُّونَنِ بِمَالٍ}. إن قال قائلٌ: وكيف قيل: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ}. فجعَل الخبر في مجيء سليمان عن واحد، وقد قال قبلَ ذلك: {فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}؟ فإن كان الرسول كان واحدًا، فكيف قيل: {بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}؟ وإن كانوا جماعةً، فكيف قيل: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ}؟

Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتَمِدُّونَنِ بِمَالٍ} “[Elçi] Süleyman'a gelince [Süleyman] dedi ki: ‘Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz?’” buyruğuna gelince; şayet bir kimse: “Daha önce: {فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} “Elçilerin ne ile döneceğine bakacağım” buyurulduğu hâlde, burada Süleyman'a geliş haberi tekil kılınarak nasıl: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ} “[Elçi] Süleyman'a gelince” denilmiştir? Eğer elçi tek bir kişi idiyse nasıl: {بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} “Elçiler ne ile dönecek” denilmiştir? Şayet bir topluluk idilerse nasıl: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ} “[Elçi] Süleyman'a gelince” denilmiştir?” diye soracak olursa;

قيل: هذا نظير ما قد بيَّنا قبل من إظهار العرب الخبرَ في أمرٍ كان من واحدٍ، على وجه الخبر عن جماعةٍ، إذا لم يَقْصِد قَصْدَ الخبر عن شخص واحدٍ بعينه، مشارٍ إليه بعينه، فسُمِّي في الخبر. وقد قيل: إن الرسول الذي وجهته ملكة سبأ إلى سليمان، كان [امرأةً واحدةً] ، فلذلك قال: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ}. يُرادُ به: فلما جاء الرسول سليمانَ. واستدلَّ قائلو ذلك على صحة ما قالوا من ذلك بقول سليمانَ للرسول: {ارْجِعْ إِلَيْهِمْ}. وقد ذُكر أن ذلك في قراءة عبد الله: (فلما جاءوا سليمانَ) على الجمع ، وذلك للفظ قوله: {بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}. فصلح الجمعُ للفظ والتوحيد للمعنى.

Şöyle cevap verilir: Bu, Arapların tek bir şahıstan sadır olan bir husustaki haberi, bizzat belirli bir şahsa işaret edilerek haberde ismi zikredilmesi kastedilmediği zaman, bir topluluktan haber verme üslubuyla ifade etmelerine dair daha önce açıkladığımız kuralın bir benzeridir. Ayrıca Sebe melikesinin Süleyman'a gönderdiği elçinin [tek bir kadın] olduğu , bundan dolayı da: {فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ} “[Elçi] Süleyman'a gelince” yani “elçi Süleyman'a gelince” denildiği de söylenmiştir. Bunu söyleyenler, görüşlerinin doğruluğuna Süleyman'ın elçiye: {ارْجِعْ إِلَيْهِمْ} “Onlara dön!” demesini delil getirmişlerdir. Bunun Abdullah [b. Mes'ûd]'ın kıraatinde {بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} buyruğunun lafzına uygun olarak çoğul sigasıyla (فلما جاءوا سليمانَ) “Süleyman'a geldiklerinde” şeklinde olduğu da zikredilmiştir . Dolayısıyla lafza binaen çoğul, manaya binaen de tekil kullanılması uygun olmuştur.

وقوله: {قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ}. يقولُ: قال سليمان لما جاء الرسولُ مِن قِبَلِ المرأة بهداياها: أتمدُّونني بمالٍ؟

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ} “[Süleyman] dedi ki: ‘Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz?’” buyruğu şöyle demektir: Kadın tarafından elçi onun hediyeleriyle gelince Süleyman şöyle dedi: Siz bana mal ile mi yardım/destek ediyorsunuz?

واختلفت القرأة في قراءةِ ذلك؛ فقرأه بعضُ قرأةِ أهل المدينة: (أتُمِدونَنِي) بنونين وإثباتِ الياء. وقرأه بعضُ الكوفيِّين مثل ذلك، غير أنه حذف الياءَ من آخِرِ ذلك، وكسر النونَ الأخيرةَ. وقرأه بعضُ قرأةِ البصرة بنونين وإثباتِ الياء في الوصلِ وحَذْفِها في الوقفِ. وقرأه بعضُ قرَأةِ الكوفة بتشديد النونِ وإثباتِ الياء.

Kurrâ bu [kelimenin] kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ehli kurrâsının bir kısmı bunu iki nûn ve yâ'nın sübûtuyla (açıkça okunmasıyla) (أتُمِدونَنِي) şeklinde okumuştur. Kûfelilerin bir kısmı da bunun gibi okumuş; ancak kelimenin sonundaki yâ'yı hazfedip son nûn'u kesreli kılmıştır. Basra kurrâsının bir kısmı iki nûn ile vasl (geçiş) halinde yâ'nın sübûtu, vakıf (durma) halinde ise hazfiyle okumuştur. Kûfe kurrâsının bir kısmı da nûn'un şeddelenmesi ve yâ'nın sübûtuyla okumuştur.

وكلُّ هذه القراءاتِ متقاربات، وجميعها صوابٌ؛ لأنها معروفة في لغاتِ العرب مشهورة في منطقها.

Bütün bu kıraatler birbirine yakındır ve hepsi de doğrudur; zira bunlar Arap lehçelerinde bilinen ve konuşma dilinde meşhur olan kullanımlardır.

وقوله: {فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِّمَّا آتَاكُم}. يقولُ: فما آتَانِيَ اللَّهُ من المالِ والدنيا أكثر مما أعطاكم منها وأفضل.

Allah Teâlâ'nın: {فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِّمَّا آتَاكُم} “Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır” buyruğu şöyle demektir: Allah'ın bana verdiği mal ve dünyalık, O'nun size bunlardan verdiğinden hem daha çok hem de daha üstündür.

{بَلْ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ}. يقولُ: ما أفرح بهديتكم التي أَهْدَيْتُم إليَّ، بل أنتم تَفرحون بالهدية التي تُهدى إليكم؛ لأنكم أهلُ مفاخرة بالدنيا ومكاثرةٍ بها، وليست الدنيا وأموالها من حاجتي؛ لأن الله تعالى ذكره قد مكَّنني منها، وملَّكنى فيها ما لم يُملك أحدًا.

{بَلْ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ} “Aksine siz hediyenizle sevinirsiniz” buyruğu şöyle demektir: Ben bana gönderdiğiniz hediye ile sevinmem; aksine siz size sunulan hediye ile sevinirsiniz. Çünkü siz dünyayla övünen ve onun çokluğuyla böbürlenen kimselersiniz. Dünya ve onun malları benim ihtiyacım olan şeyler değildir; zira şanı yüce olan Allah bana dünyayı bahşetmiş ve hiç kimseye vermediği mülkü bana vermiştir.

{ارْجِعْ إِلَيْهِمْ}. وهذا قول سليمان لرسول المرأةِ: {ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُم بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُم بِهَا}: لا طاقة لهم بها، ولا قدرةَ لهم على دَفْعِهم عما أرادوا منهم.

{ارْجِعْ إِلَيْهِمْ} “Onlara dön!” Bu, Süleyman'ın kadının elçisine söylediği şu sözdür: {ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُم بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُم بِهَا} “Onlara dön! Andolsun ki kendilerine karşı koyamayacakları ordularla geliriz”: Onların buna güçleri yetmez ve orduların kendilerinden istedikleri şeye engel olmaya takatleri bulunmaz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلمِ، عن والخيلُ وهبِ بن منبِّه، قال: لما أتتِ الهدايا سليمانَ، فيها الوصائفُ والوُصفاء، والخيل العِرابُ، وأصناف من أصناف الدنيا، قال للرسل الذين جاءوا به: {أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦)}؛ لأنَّه لا حاجةَ لي بهديتكم، وليس رأيى فيه كرأيكم، فارجعوا إليها بما جئتم به من عندِها، {فَلَنَأْتِيَنَّهُم بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُم بِهَا}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti; o şöyle demiştir: Süleyman'a cariyeler, köleler, soylu Arap atları ve dünya mallarından çeşitli cinslerin bulunduğu hediyeler geldiğinde, onları getiren elçilere şöyle dedi: {أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦)} “Bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Oysa Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Bilakis siz hediyenizle sevinip övünürsünüz!” Çünkü benim sizin hediyenize ihtiyacım yoktur ve bu konudaki görüşüm sizin görüşünüz gibi değildir. Onun katından getirdiğiniz şeylerle ona geri dönün; {فَلَنَأْتِيَنَّهُم بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُم بِهَا} “Andolsun ki kendilerine karşı koyamayacakları ordularla üzerlerine geliriz”.

حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميد، قال: ثنا مروان بن معاويةَ، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي صالح في قوله: {فَلَنَأْتِيَنَّهُم بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُم بِهَا}. قال: لا طاقةَ لهم بها .

Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten naklen Allah Teâlâ'nın: {فَلَنَأْتِيَنَّهُم بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُم بِهَا} “Andolsun ki kendilerine karşı koyamayacakları ordularla üzerlerine geliriz” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Buna güçleri yetmez .

وقوله: {وَلَنُخْرِجَنَّهُم مَّنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ}. يقولُ: ولتُخرِجَنَّ مَن أرسَلكم، من أرضهم أذلةً وهم صاغرون، إن لم يأتونى مسلمين.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَنُخْرِجَنَّهُم مَّنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Ve andolsun ki onları oradan hor ve hakir kılınmış olarak çıkarırız” buyruğu şöyle demektir: Eğer bana Müslüman olarak teslim olup gelmezlerse, sizi göndereni ve yanındakileri hor ve hakir kılınmış olarak yurtlarından mutlaka çıkarırız.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاقَ، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن مُنَبِّه: {وَلَنُخْرِجَنَّهُم مَّنْهَا أَذِلَّةٌ وَهُمْ صَاغِرُونَ}: أو لتَأْتِيَنى مسلمة هي وقومُها .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o bazı ilim ehlinden, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti: {وَلَنُخْرِجَنَّهُم مَّنْهَا أَذِلَّةٌ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Ve andolsun ki onları oradan hor ve hakir kılınmış olarak çıkarırız” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Yahut o ve kavmi bana Müslüman olarak teslim olup gelirler .

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {قَالَ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)} “[Süleyman] dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Onlar bana teslim olup gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?’ Cinlerden bir ifrit: ‘Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; şüphesiz ben buna karşı hem güç yetirecek kadar kuvvetli hem de güvenilir biriyim’ dedi. Yanında kitaptan bir ilim bulunan zat ise: ‘Gözünü açıp kapamadan ben onu sana getiririm’ dedi. [Süleyman] tahtı yanında durur görünce: ‘Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin bir lütfudur. Şükreden ancak kendisi için şükretmiş olur; kim de nankörlük ederse bilsin ki Rabbim müstağnidir, kerem sahibidir’ dedi.”

اختلف أهل العلم في الحينِ الذي قال فيه سليمان: {يَا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا}؛ فقال بعضُهم: قال ذلك حينَ أتاه الهدهد بنبأ صاحبةِ سبأ وقال له: {وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ} [النمل: ٢٢]. وأخبره أن لها عرضًا عظيما، فقال له سليمانُ ﵇: {سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} [النمل: ٢٧]. فكان اختبارُه صِدْقَه من كذبه بأن قال لهم: أيكم يَأتيني بعرش هذه المرأةِ قبل أن يأتونى مسلمين؟ وقالوا: إنما كتَب سليمانُ الكتابَ مع الهدهد إلى المرأة بعد ما صحَّ عندَه صدق الهدهد بمجيء العالم بعرشها إليه، على ما وصفه به الهدهد. قالوا: ولولا ذلك كان مُحالًا أن يَكْتُبَ معه كتابًا إلى مَن لا يَدْرى؛ هل هو في الدنيا أم لا؟ قالوا: وأُخرى، أنه لو كان كتب مع الهدهدِ كتابًا إلى المرأة قبلَ مجئ عرشها إليه وقبل عليه صدق الهدهد بذلك، لم يَكُنْ لقوله له: {سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ}. معنًى؛ لأنَّه لا يَعْلَمُ بخبره الثاني، من إبلاغه إياها الكتابَ، أو ترك إبلاغه إياها ذلك - إلا نحو الذي علم بخبره الأولِ حينَ قال له: {وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ}. قالوا: وإذ لم يكن في الكتاب معه امتحانُ صدقه من كذبه، وكان محالًا أن يقول نبيُّ الله قولا لا معنى له، وقد قال له: {سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} - عُلم أن الذي امتحن به صدقَ الهدهد من كذبه، هو مصيرُ عرشِ المرأةِ إليه، على ما أخبره به الهدهد، الشاهد على صدقه، ثم كان الكتاب معه بعد ذلك إليها.

İlim ehli, Süleyman’ın {يَا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا} “Ey ileri gelenler! Onlar teslimiyet gösterip bana gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” dediği vakit hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: [Süleyman] bunu, Hüdhüd kendisine Sebe melikesinin haberini getirip ona: {وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ} “Sana Sebe'den kesin bir haber getirdim” [en-Neml, 22] dediği ve kadının büyük bir tahtı olduğunu haber verdiği zaman söylemiştir. Bunun üzerine Süleyman aleyhisselâm ona: {سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız” [en-Neml, 27] demiştir. [Süleyman'ın] onun doğru mu yoksa yalancı mı olduğunu sınaması, onlara: 'Onlar bana teslim olup gelmeden önce hanginiz bu kadının tahtını bana getirebilir?' demesiyle olmuştur. Şöyle de demişlerdir: Süleyman o mektubu Hüdhüd ile kadına, ancak ilim sahibi kimsenin Hüdhüd'ün vasfettiği şekliyle kadının tahtını kendisine getirmesi suretiyle Hüdhüd'ün doğruluğu yanında kesinleştikten sonra yazıp göndermiştir. Şöyle dediler: Şayet böyle olmasaydı, dünyada var olup olmadığını dahi bilmediği bir kimseye onunla mektup göndermesi imkânsız olurdu. Şöyle de dediler: Bir diğer husus da şudur: Şayet Hüdhüd ile kadına mektubu, kadının tahtı kendisine gelmeden ve bununla Hüdhüd'ün doğruluğu teyit edilmeden önce göndermiş olsaydı, onun [Hüdhüd'e] hitaben: {سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız” demesinin hiçbir anlamı kalmazdı. Zira [Hüdhüd'ün] mektubu kadına ulaştırdığı veya ulaştırmayı terk ettiği yönündeki ikinci haberini de ancak, {وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ} “Sana Sebe'den kesin bir haber getirdim” dediği zamanki ilk haberini bildiği gibi bilebilirdi . Dediler ki: Mektubun onunla gönderilmesinde Hüdhüd'ün doğru mu yalancı mı olduğunun bir sınanması bulunmadığına ve Allah'ın peygamberinin anlamsız bir söz söylemesi imkânsız olduğuna -ki ona {سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız” demiştir- göre, anlaşılmıştır ki Hüdhüd'ün doğruluğu veya yalancılığının sınandığı şey, Hüdhüd'ün doğruluğuna şahitlik edecek şekilde kadının tahtının Hüdhüd'ün haber verdiği veçhile [Süleyman'a] ulaştırılmasıdır; mektup ise bundan sonra onunla kadına gönderilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [...] naklen anlattı:

أبيه، عن ابن عباس، قال: إن سليمانَ أُوتى مُلكًا، وكان لا يعلم أن أحدًا أُوتِيَ مُلكًا غيرَه، فلما فقد الهدهد سأَله: من أين جئتَ؟ ووعده وعيدًا شديدا بالقتل والعذابِ، قال: {وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ}. قال له سليمان: ما هذا النبأ؟ قال الهدهدُ: {إنِّي وَجَدتُ امْرَأَةً} بسبأ {تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ} [النمل: ٢٣]. فلما أخبَر الهدهد سليمان أنه وجد سلطانًا، أنكر أن يَكُونَ لأحدٍ في الأرض سلطان غيره، فقال لمن عنده من الجن والإنسِ: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩)}. قال سليمان: أُريدُ أعجَلَ من ذلك. {قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مَّنَ الْكِتَابِ} وهو رجل من الإنس عنده علم من الكتابِ فيه اسم الله الأكبرُ الذي إذا دُعِيَ به أجاب: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. فدعا بالاسم، وهو عنده قائمٌ، فاحتمل العرش احتمالا حتى وُضِع بين يدَى سليمانَ، والله صنَع ذلك، فلما أتى سليمان بالعرشِ وهم مشركون يَسْجُدون للشمس والقمر، أخبره الهدهد بذلك، فكتب معه كتابًا ثم بعثه إليهم، حتى إذا جاء الهدهد الملكة ألقى إليها الكتابَ {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)} إلى: {وَأتُونِي مُسْلِمِينَ}. فقالت لقومها ما قالت: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ}. قال: وبعَثت إليه بوصائفَ ووُصفاءَ، وألبستهم لباسا واحدا، حتى لا يُعْرَفُ ذكر من أنثى، فقالت: إن زَيَّل بينَهم حتى يَعْرِفَ الذكر من الأنثى، ثم ردَّ الهدية، فإنه نبى، ويَنْبَغى لنا أن نَتْرُكَ مُلْكَنا ونَتَّبِعَ دينَه ونَلْحَقَ به. فردَّ سليمان الهدية وزيَّل بينَهم، فقال: هؤلاء غِلمان، وهؤلاء جَوَارٍ. وقال: {أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ}

babasından, o da İbn Abbas'tan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Süleyman'a büyük bir mülk verilmişti ve o, kendisinden başka birine mülk verildiğini bilmiyordu. Hüthütü göremeyip kaybedince [döndüğünde] ona: “Nereden geldin?” diye sordu ve onu öldürmekle veya şiddetli bir azapla cezalandırmakla tehdit etti. Hüthüt: {وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ} “Sana Sebe'den kesin bir haber getirdim” dedi. Süleyman ona: “Bu haber nedir?” dedi. Hüthüt: Sebe'de {إنِّي وَجَدتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ} “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum” [Neml: 23] dedi. Hüthüt Süleyman'a bir hükümdarlık bulduğunu haber verince, yeryüzünde kendisinden başka birinin hükümdarlığı bulunmasını kabul etmedi ve yanında bulunan cinlere ve insanlara: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩)} “Ey ileri gelenler! Onlar bana teslim olup gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir? Cinlerden bir ifrit: ‘Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; şüphesiz ben buna karşı hem güç yetirecek kadar kuvvetli hem de güvenilir biriyim’ dedi” dedi. Süleyman: “Bundan daha hızlısını istiyorum” dedi. {قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مَّنَ الْكِتَابِ} “Yanında kitaptan bir ilim bulunan kimse ise...” —ki o, insanlardan olup yanında kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen Allah'ın İsm-i Âzam'ı bulunan bir adamdı—: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan ben onu sana getiririm” dedi. O zat Süleyman'ın yanında ayaktayken bu isimle dua etti ve taht derhal taşınıp Süleyman'ın önüne konuldu; bunu yapan Allah idi. Taht Süleyman'a getirilince ve onların Güneş'e ve Ay'a secde eden müşrikler olduklarını hüthüt ona haber verince, onunla bir mektup yazıp onlara gönderdi. Hüthüt melikenin yanına varınca mektubu ona bıraktı; {قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩)} “[Melike] dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Bana çok şerefli bir mektup bırakıldı’” ayetinden {وَأتُونِي مُسْلِمِينَ} “Bana teslim olarak gelin” kısmına kadar okudu. Sonra kavmine söyleyeceğini söyledi: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} “Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım”. [İbn Abbas] dedi ki: Süleyman'a kız ve erkek köleler gönderdi ve erkekle dişi birbirinden ayırt edilmesin diye hepsine aynı elbiseyi giydirdi. Melike dedi ki: “Eğer aralarını ayırıp erkeği dişiden ayırt eder, sonra da hediyeyi geri çevirirse o bir peygamberdir; bize düşen de mülkümüzü bırakıp onun dinine uymak ve ona katılmaktır.” Süleyman hediyeyi geri çevirdi ve aralarını ayırarak: “Şunlar erkek çocuklar, şunlar da cariyelerdir” dedi. Ve şöyle buyurdu: {أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ} “Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Oysa Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Aksine siz hediyenizle sevinirsiniz”

إلى آخر الآية .

ayetinin sonuna kadar .

حدِّثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقول: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {إِنِّي وَجَدتُّ امْرَأَةً تَمْلِكُهُم} الآية. قال: فأنكر سليمان أن يكونَ لأحدٍ على الأرض سلطانٌ غيره، قال لمن حوله من الجن والإنس: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا} الآية.

Bana Hüseyin'den naklen anlatıldı; dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {إِنِّي وَجَدتُّ امْرَأَةً تَمْلِكُهُم} “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Süleyman yeryüzünde kendisinden başka birinin hükümranlığı bulunmasını kabul etmedi ve çevresindeki cin ve insanlara: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا} “Hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” dedi.

وقال آخرون: بل إنما اختبر صدق الهدهد سليمان بالكتاب، وإنما سأَل مَن عنده إحضاره عرشَ المرأةِ بعدما خرجت رسلُها من عنده، وبعد أن أقبلت المرأة إليه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine Süleyman hüthütün doğruluğunu mektupla sınamış; yanındakilerden kadının tahtını getirmelerini ise ancak kadının elçileri kendi yanından ayrıldıktan ve kadın bizzat kendisine doğru yola çıktıktan sonra istemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبِّهٍ قال: لما رجعت إليها الرسلُ بما قال سليمان، قالت: قد واللهِ عرَفتُ، ما هذا يملك، وما لنا به طاقةٌ، وما نَصْنَعُ بمكاثرتِه شيئًا. وبعثت إليه: إني قادمةٌ عليك بملوك قومى حتى أَنْظُرَ ما أمرُك، وما تدعو إليه من دينك. ثم أمرت بسرير مُلكها الذي كانت تجلس عليه، وكان من ذهب مُفَصَّصٍ بالياقوتِ والزَّبَرْجَدِ واللؤلؤ، فجُعِل في سبعة أبياتٍ، بعضُها في بعض، ثم أقفلت على الأبواب، وكانت إنما تخدمُها النساءُ، معها ستُّمائةِ امرأة تخدمها، ثم قالت لمن خلَّفت على سلطانها: احتفظ بما قبلك وسرير ملكى، فلا يَخْلُصْ إليه أحدٌ من عبادِ اللَّهِ، ولا يَرَيَنَّه حتى آتيَك. ثم شخَصت إلى سليمان في اثنى عشَرَ ألفَ قَيْل معها من ملوكِ اليمن، تحت يد كلِّ قَيْلٍ منهم أُلوفٌ كثيرةٌ، فجعل سليمانُ يَبْعَثُ الجنَّ فيأتونه بمسيرها ومنتهاها كلّ يوم وليلةٍ، حتى إذا دنَت جمع من عنده من الجنِّ والإنسِ ممن تحت يده،

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, [o da] ilim ehlinden bazılarından, [onlar da] Vehb b. Münebbih’ten [naklen] rivayet etti; o şöyle demiştir: Elçiler Süleyman’ın söyledikleriyle [Belkıs’a] geri dönünce, [kadın] şöyle dedi: “Vallahi anladım ki bu bir hükümdar değildir, bizim ona karşı koyacak gücümüz yoktur ve ona karşı sayı üstünlüğüyle hiçbir şey yapamayız.” Ve ona: “Durumunun ne olduğunu ve dininden neye davet ettiğini görmek üzere kavmimin krallarıyla birlikte sana geliyorum” diye haber gönderdi. Sonra bizzat oturduğu saltanat tahtının [korunmasını] emretti -ki o yakut, zebercet ve inci ile süslenmiş altındandı- böylece [taht] iç içe yedi odaya konuldu; sonra kapıların üzerine kilit vuruldu. Ona yalnızca kadınlar hizmet ederdi; yanında kendisine hizmet eden altı yüz kadın vardı. Sonra kendi saltanatına vekil bıraktığı kimseye şöyle dedi: “Nezaretindekilere ve saltanat tahtıma iyi sahip çık; ben sana dönünceye kadar Allah’ın kullarından hiç kimse ona ulaşamasın ve onu kesinlikle görmesin.” Sonra yanında Yemen krallarından on iki bin kayl (emir/hükümdar) bulunduğu halde Süleyman’a doğru yola çıktı. Bu kayllerden her birinin emri altında çok sayıda binler vardı. Bunun üzerine Süleyman cinleri göndermeye başladı; onlar da her gün ve gece onun yürüyüşü ve ulaştığı menzil hakkında kendisine haber getiriyorlardı. Nihayet [kadın] yaklaştığında, [Süleyman] emri altındaki cin ve insanlardan yanında bulunanları topladı,

فقال: {قَالَ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)} .

ve şöyle dedi: {قَالَ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)} “[Süleyman] dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Onlar bana teslim olup gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?’” .

وتأويل الكلامِ: قال سليمانُ لأشرافِ مَن حضره من جنده من الجنِّ والإنسِ: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا}. يعنى سريرها.

Sözün tefsiri şöyledir: Süleyman, yanında hazır bulunan cin ve insan ordusunun ileri gelenlerine şöyle dedi: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا} “Ey ileri gelenler! Hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” Yani onun seririni/karyolasını.

كما حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا}. قال: سريرٌ في أريكةٍ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Allah Teâlâ'nın: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا} “Hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Köşkteki/sedirdeki bir serir (karyola/taht) .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد، قال: عرشها: سرير في أريكة.

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: Onun arşı: Köşkteki/sedirdeki tahttır.

قال ابن جريج: سريرٌ من ذهب، قوائمه من جوهر ولؤلؤ.

İbn Cüreyc dedi ki: Altından bir tahttır, ayakları mücevher ve incidendir.

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلمِ، عن وهب بن منبه: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا}: بسريرها.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o bazı ilim ehlinden, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرشِهَا} “Hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” yani: Onun tahtını/seririni.

وقال ابن زيد في ذلك ما حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا}. قال: مجلسها .

İbn Zeyd de bu konuda Yûnus'un bana anlattığı şu rivayette bulunmuştur; Yûnus dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا} “Hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Oturduğu meclisi/tahtı .

واختلف أهل العلم في السبب الذي من أجله خص سليمان مسألة الملأ من جنده إحضار عرش هذه المرأة من بين أملاكها قبل إسلامها؛ فقال بعضُهم: إنما فعَل ذلك لأنَّه أعجبه حين وصف له الهدهد صفته، وخشِى أن تُسْلِمَ فَيَحْرُمَ عليه مالها،

İlim ehli, Süleyman'ın, bu kadının bütün mülkleri arasından özellikle tahtını getirmelerini [kadın henüz] Müslüman olmadan önce ordusunun ileri gelenlerinden istemesinin gerekçesi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: [Süleyman] bunu sadece, Hüdhüd kendisine onun niteliklerini anlattığı vakit [taht] hoşuna gittiği ve kadının Müslüman olup da malının kendisine haram olmasından endişe ettiği için yapmıştır,

فأراد أن يَأْخُذَ سريرَها ذلك قبلَ أَن يَحْرُمَ عليه أخذُه بإسلامِها.

dolayısıyla Müslüman olması sebebiyle o tahtı alması kendisine haram kılınmadan önce onu ele geçirmek istemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: أخبرَ سليمان الهدهد أنها قد خرجت لتأتيه، وأُخبر بعرشها فأعجبه، كان من ذهبٍ، وقوائمه من جوهرٍ مُكلَّل باللؤلؤ، فعرف أنهم إن جاءوه مسلمين لم تَحِلَّ له أموالهم، فقال للجنِّ: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)} .

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; Katâde şöyle demiştir: Hüthüt Süleyman'a kadının kendisine gelmek üzere yola çıktığını haber verdi; tahtı da ona anlatılınca çok hoşuna gitti —zira taht altından yapılmıştı ve ayakları incilerle bezenmiş mücevherlerdendi—. Süleyman onların teslim olup Müslüman olarak gelmeleri halinde mallarının kendisine helal olmayacağını anladı ve cinlere: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)} “Onlar bana teslim olup gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” dedi .

وقال آخرون: بل فعَل ذلك سليمانُ ليُعايِنَها به، ويَخْتَبِرَ به عقلَها: هل تُثْبِتُه إذا رأته أم تُنكِرُه؟

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Süleyman bunu, kadını taht ile karşı karşıya getirip sınamak ve aklını test etmek için yapmıştır: Acaba onu görünce tanıyacak mı yoksa inkâr mı edecektir?

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد: أعلم الله سليمان أنها ستَأْتِيه، فقال: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)}. حتى يعاينها] ، وكانت الملوك يتعاينون بالعلم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Allah Süleyman'a kadının kendisine geleceğini bildirdi, o da: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)} “Onlar bana teslim olup gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” dedi; ta ki onu bizzat görsün/sınasın . Hükümdarlar ise ilimle birbirlerini sınarlardı .

واختلف أهل التأويل في تأويل قوله: {قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ}؛ فقال بعضُهم: معناه: قبل أن يأتونى مستسلمين طَوعًا.

Te’vil ehli, [Allah Teâlâ’nın:] {قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “Onlar bana teslim olup gelmeden önce” buyruğunun tevili (anlamı) konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası; "bana gönüllü olarak boyun eğip teslim olmuş vaziyette gelmelerinden önce" demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ}. يقولُ: طائعين .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “Onlar bana teslim olup gelmeden önce” buyruğu hakkında şöyle demiştir: İtaat ederek boyun eğmiş olarak .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: قبل أن يأتونى مسلمين الإسلام الذي هو دينُ الله.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Allah'ın dini olan İslam üzere Müslümanlar olarak bana gelmelerinden öncedir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، قال: قال ابن جريج: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)}: بحرمة الإسلامِ، فيمنعَهم وأموالهم. يعنى: الإسلام يمنعهم .

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)} “Onlar bana teslim olup gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?” ayeti hakkında şöyle dedi: İslam'ın dokunulmazlığı altına girmeden önce; zira İslam onları ve mallarını korur. Yani: İslam onları korur .

قال أبو جعفر: وأَولَى الأقوال بالصوابِ في السبب الذي من أجله خصَّ سليمانُ بسؤالِه الملأ من جنده بإحضاره عرشَ هذه المرأةِ، دون سائرِ مُلْكِها عندنا؛ ليجعَلَ ذلك حجة عليها في نبوَّتِه، ويُعرِّفَها بذلك قدرة الله وعظيم شأنه، أنها خلَّفته في بيتٍ في جوف أبياتٍ بعضُها في جوف بعض، مُغْلَقٍ مُقْفَل عليها ، فأخرجه ذلك كلِّه بغيرِ فتح أغلاق وأقفالٍ، حتى أوصله إلى وليِّه من خلقه وسلَّمه من إليه، فكان لها في ذلك أعظم حجةٍ على حقيقة ما دعاها إليه سليمان، وعلى صدقِ سليمان فيما أعلمها من نبوّته.

Ebû Ca'fer der ki: Bize göre, Süleyman'ın diğer mülklerini değil de özellikle kadının tahtının getirilmesini ordusunun ileri gelenlerinden istemesinin sebebi hakkında gerçeğe en uygun olan görüş şudur: Bunu peygamberliğine karşı bir delil kılmak ve böylece kadına Allah'ın kudretini ve şanının yüceliğini tanıtmak istemiştir; zira kadın onu birbiri içine geçmiş odalardan oluşan bir odanın içinde, kilitli ve kapalı bir halde arkasında bırakmıştı. Allah ise kilitleri ve kapıları açmaksızın onu oradan bütünüyle çıkarıp yaratılmışlar arasındaki velisine ulaştırmış ve oradan teslim etmiştir. Böylece kadının nezdinde, Süleyman'ın kendisini davet ettiği şeyin hak olduğuna ve Süleyman'ın bildirdiği peygamberliğinde doğru söylediğine dair en büyük delil gerçekleşmiştir.

فأما الذي هو أولى التأويلين في قوله: {قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ}. بتأويله،

{قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “Onlar bana teslim olup gelmeden önce” buyruğunun tevili hususunda iki yorumdan gerçeğe en uygun olanı ise;

قولُ ابن عباسٍ الذي ذكرناه قبلُ، من أن معناه: طائعين؛ لأن المرأة لم تأتِ سليمان إذ أتته مسلمةً، وإنما أسلمت بعدَ مَقْدَمِها عليه، وبعد محاورة جرت بينهما ومساءلة .

daha önce zikrettiğimiz İbn Abbas'ın, bunun manasının “itaat edip boyun eğmiş olarak” olduğu yönündeki görüşüdür. Çünkü kadın Süleyman'a geldiğinde henüz Müslüman olarak gelmemişti; ancak onun huzuruna çıktıktan ve aralarında geçen konuşma ile soru-cevaptan sonra Müslüman olmuştur .

وقوله: {قَالَ عِفْرِيتٌ مَّنَ الْجِنِّ}. يقول تعالى ذكره: قال رئيسٌ من الجنِّ، مارد قويٌّ. وللعرب فيه لغتان: عِفْرِيتٌ، وعِفرِيَةٌ؛ فمن قال: عِفْرِيَةٌ. جمعه عَفارِىَ، ومن قال: عِفْرِيتٌ. جمعه عَفَارِيتَ.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ عِفْرِيتٌ مَّنَ الْجِنِّ} “Cinlerden bir ifrit dedi ki” buyruğu hakkında Şanı Yüce olan der ki: Cinlerin reislerinden, güçlü ve itaatsiz/azgın biri dedi. Arapların bu kelime hakkında iki kullanımı vardır: İfrît (عِفْرِيتٌ) ve ifriye (عِفْرِيَةٌ). İfriye diyenler bunun çoğulunu afârî (عَفَارِىَ), ifrit diyenler ise çoğulunu afârît (عَفَارِيتَ) şeklinde getirirler.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، قال: قال ابن جريج، قال مجاهدٌ: {قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ}. قال: ماردٌ من الجنِّ، {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ} .

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi, Mücâhid: {قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ} “Cinlerden bir ifrit dedi ki” ayeti hakkında: “Cinlerden güçlü ve azgın biri” dedi; {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ} “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm” .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن قتادة وغيره مثله.

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde ve başkasından benzerini anlattı.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن بعضِ أصحابه: {قَالَ عِفْرِيتٌ}. قال: داهيةٌ .

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da bazı arkadaşlarından: {قَالَ عِفْرِيتٌ} “Bir ifrit dedi ki” ayeti hakkında: “Ele avuca sığmaz, kurnaz/becerikli biri” dediğini anlattı .

قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، قال: أخبرني وهب بن سليمانَ، عن

Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Vehb b. Süleymân, şundan haber verdi:

شعيب الجبائيِّ ، قال: العِفريتُ الذي ذكره الله اسمه كوزن .

Şuayb el-Cübbâî dedi ki: Allah'ın zikrettiği ifritin adı Kevzen idi .