حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعض أهل العلم: {قَالَ عِفْرِيتٌ}: اسمه كوزنُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o da ilim ehlinden bazılarından: {قَالَ عِفْرِيتٌ} “Bir ifrit dedi ki” ayeti hakkında nakletti: “Onun adı Kevzen idi” .
وقوله: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ}. يقول: أنا أتيك بعرشها قبل أن تقومَ من مَقعَدِك هذا. وكان فيما ذُكر قاعدًا للقضاء بين الناس، فقال: أنا آتيك به قبلَ أن تقوم من مجلسك هذا الذي جلست فيه للحكم بين الناس. وذكر أنه كان يَقْعُدُ إلى انتصاف النهار.
Allah Teâlâ'nın: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ} “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm” buyruğu: “Sen bu oturduğun yerden kalkmadan önce ben onun tahtını sana getiririm” demektir. Anlatıldığına göre [Süleyman] insanlar arasında hüküm vermek için oturmaktaydı; bu sebeple [ifrit]: “İnsanlar arasında hüküm vermek için oturduğun bu meclisinden kalkmadan önce ben onu sana getiririm” demiştir. Zikredildiğine göre [Süleyman] gün ortasına kadar otururdu.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti .
قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمر، عن قتادة وغيره مثلَه. قال: وكان يَقضى، قال: قبل أن تَقومَ من مجلسك الذي تَقْضِى فيه.
Dedi ki: Bize Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da Katâde ve başkasından benzerini nakletti. Dedi ki: [Süleyman] hüküm verirdi. Dedi ki: [Yani] içinde hüküm verdiğin meclisinden kalkmandan önce.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن مُنَبِّهٍ: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ}: يعني مجلسه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ} “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm”; yani meclisinden .
وقوله: {وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ}: على ما فيه من الجواهرِ، ولا أخونُ فيه.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ} “Ve gerçekten ben buna karşı hem güçlü hem de güvenilir biriyim” buyruğu; onun içindeki mücevherlere karşı [güvenilirim] ve onda hıyanet etmem, [demektir].
وقد قيل: أمينٌ على فرج المرأة.
Kadının ırzına/mahremine karşı güvenilir, anlamında olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس في قوله: {وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ}. يقولُ: قوي على حمله، أمين على فَرْج هذه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan Allah Teâlâ'nın: {وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ} “Ve gerçekten ben buna karşı hem güçlü hem de güvenilir biriyim” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Onu taşımaya güçlü, bu kadının namusuna/mahremine karşı da güvenilirim, demektir .
وقوله: {قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ}. يقول جل ثناؤه: قال الذي عنده علم من كتاب الله، وكان رجلا فيما ذُكر من بني آدم، فقال بعضُهم: اسمُه بليخا .
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ} “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse ise şöyle dedi” buyruğu hakkında Şanı Yüce olan der ki: Allah'ın kitabından ilme sahip olan kimse dedi. Zikredildiğine göre bu, Âdemoğullarından bir adamdı. Bazıları onun adının Belîhâ olduğunu söylemiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا محمد بن بشار، قال: ثنا ابن عَثْمةَ، قال: ثنا شعبةُ، عن بشرٍ، عن
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Asme anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Bişr'den, o da...
قتادةَ في قوله: {قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مَّنَ الْكِتَابِ}. قال: كان اسمُه بليخًا .
Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مَّنَ الْكِتَابِ} “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse ise şöyle dedi” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onun adı Belîhâ idi” .
حدَّثنا يحيى بن داود الواسطيُّ، قال: ثنا أبو أسامة، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ في قوله: {الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ}: رجلٌ مِن الإِنسِ .
Bize Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İsmâil'den, o da Ebû Sâlih'ten Allah Teâlâ'nın: {الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ} “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “İnsanlardan bir adam idi” .
حدثنا ابن عرفة، قال: ثنا مروان بن معاوية الفزارى، عن العلاء بن عبد الكريم، عن مجاهد في قولِ اللَّهِ: {قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ}، قال: أنا أَنْظُرُ في كتاب ربِّي، ثم آتيك به {قبلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. قال: فتكلَّم ذلك العالمُ بكلامٍ، دخل العرش تحتَ الأرضِ حتى خرج إليهم .
Bize İbn Afe anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye el-Fezârî, Alâ b. Abdilkerîm'den, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ} “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse: 'Onu sana ben getiririm' dedi” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “Ben Rabbimin kitabına bakarım, sonra {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “sen gözünü açıp kapamadan önce” onu sana getiririm.” [Mücâhid] dedi ki: O âlim bir söz söyledi, taht yerin altına girdi ve nihayet önlerine çıkıverdi .
حدثنا ابن عرفة، قال: ثني عمار بن محمد، عن عثمان بن مطر، عن الزهرى، قال: دعا الذي عنده علم من الكتاب: يا إلهنا وإله كلَّ شيءٍ، إلها واحدًا، لا إلهَ إلَّا أنت، ائتنى بعرشها. قال: فمثَل بين يديه .
Bize İbn Afe anlattı, dedi ki: Bana Ammâr b. Muhammed, Osmân b. Matar'dan, o da Zührî'den nakletti; dedi ki: Yanında kitaptan bir ilim bulunan zat şöyle dua etti: “Ey bizim ilahımız ve her şeyin ilahı olan tek ilah! Senden başka hiçbir ilah yoktur, onun tahtını bana getir!” [Zührî] dedi ki: Bunun üzerine [taht] hemen önünde beliriverdi .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمر، عن قتادةَ: {قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: رجلٌ مِن بني آدمَ - أَحْسَبُه قال: من بنى
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ} “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse dedi” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “[O,] Âdemoğullarından bir adamdı -zannedersem şöyle dedi: İsrâil-”
إسرائيلَ - كان يَعْلَمُ اسمَ اللَّهِ الذي إذا دعى به أجاب .
dedi- kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen Allah'ın ismini bilirdi” .
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: الاسم الذي إذا دُعِى به أجاب، وهو: يا ذا الجلال والإكرام .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ} “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: “O, kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen isimdir; o da: 'Yâ ze'l-Celâli ve'l-İkrâm' (Ey Celal ve İkram Sahibi) dir” .
حدِّثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ: قال سليمان لمن حوله: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)}. فقال عِفريت: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ}. قال سليمانُ: أُريدُ أعجَلَ من ذلك. فقال رجلٌ من الإنسِ {عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ}. يعنى اسم الله الذي إذا دُعِى به أجاب .
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın şöyle dediğini duydum: Süleyman etrafındakilere: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)} “Onlar bana teslim olup gelmeden önce onun tahtını bana hanginiz getirir?” dedi. Bunun üzerine bir ifrit: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ} “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm” dedi. Süleyman: “Bundan daha çabuk olanını istiyorum” dedi. Bunun üzerine insanlardan {عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ} “yanında kitaptan bir ilim bulunan” bir adam -yani kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen Allah'ın ismini kastediyor- [ortaya çıktı] .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد: {قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩)}: لا آتيك بغيرِه. أقولُ: غيره؛ أُمَثِّلُه لك. قال: وخرج يومئذ رجلٌ عابد في جزيرة من البحر، فلما سمع العفريت، قال: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. قال: ثم دعا باسم مِن أسماء الله، فإذا هو يُحمل بين عينيه. وقرأ: {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّي}. حتى بلَغ: {فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd: {قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩)} “Cinlerden bir ifrit: 'Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm ve gerçekten ben buna karşı hem güçlü hem de güvenilir biriyim' dedi” ayeti hakkında şöyle dedi: “[Yani] sana ondan başkasını getirmem; 'ondan başkası' derken onu sana [olduğu gibi] tasvir edip getireceğimi kastediyorum.” Dedi ki: O gün denizdeki bir adada bulunan âbid bir adam ortaya çıktı; ifriti işitince: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” dedi. Dedi ki: Sonra Allah'ın isimlerinden bir isimle dua etti; bir de baktı ki o [taht], iki gözünün önünde taşınıvermiştir. Ve: {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّي} “Onu yanında durur görünce: 'Bu, Rabbimin lütfundandır' dedi” ayetinden {فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ} “Şüphesiz Rabbim müstağnîdir, cömerttir” kısmına kadar okudu .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، قال: قال رجلٌ من الإنس. قال: وقال مجاهد: {الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ} علم اسم اللهِ.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İnsanlardan bir adam dedi. Dedi ki: Mücâhid de: {الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ} “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse” ayeti hakkında: “Allah'ın ismini biliyordu” dedi.
وقال آخرون: الذي عنده علم من الكتاب كان آصَفَ.
Başkaları ise: Yanında kitaptan bir ilim bulunan kimse Âsaf idi, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: قال عفريت لسليمان: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩)}. فزعموا أن سليمان بن داود قال: أَبْتَغِي أعجل من هذا. فقال أصَفُ بن برخيا - وكان صِدِّيقًا يَعْلَمُ الاسم الأعظم الذي إذا دُعِى الله به أجاب، وإذا سُئل به أَعْطَى -: {أَنَا} يا نبى الله {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan anlattı; dedi ki: Bir ifrit Süleyman'a: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩)} “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; ve gerçekten ben buna karşı hem güçlü hem de güvenilir biriyim” dedi. İddia ettiklerine göre Dâvûd oğlu Süleyman: “Bundan daha çabuk olanını arzuluyorum” dedi. Bunun üzerine -kendisiyle dua edildiğinde Allah'ın icabet ettiği ve istendiğinde verdiği İsm-i Âzam'ı bilen dosdoğru/sıddîk bir zat olan- Âsaf b. Berhiyâ: {أَنَا} “Ben”, ey Allah'ın Peygamberi! {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Sen gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” dedi .
وقوله: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. اختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: أنا آتيك به قبل أن يَصِلَ إليك من كان منك على مدِّ بصرِك .
Allah Teâlâ'nın: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Sen gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” buyruğu hususunda tefsir ehli ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası: “Gözünün uzandığı en uç mesafede bulunan bir kimse sana ulaşıp gelmeden önce ben onu sana getiririm” demektir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى إبراهيمُ، قال: ثنا إسماعيل بن أبي
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî
خالد، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. قال: من قبل أَن يَرْجِعَ إليك أقصى من ترى .. فذلك قوله: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} .
Saîd b. Cübeyr'den {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: “Gördüğün en uzak mesafedeki kimse sana dönüp gelmeden önce...” İşte Allah'ın: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce” buyruğu budur .
قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، قال: قال: غيرُ قتادة: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}: قبل أن يَأْتيك الشخصُ من مدِّ البصرِ .
Dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den anlattı; dedi ki: Katâde'den başkası şöyle dedi: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce”; bir şahıs gözün uzandığı mesafeden sana gelmeden önce, demektir .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: من قبل أن يَبْلُغَ طرفُك مداه وغايته.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: “Bakışın en son noktasına ve gayesine ulaşmadan önce” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبه: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}: تمدُّ عينيك، فلا ينتهى طرفك إلى مداه حتى أُمَثِّلَه بين يديك. قال: ذلك أريدُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce”; gözlerini dikip uzatırsın da bakışın henüz nihayetine varmadan ben onu senin önünde hazır ederim, [demektir]. [Süleyman]: “İstediğim de budur” dedi .
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا عَثَّامٌ، عن إسماعيل، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: أُخبرتُ أنه قال: ارفَعْ طَرْفَك من حيثُ يَجيءُ. فلم يَرْجِعْ إِليه طَرْفُه حتى وضَع العرش بين يديه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm, İsmâil'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: Bana bildirildiğine göre o: “Gözünü geleceği tarafa doğru kaldır” dedi. [Süleyman] henüz bakışını geri çevirmemişti ki tahtı hemen önüne koyuverdi .
حدثنا محمد بن بشار، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيان، عن عطاء، عن مجاهد في قوله: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. قال: مَدُّ بصره.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ'dan, o da Mücâhid'den {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce” ayeti hakkında nakletti; [Mücâhid]: “Bakışını uzatmasıdır” dedi.
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {قبل أن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. قال: إذا مدَّ البصر حتى يُرَدَّ الطَّرْفُ خاسفًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {قبل أن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: “Göz uzağa dikildiğinde, bakış yorulup geri dönünceye kadar geçen süre” .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد: {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ}. قال: إذا مدَّ البصر حتى يَحْسُرَ الطرفُ.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Gözünü açıp kapamadan önce” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: “Göz uzağa dikildiğinde bakış yorulup bitkin düşünceye kadar geçen süre.”
قال أبو جعفر: وأولى القولين في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: قبل أن يَرْجِعَ إليك طرفك من أقصى أثرِه. وذلك أن معنى قوله: {يَرْتَدَّ إِلَيْكَ}: ترجع إليك، و البصر إذا فتحت العين غير راجعٍ، بل إنما يمتد ماضيًا إلى أن يتناهى ما امتَدَّ نورُه. فإذا كان ذلك كذلك، وكان الله إنما أخبرنا عن قائل ذلك: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ}. لم يَكُنْ لنا أن نَقُولَ: [إنه قال] : أنا آتيك به قبل أن يَرْتدَّ راجعا إليك طَرْفُك من عند منتهاه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda iki görüşten gerçeğe en uygun olanı: “Bakışın ulaştığı en uç noktadan sana geri dönmeden önce” diyenin görüşüdür. Zira Allah Teâlâ'nın: {يَرْتَدَّ إِلَيْكَ} “sana dönmeden önce” buyruğunun manası: “Sana geri dönmesi” demektir. Göz kapağı açıldığında bakış geri dönmez; aksine ışığının uzandığı son noktaya kadar ileriye doğru uzanır gider. Durum böyle olunca ve Allah da bunu söyleyen kimseden: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ} “O geri dönmeden önce ben onu sana getiririm” şeklinde haber verdiğine göre; [onun şöyle dediğini] söylememiz uygun olmaz: “Bakışın son noktasından sana geri dönmeden önce ben onu sana getiririm.”
وقوله: {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ}. يقولُ: فلما رأى سليمانُ عرش ملكةِ سبأ مستقرا عنده.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ} “[Süleyman] onu yanı başında yerleşmiş görünce” buyruğu hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: Süleyman, Sebe Melikesi'nin tahtını yanı başında durur/yerleşmiş halde görünce...
وفي الكلام متروك استغنى بدَلالة ما ظهر عما تُرِك، وهو: فدعا اللَّهَ فأُتى به فلما رآه سليمان مستقرًا عندَه.
Sözde, açıkta olanın delaletiyle yetinilerek hazfedilmiş (gizli tutulmuş) bir kısım vardır ki o da şudur: “Bunun üzerine Allah'a dua etti, [taht] hemen getirildi; Süleyman onu yanı başında yerleşmiş görünce...”
وذكر أن العالمَ دعا الله، فغار العرش في المكان الذي كان به، ثم نبَع من تحت الأرض بين يدى سليمانَ.
Rivayet edildiğine göre âlim [zat] Allah'a dua etmiş; taht bulunduğu yerde batmış, sonra Süleyman'ın huzurunda yerin altından çıkıvermiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبه، قال: ذكروا أن آصف بن بَرْخيا توضَّأ، ثم ركع ركعتين، ثم قال: يا نبيَّ اللهِ، امدُدْ عينيك حتى ينتهى طَرْفُك. فمدَّ سليمان عينيه يَنْظُرُ إليه نحو اليمنِ، ودعا أصفُ، فانخرق بالعرش مكانه الذي هو فيه، ثم نبع بين يَدَى سليمانَ، فلما رآه سليمان مستقرا عنده قال: {هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُونِى} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten anlattı; dedi ki: Anlattıklarına göre Âsaf b. Berhiyâ abdest aldı, sonra iki rekat namaz kıldı; ardından: “Ey Allah'ın Peygamberi! Bakışın son noktasına varıncaya kadar gözlerini ileriye doğru dik” dedi. Süleyman Yemen tarafına doğru bakarak gözlerini ileriye dikti; Âsaf dua etti, taht bulunduğu yerden yarılarak yerin dibine geçti ve ardından Süleyman'ın önünde bitiverdi. Süleyman onu yanı başında yerleşmiş görünce: {هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُونِى} “Bu, Rabbimin beni sınamak için lütfettiği bir lütuftur...” ayetini [sonuna kadar] söyledi .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: نبع عرشُها من تحتِ الأرضِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: “Onun tahtı yerin altından [fışkırıp] çıktı .”
وقوله: {قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي}. يقول: هذا البصر والتمكُّن والملكُ والسلطانُ الذي أنا فيه، حتى حُمِل إليَّ عرشُ هذه في قدرِ ارتداد الطرف من مَأرِبَ إلى الشام - من فضل ربى الذي أفضَلَه عليَّ، وعطائه الذي جاد به عليَّ، {لِيَبْلُوَنِي}. يقولُ: ليَخْتَبِرَني ويمتحننى، أَأَشْكُرُ ذلك من فضله عليَّ، أم أَكْفُرُ نعمته على بتركِ الشكر له.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي} “[Süleyman] dedi ki: Bu, Rabbimin beni sınamak için lütfettiği bir lütuftur” buyruğu hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: [Süleyman şöyle demektedir:] İçinde bulunduğum bu basiret, imkân, mülk ve saltanat -ki bu sayede bu kadının tahtı göz açıp kapama süresi kadar bir zamanda Me'rib'den Şam'a bana taşındı- Rabbimin bana olan bir lütfu ve bana cömertçe bahşettiği bir bağışıdır. {لِيَبْلُوَنِي} “Beni sınamak için” buyruğu hakkında der ki: Bana olan bu lütfuna şükür mü edeceğim, yoksa O'na şükretmeyi terk ederek bana olan nimetine nankörlük mü edeceğim diye beni denemek ve sınamak içindir.
وقد قيل: إن معناه: أأَشْكُرُ على عرش هذه المرأة إذ أُتيت به، أم أَكْفُرُ إذ رأيتُ من هو دوني في الدنيا أَعْلَمَ منى؟
Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, “Bu kadının tahtı bana getirildiğinde [buna] şükür mü edeceğim, yoksa dünyada benden daha alt derecede olan bir kimsenin benden daha bilgili olduğunu gördüğümde nankörlük mü edeceğim?” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٌ، قال: أخبرني عطاء
Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, [İbn Cüreyc] dedi ki: Bana Atâ bildirdi:
الخراسانيُّ، عن ابن عباس في قوله: {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ} على السرير إذ أُتِيتُ به، {أَمْ أَكْفُرُ} إِذ رَأَيْتُ مَن هو دوني في الدنيا أَعْلَمَ منى ؟
...el-Horasânî, İbn Abbâs'ın: {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ} “[Süleyman] onu yanı başında yerleşmiş görünce dedi ki: 'Bu, Rabbimin beni sınamak için [lütfettiği] bir lütuftur: Acaba şükür mü edeceğim...” -bana getirildiğinde bu tahta- “... {أَمْ أَكْفُرُ} yoksa nankörlük mü edeceğim?'” -dünyada benden alt derecede olan bir kimsenin benden daha bilgili olduğunu gördüğümde - ayeti hakkında böyle dediğini bildirdi.
وقوله: {وَمَن شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ}. يقولُ: ومَن شكر نعمة الله عليه، وفضله عليه، فإنما يَشْكُرُ طلب نفع نفسِه؛ لأنَّه ليس يَنْفَعُ بذلك غير نفسه؛ لأنَّه لا حاجة الله إلى أحد من خلقه، وإنما دعاهم إلى شكره تعريضًا منه لهم للنفع، لا لاجتلابٍ منه بشكرهم إياه نفعًا إلى نفسه، ولا دفعِ ضَرٍّ عنها.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَن شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ} “Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur” buyruğu hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: Kim Allah'ın kendisine olan nimetine ve lütfuna şükrederse, sadece kendi nefsinin faydasını gözeterek şükretmiş olur. Çünkü o, bununla kendisinden başkasına fayda sağlamaz; zira Allah'ın yarattıklarından hiçbirine ihtiyacı yoktur. O, kullarını şükretmeye sırf kendilerine fayda sağlamaları için davet etmiştir; yoksa onların şükretmesiyle kendi zâtına bir menfaat sağlamak yahut bir zararı defetmek için değildir.
{وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ}. يقولُ: ومَن كفر نعمه وإحسانه إليه وفضله عليه، لنفسه، ظلم، وحظَّها بخَس، والله غنيٌّ عن شكره، لا حاجة به إليه، لا يضرُّه كفرُ مَن كفر به من خلقه، كريمٌ، ومن كرمه إفضاله على مَن يَكْفُرُ نِعمَه ويَجْعَلُها وُصْلةٌ يَتَوَصَّلُ بها إلى معاصيه.
{وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ} “Kim de nankörlük ederse bilsin ki Rabbim müstağnidir, kerem sahibidir” buyruğu hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: Kim de O'nun nimetlerine, ihsanına ve lütfuna nankörlük ederse, kendi nefsine zulmetmiş ve onun nasibini eksiltmiş olur. Allah ise onun şükründen müstağnidir, buna hiçbir ihtiyacı yoktur; yarattıklarından nankörlük edenin küfrü O'na zarar vermez. O kerîmdir; O'nun keremindendir ki, nimetlerine nankörlük eden ve bu nimetleri O'na isyan etmeye bir vasıta kılan kimseye dahi lütufta bulunmaya devam eder.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١)} “[Süleyman]: 'Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım [gerçeği] bulabilecek mi, yoksa bulamayanlardan mı olacak?' dedi” ayetinin tevili hakkında söz:
يقول تعالى ذكره: قال سليمان لما أتَى عرشُ بِلْقِيسَ صاحبة سبأ، وقَدِمت هي عليه - لجندِه: غَيِّروا لهذه المرأة سريرها.
Allah Zikri Yüce olan buyurur ki: Sebe halkının yöneticisi Belkıs'ın tahtı gelip kendisi de Süleyman'ın huzuruna vardığında, Süleyman ordusuna: “Bu kadının tahtının şeklini değiştirin” dedi.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن قتادة
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer’den, o da Katâde’den anlattı:
قوله: {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا}. قال: غَيِّروا .
{نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا} “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” buyruğu hakkında: “Onu değiştirin” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس: فلما أتته {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا}. قال: وتنكير العرش أنه زيد فيه ونقص .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı: [Kadın] onun yanına geldiğinde: {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا} “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” [denilmişti]. Dedi ki: Tahtın tanınmaz hale getirilmesi (tenkîr), ona eklemeler yapılıp bazı yerlerinin eksiltilmesidir .
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا}. قال: غَيِّروه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا} “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onu değiştirin” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا}. قال: مجلسها الذي تجلسُ فيه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا} “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” buyruğu hakkında: “Oturduğu meclisini/koltuğunu [değiştirin]” dedi.
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقول في قوله: {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا}: أمرهم أن يزيدوا فيه وينقُصوا منه.
Bana el-Hüseyn'den rivayetle anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا} “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: “Onlara tahta ekleme yapmalarını ve ondan eksiltmelerini emretti.”
وقوله: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي}. يقولُ: نَنْظُرْ أَتَعْقِلُ فَتُثْبِتَ عرشها أنه هو الذي لها؟ {أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ}. يقولُ: من الذين لا يعقلون، فلا تُثبتُ عرشها.
Allah Teâlâ'nın: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي} “Bakalım [gerçeği] bulabilecek mi” buyruğu hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: Bakalım aklını kullanıp tahtının kendisine ait taht olduğunu teşhis edebilecek mi? {أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ} “Yoksa bulamayanlardan mı olacak?” buyruğu hakkında der ki: Aklını kullanamayanlardan olup tahtını teşhis edemeyecek mi?
وقيل: إن سليمان إنما نكَّر لها عرشها وأمر بالصَّرْح أَن يُعْمَلَ لها؛ من أجل أنَّ
Şöyle de denilmiştir: Süleyman'ın onun tahtını tanınmaz hale getirmesi ve onun için bir sırça köşk (sarh) yapılmasını emretmesi, sırf şu sebeptendi:
الشياطين كانوا أخبروه أنه لا عقل لها، وأن رجلها كحافرِ حمارٍ، فأراد أن يَعْرِفَ صحة ما قيل له من ذلك.
Şeytanlar ona [Belkıs'ın] aklının kıt olduğunu ve ayaklarının eşek tırnağı gibi olduğunu haber vermişlerdi; bu yüzden [Süleyman] kendisine bu konuda söylenenlerin doğruluğunu anlamak istedi.
وبنحو الذي قلنا في تأويل قوله: {أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ} قَالَ أهل التأويل.
{أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ} “[Gerçeği] bulabilecek mi, yoksa bulamayanlardan mı olacak?” buyruğunun tevili hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ}. قال: زِيد في عرشها ونُقص منه؛ ليَنْظُر إلى عقلها، فوجدت ثابتةَ العقل .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ} “Bakalım [gerçeği] bulabilecek mi, yoksa bulamayanlardan mı olacak?” [ayeti hakkında] dedi ki: Aklını denemek için tahtına eklemeler yapıldı ve ondan eksiltildi; [sonuçta] onun aklının sağlam olduğu görüldü .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي}: أَتَعْرِفُه؟
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي} “Bakalım bulabilecek mi” [ifadesi]: “Onu tanıyabilecek mi?” [demektir].
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي}. قال: تَعْرِفُهُ ؟
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي} “Bakalım bulabilecek mi” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onu tanıyabilecek mi?”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبِّهٍ: {أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ} أَي: أَتَعْقِلُ أَم تَكونُ من الذين لا يعقلون؟ ففعل ذلك ليَنْظُرَ أَتَعْرِفُه أم لا تَعْرِفُه؟.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten anlattı: {أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ} “Bakalım bulabilecek mi, yoksa bulamayanlardan mı olacak?” Yani: Aklı erer mi yoksa aklı ermeyenlerden mi olur? [Süleyman], [Belkıs'ın] onu tanıyıp tanıyamayacağını görmek için böyle yaptı.
القول في تأويل قوله: {فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢)} “[Belkıs] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O: 'Tıpkı aynısı!' dedi. [Süleyman dedi ki:] 'Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz zaten müslüman idik'” ayetinin tevili hakkında söz:
يقول تعالى ذكره: فلما جاءت صاحبة سبأ سليمان أخرج لها عرشها، فقال لها: {أَهَكَذَا عَرْشُكِ}؟ قالت وشبَّهته به: {كَأَنَّهُ هُوَ}.
Allah Zikri Yüce olan buyurur ki: Sebe halkının yöneticisi Süleyman'ın yanına gelince, [Süleyman] tahtını onun önüne çıkardı ve ona: {أَهَكَذَا عَرْشُكِ} “Senin tahtın da böyle miydi?” dedi. O da [kendi tahtına] benzeterek: {كَأَنَّهُ هُوَ} “Tıpkı aynısı!” dedi.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبهٍ، قال: لما انتهت إلى سليمان وكلَّمته أخرج لها عرشها، ثم قال: {أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten anlattı; dedi ki: Süleyman'ın huzuruna varıp onunla konuştuğunda, [Süleyman] tahtını onun önüne çıkardı ve sonra: {أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ} “'Senin tahtın da böyle miydi?' dedi. O: 'Tıpkı aynısı!' dedi” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن قتادة: {فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ}. قال: شبهته، وكانت قد تركته خلفها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ} “[Belkıs] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O: 'Tıpkı aynısı!' dedi” [ayeti hakkında] dedi ki: [Tahtını] ona benzetti, halbuki onu arkasında bırakıp gelmişti .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ: كان أبى يُحَدِّثُنا هذا الحديث كله، يعنى حديث سليمان وهذه المرأة: {فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ}: شكَّت.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Babam bize bu kıssanın tamamını, yani Süleyman ile bu kadının kıssasını anlatır ve: {فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ} “[Belkıs] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O: 'Tıpkı aynısı!' dedi” [kısmında onun] şüpheye düştüğünü [söylerdi].
وقوله: {وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا}. يقول تعالى ذكره مخبرًا عن قيل سليمان:
Allah Teâlâ'nın: {وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا} “Bize ondan önce ilim verilmişti” sözü hakkında; Allah -zikri yücedir- Süleyman'ın sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır:
وقال سليمانُ: وأوتينا العلم - من قبل هذه المرأة - بالله، وبقدرته على ما يشاءُ، وكنا مسلمين لله من قبلها.
Süleyman dedi ki: “Biz bu kadından önce de Allah'ı ve O'nun dilediği şeye kadir olduğunu biliyorduk ve ondan önce de Allah'a teslim olmuş kimselerdik.”
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا}. قال: سليمان يقولُه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden Varkâ'dan, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا} “Bize ondan önce ilim verilmişti” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bunu söyleyen Süleyman'dır” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ (٤٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ (٤٣)} “Allah'tan başka tapmakta olduğu şeyler onu [haktan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi” ayetinin tevili hakkında söz:
يقول تعالى ذكره: ومنع هذه المرأة صاحبة سبأ ما كانت تعبد من دونِ اللهِ، وذلك عبادتها الشمس، أن تَعْبُدَ الله.
Allah Zikri Yüce olan buyurur ki: Sebe halkının yöneticisi olan bu kadını, Allah'tan başka tapmakta olduğu şey -ki o da güneşe tapmasıydı- Allah'a kulluk etmekten alıkoymuştu.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ:
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:
{وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} قال: كفرُها بقضاء اللَّهِ غير الوثن ، أن تهتدى للحق .
{وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka tapmakta olduğu şeyler onu alıkoymuştu” [ayeti hakkında] dedi ki: Put dışında Allah'ın takdiriyle küfrü , onun hakka ermesine engel oldu .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد: {وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. قال: كفرها بقضاء الله صدَّها أن تهتدى للحقِّ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı: {وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka tapmakta olduğu şeyler onu alıkoymuştu” [ayeti hakkında] dedi ki: Allah'ın takdiriyle onun küfrü, hakka hidayet bulmasına engel oldu.
ولو قيل: معنى ذلك: وصدّها سليمانُ ما كانت تعبدُ مِن دونِ اللهِ. بمعنى: منعها وحال بينها وبينه كان وجهًا حسنًا. ولو قيل أيضًا: وصدَّها الله ذلك بتوفيقها للإسلام. كان أيضًا وجها صحيحًا.
Eğer: “Bunun manası; Süleyman onu Allah'tan başka taptığı şeyden alıkoydu, yani onu engelledi ve onunla taptığı arasına girdi [demektir]” denilseydi bu da güzel bir vecih (açıklama) olurdu. Yine eğer: “Allah, onu İslâm'a muvaffak kılarak bundan alıkoydu” denilseydi, bu da doğru bir vecih olurdu.
وقوله: {إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ}. يقول: إن هذه المرأة كانت كافرةً من قوم كافرين.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ} “Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi” buyruğu hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: Bu kadın, inkârcı bir kavimden olan kâfir bir kimseydi.
وكُسرت الألفُ من قوله: {إِنَّهَا} على الابتداءِ.
{إِنَّهَا} kelimesindeki elif (hemze), ibtidâ (cümle başı) olduğu için kesreli okunmuştur.
ومن تأول قوله: {وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} التأويل الذي تأوَّلنا، كانت {مَا} من قوله: {مَا كَانَتْ تَعْبُدُ}. في موضع رفع بـ "الصد"؛ لأن المعنى فيه: لم يَصدُّها عن عبادة الله جهلُها وأنها لا تَعقِلُ، إنما صَدَّها عن عبادةِ اللَّهِ عبادتُها الشمس والقمر، وكان ذلك من دين قومها وآبائها، فاتبعت فيه آثارهم. ومَن تأوَّله على الوجهين الآخرين، كانت {مَا} في موضع نصب.
Kim {وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} buyruğunu bizim tevil ettiğimiz gibi tevil ederse, {مَا كَانَتْ تَعْبُدُ} ifadesindeki {مَا} [kelimesi], "صد" (alıkoyma) fiili sebebiyle ref mahallinde (özne) olur. Çünkü buradaki mana şöyledir: Onu Allah'a ibadetten alıkoyan şey bilgisizliği ve aklının ermemesi değildi; aksine onu Allah'a ibadetten alıkoyan şey güneşe ve aya tapmasıydı. Bu da kavminin ve atalarının diniydi, dolayısıyla o da onların izlerine uymuştu. Kim de bu ayeti diğer iki veche göre tevil ederse, {مَا} nasb mahallinde (nesne) olur.
القول في تأويل قوله تعالى: {قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٤)} “Ona: 'Köşke gir!' denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve [eteğini çekip] iki bacağını açtı. [Süleyman]: 'Şüphesiz bu, billurdan yapılmış cilalı ve şeffaf bir köşktür' dedi. [Kadın]: 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. [Artık] Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum' dedi.”
ذُكر أن سليمان لما أقبلت صاحبةُ سبأ تريدُه، أمر الشياطين فبنوا له صَرْحًا، وهو كهيئة السطح، من قوارير، وأجرى من تحته الماء؛ ليختبر عقلها بذلك وفهمها، على نحو الذي كانت فعلت هي من توجيهها إليه الوصائف والوصفاءَ، ليميز بين الذكور منهم والإناث، معاتبةً بذلك كذلك.
Rivayet edildiğine göre Sebe melikesi Süleyman'ın yanına gelmek üzere yöneldiğinde , Süleyman şeytanlara emretti ve onlar da onun için camdan, düz bir zemin şeklinde bir köşk yaptılar ve altından su akıttılar. Bununla, kadının -erkek ve kadın köleler gönderip aralarındaki erkek ve dişiyi ayırt etmesi için Süleyman'a yaptığı gibi- aklını ve anlayışını sınamak istemişti; aynı şekilde bir mukabelede bulunmuştu.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبِّهٍ، قال: أمر سليمانُ بالصَّرح، وقد عملته له الشياطينُ من زجاجٍ كأنه الماء بياضًا، ثم أرسل الماء تحته، ثم وُضع له فيه سريره، فجلس عليه، وعكفت عليه الطير والجنُّ والإنسُ، ثم قال: ادخُلى الصرح. ليريها مُلكًا هو أعزُّ من ملكها، وسلطانًا هو أعظم من سلطانِها، {فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا} لا تشكُّ أنه ماءٌ تخوضه، قيل لها: ادخُلى، {إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ}. فلما وقفت على سليمان، دعاها إلى عبادة الله، وعابها في عبادتها الشمس من دونِ اللهِ، فقالت بقول الزنادقة، فوقع سليمان ساجدًا إعظامًا لما قالت، وسجد معه الناسُ، وسُقط في يديها حين رأت سليمان صنع ما صنع، فلما رفع سليمان رأسه قال: ويحك، ماذا قلت؟ قال: وأُنسِيَتْ ما قالت، فقالت: {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}. وأسلمت فحسُن إسلامها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten anlattı; o şöyle demiştir: Süleyman köşkün yapılmasını emretti; şeytanlar onun için beyazlıkta adeta su gibi olan camdan bir köşk yaptılar. Sonra altından su akıttı. Ardından oraya tahtı kondu ve üzerine oturdu; kuşlar, cinler ve insanlar çevresinde toplandı. Sonra [kadına]: "Köşke gir" dedi. Amacı, kadına kendi mülkünden daha üstün bir mülk ve kendi saltanatından daha büyük bir saltanat göstermekti. {فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا} “Onu görünce derin bir su sandı ve bacaklarını açtı”. Kadın onun içine gireceği bir su olduğundan şüphe etmemişti. Ona: "Gir, {إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ} “şüphesiz bu, sırçadan yapılmış pürüzsüz şeffaf bir köşktür” denildi. Süleyman'ın huzuruna vardığında, Süleyman onu Allah'a ibadete çağırdı ve Allah'ı bırakıp güneşe tapmasını ayıpladı. Kadın zındıkların sözüyle karşılık verince, söylediği sözün ağırlığından dolayı Süleyman secdeye kapandı; onunla birlikte insanlar da secde etti. Süleyman'ın bu yaptığını görünce kadının eli ayağı tutuldu, ne yapacağını bilemedi. Süleyman başını kaldırınca: “Yazıklar olsun sana, ne dedin?” dedi. [Ravi] dedi ki: Kadın söylediğini unuttu ve şöyle dedi: {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. Artık Süleyman'la beraber âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum”. Böylece Müslüman oldu ve İslâm'ı güzel oldu .