وقولُه: {وَهُمْ ظَالِمُونَ}. يقولُ: وهم ظالِمون أنفسَهم بكفرِهم بربِّهم .
Yüce Allah’ın: {وَهُمْ ظَالِمُونَ} “Onlar zulümlerine devam ederlerken” sözü; Rablerini inkâr etmek suretiyle kendilerine zulmederlerken, demektir .
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (١٥)}.
Yüce Allah’ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (١٥)} “Bunun üzerine biz hem onu hem de gemi halkını kurtardık ve bunu âlemlere bir ibret kıldık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فأنْجَينا نوحًا وأصحابَ سفينتِه، وهم الذين حمَلهم في سفينتِه من ولدِه وأزواجِهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Nûh’u ve gemisindekileri kurtardık. Onlar, çocuklarından ve eşlerinden gemisine bindirdiği kimselerdir.
وقد بَيَّنَّا ذلك فيما مضَى قبلُ، وذكَرنا الرواياتِ فيه، فأغنَى ذلك عن إعادتِه
Biz bunu daha önce açıklamış ve bu husustaki rivayetleri zikretmiştik; dolayısıyla bu, [konuyu] yeniden zikretme ihtiyacını ortadan kaldırmıştır
في هذا الموضعِ .
burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır .
{وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ}. يقولُ: وجعلنا السفينةَ التي أنْجَيناه وأصحابَه فيها عبرةً وعظةً للعالمين، وحُجَّةً عليهم.
{وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} “Ve bunu âlemlere bir ibret kıldık”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onu ve beraberindekileri içinde kurtardığımız gemiyi bütün âlemler için bir ibret, bir öğüt ve aleyhlerine kesin bir delil kıldık.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ} الآية. قال: أبْقاها اللهُ آيةً للناسِ بأعلَى الجُودِيِّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] Yüce Allah'ın: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ} “Bunun üzerine biz hem onu hem de gemi halkını kurtardık...” âyeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah onu Cûdî [Dağı’nın] tepesinde insanlar için bir ibret olarak bıraktı .
ولو قيل: معنى قولِه: {وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ}: وجعَلنا عقوبتنا إياهم آيةً للعالَمين. وجُعِل الهاءُ والألفُ فى قولِه: {وَجَعَلْنَاهَا} كنايةً عن العقوبةِ أو السَّخَطِ ونحوِ ذلك، إذ كان قد تقدَّم ذلك قولُه: {فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} - كان وَجْهًا مِن التأويلِ.
Şayet: “{وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} sözünün manası, ‘onlara verdiğimiz cezayı âlemlere bir ibret kıldık’tır” denilse ve bundan önce geçen {فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} “Sonunda onlar zulümlerine devam ederlerken tûfan kendilerini yakalayıverdi” ifadesi sebebiyle {وَجَعَلْنَاهَا} sözündeki zamir cezaya veya gazaba ve benzerine işaret kabul edilseydi, bu da tefsir açısından tutarlı bir vecih olurdu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٦)}.
Yüce Allah’ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٦)} “İbrâhim’i de [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Allah’a kulluk edin ve O’na karşı gelmekten sakının. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.’”
يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذْكُر أيضًا يا محمدُ إبراهيمَ خليلَ الرحمنِ، إذ قال لقومِه: اعبُدوا اللهَ أيُّها القومُ، دونَ غيرِه من الأوثانِ والأصنامِ، فإنه لا إلهَ لكم غيرُه، {وَاتَّقُوهُ}. يقولُ: واتَّقوا سَخَطَه بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ
Yüce Allah -şânı yücedir- Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rahmân’ın dostu İbrâhim’i de hatırla! Hani o kavmine şöyle demişti: “Ey kavmim! Putları ve heykelleri bırakıp yalnızca Allah’a kulluk edin; zira sizin O’ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. {وَاتَّقُوهُ} “Ve O’na karşı gelmekten sakının”. [Yüce Allah] buyuruyor ki: Farzlarını yerine getirip [O’na] isyandan kaçınarak...
معاصيه، {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} ما هو خيرٌ لكم مما هو شرٌّ لكم.
{ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır”; yani sizin için neyin hayır neyin şer olduğunu biliyorsanız [bu sizin için daha hayırlıdır].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١٧)}.
Yüce Allah’ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١٧)} “Siz Allah’ı bırakıp sadece birtakım putlara tapıyor ve asılsız yalanlar uyduruyorsunuz. Bilin ki Allah’ı bırakıp da taptıklarınız size hiçbir rızık veremezler. O hâlde rızkı Allah katında arayın, O’na kulluk edin ve O’na şükredin; ancak O’na döndürüleceksiniz.”
يقولُ تعالى ذكره مخبرًا عن قيلِ خليلِه إبراهيمَ لقومِه: {إِنَّمَا تَعْبُدُونَ} أيها القومُ {مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا}. يعنى: مُثُلًا.
Yüce Allah, dostu İbrâhim’in kavmine söylediği şu sözünü haber vermektedir: Ey kavmim! {إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا} “Siz Allah’ı bırakıp sadece birtakım putlara tapıyorsunuz”; yani heykellere [tapıyorsunuz].
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا}: أصنامًا .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا} “Siz Allah’ı bırakıp sadece birtakım putlara tapıyorsunuz” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Evsân (أَوْثَان),] putlar demektir .
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا}؛ فقال بعضُهم: معناه: وتصنعون كذبًا.
Tefsir ehli, Yüce Allah'ın: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} “Ve asılsız yalanlar uyduruyorsunuz” sözünün tefsiri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı “yalan uyduruyorsunuz / imal ediyorsunuz”dur, demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا}. يقولُ: تصنعون كذبًا .
Bize Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Alî’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] Yüce Allah'ın: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yalan uyduruyorsunuz / imal ediyorsunuz, demektir .
وقال آخرون: وتقولون كذبًا.
Başkaları ise: "Yalan söylüyorsunuz [demektir]" dedi.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا}. يقولُ: وتقولون إفكًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] şöyle anlattı: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} sözü; asılsız yalan söylüyorsunuz, demektir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا}. يقولُ: تقولون كذبًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den [naklen]: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yalan söylüyorsunuz, demektir .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وتَنْحِتون إفكًا.
Başkaları ise: “Aksine bunun manası; yalan yere yontuyorsunuz [demektir]” demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخُرَاسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا}. قال: تَنْحِتون، تُصوِّرون إفكًا.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o Atâ el-Horasânî’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] Yüce Allah'ın: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yontuyorsunuz, asılsız biçimler veriyorsunuz, demektir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} أي: تصنَعون أصنامًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen]: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} sözü hakkında; yani putlar imal ediyorsunuz, dediğini anlattı .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا}: الأوثانَ التي ينحِتونها بأيديهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} sözü hakkında şöyle demiştir: Kendi elleriyle yonttukları putlardır.
وأولى الأقوالِ فى ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: وتصنعون كذبًا. وقد
Bu hususta görüşlerin gerçeğe en uygun olanı, bunun anlamının: "Ve [birtakım] yalanlar imal ediyorsunuz" olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Nitekim
بيَّنا معنى "الخَلْقِ" فيما مضى بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
“Halk (الْخَلْق)” kelimesinin anlamını daha önce burada tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
فتأويلُ الكلامِ إذن: إنما تعبدون من دونِ اللهِ أوثانًا، وتصنعون كذبًا وباطلًا. و "إنما" في قولِه: {إِفْكًا} . مردودٌ على {إِنَّمَا}، كقولِ القائلِ: إنما تفعلون كذا، وإنما تفعلون كذا
Bu durumda sözün tefsiri şöyledir: Siz Allah’ı bırakıp sadece birtakım putlara tapıyor ve yalan ile batıl şeyler imal ediyorsunuz. {إِفْكًا} sözündeki [takdir edilen] “innemâ”, tıpkı bir kimsenin: “Siz sadece şunu yapıyorsunuz, sadece şunu yapıyorsunuz” demesi gibi {إِنَّمَا} lafzına atfedilmiştir .
وقرَأ جميعُ قرأةِ الأمصارِ: {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} بتخفيفِ الخاءِ من قولِه: {وَتَخْلُقُونَ} وضمِّ اللامِ، من "الخَلْقِ". وذُكِر عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلميِّ أنه قرَأ: (وَتَخَلَّقُونَ إفْكًا) بفتح الحاء وتشديد اللامِ، من "التخلُّقِ" .
Bütün şehirlerin kurrâsı {وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا} ibaresini, {وَتَخْلُقُونَ} kelimesindeki hā (خ) harfinin şeddesiz ve lâm (ل) harfinin ötreli okunmasıyla “halk (الْخَلْق)” kökünden okumuşlardır. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî’den ise “tekalluk (التخلُّق)” kökünden, hā harfinin fethası ve lâm harfinin şeddesiyle (وَتَخَلَّقُونَ إفْكًا) şeklinde okuduğu nakledilmiştir .
والصوابُ من القراءةِ عندنا في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحجَّةِ من القرأةِ عليه.
Bize göre bu kıraatten doğru olanı, şehir kurrâsının üzerinde olduğu kıraattir; çünkü hüccet ehli kurrânın bunun üzerindeki icmâı vardır.
وقولُه: {إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: إنَّ أوثانَكم التى تعبدونها لا تَقْدِرُ أنْ ترزقَكم شيئًا، {فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ}. يقولُ: فالتمسوا عندَ اللهِ الرزقَ، لا مِن عندِ أوثانِكم، تُدركوا ما تبتغون من ذلك، {وَاعْبُدُوهُ}. يقولُ: وذِلُّوا له، {وَاشْكُرُوا لَهُ} على رزقِه إياكم، ونعمِه التي أنعمَها عليكم.
Yüce Allah’ın: {إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا} “Bilin ki Allah’ı bırakıp da taptıklarınız size hiçbir rızık veremezler” sözü; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kulluk ettiğiniz putlarınız size hiçbir şey rızık olarak vermeye güç yetiremezler. {فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ} “O hâlde rızkı Allah katında arayın”; yani rızkı putlarınızın yanında değil, Allah katında isteyin ki aradığınız rızka kavuşasınız. {وَاعْبُدُوهُ} “O’na kulluk edin”; yani O’na boyun eğin. {وَاشْكُرُوا لَهُ} “Ve O’na şükredin”; sizi rızıklandırmasına ve size bahşettiği nimetlerine karşılık [O’na şükredin].
يقالُ: شكرتُه. و "شكرتُ له" أفصحُ من "شكرتُه".
Arapçada hem “Şekertühû (شكرتُه)” hem de “Şekertü lehû (شكرتُ له)” denir; ancak “Şekertü lehû”, “Şekertühû” ifadesinden daha fasihtir.
وقولُه: {إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}. يقولُ: إلى اللهِ تُرَدّون من بعدِ مماتِكم، فيُسائلُكم عما أنتم عليه من عبادتِكم غيرَه، وأنتم عبادُه وخلْقُه، وفي نعَمِه
Yüce Allah’ın: {إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “O’na döndürüleceksiniz” sözü; [şöyle] buyurmaktadır: Ölümünüzden sonra Allah’a döndürüleceksiniz; O da O’nun kulları ve yarattıkları olduğunuz hâlde O’ndan başkasına ibadet etmenizden ötürü sizi sorguya çekecektir; ve siz O’nun nimetleri içinde
تتقلَّبون، ورزقَه تأكلون.
yaşayıp O'nun rızkını yediğiniz hâlde O'ndan başkasına ibadet etmenizden dolayı hesaba çekecektir, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (١٨)}.
Yüce Allah’ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (١٨)} “Eğer siz yalanlarsanız, bilin ki sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı. Peygambere düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: وإن تُكَذِّبوا أيها الناسُ رسولَنا محمدًا ﷺ فيما دعاكم إليه من عبادَةِ ربِّكم الذى خلَقكم ورزَقكم، والبراءةِ من الأوثانِ، فقد كَذَّبت جماعاتٌ من قبلِكم رسلَها، فيما دعَتهم إليه الرسلُ من الحقِّ، فحَلَّ بها من اللهِ سخطُه، ونزَل بها منه عاجلُ عقوبةٍ، فسبيلُكم سبيلُها فيما هو نازلٌ بكم بتكذيبِكم إياه، {وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ}. يقولُ: وما على محمدٍ إلا أنْ يبلِّغَكم عن اللهِ رسالتَه، ويؤدِّيَ إليكم ما أمَره بأدائِه إليكم ربُّه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Eğer siz Elçimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i, sizi kendinizi yaratan ve rızıklandıran Rabbinize kulluk etmeye ve putlardan beri olmaya çağırdığı hususlarda yalanlarsanız, bilin ki sizden önceki topluluklar da peygamberlerini, peygamberlerin kendilerini davet ettiği hak konusunda yalanlamışlardı. Bunun üzerine Allah’ın gazabı onların üzerine hak olmuş ve onlara katından acil bir azap inmiştir. Sizin akıbetiniz de onu yalanlamanız sebebiyle başınıza gelecek olanlar bakımından onların akıbeti gibi olur. {وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “Peygambere düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Muhammed’e düşen, ancak Allah’ın elçiliğini size ulaştırmak ve Rabbinin kendisine emrettiği şeyleri size tebliğ etmektir.
ويعني بـ: {الْبَلَاغُ الْمُبِينُ}: الذى يَبِينُ لمن سمِعه ما يُرادُ به، ويُفهَمُ به ما يُعنَى به.
{الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “Apaçık bir tebliğ” ifadesiyle; işiten kimse için kendisiyle ne murad edildiği açık olan ve ne kastedildiği anlaşılan tebliğ kastedilmektedir.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (١٩) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)}.
Yüce Allah’ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (١٩) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)} “Onlar, Allah’ın yaratmayı nasıl başlattığını, sonra onu nasıl tekrarladığını görmediler mi? Şüphesiz bu, Allah’a pek kolaydır. De ki: ‘Yeryüzünde gezip dolaşın da O’nun yaratmayı nasıl başlattığına bir bakın. Sonra Allah ahiret hayatını da meydana getirecektir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.’”
يقولُ تعالى ذِكرُه: أو لم يروا كيف يستأنفُ اللهُ خَلْقَ الأشياءِ طِفلًا صغيرًا، ثم غلامًا يافعًا، ثم رجلًا مجتمِعًا، ثم كَهلًا؟
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah’ın varlıkları [yaratmayı] önce küçük bir çocuk, sonra yetişme çağında bir genç, sonra kemale ermiş bir adam, sonra da bir yaşlı olarak nasıl başlattığını görmediler mi?
يقالُ منه: أبدَأ وأعاد، وبدَأ وعاد. لغتان بمعنًى واحدٍ.
Bu anlamda hem “Ebdee ve eāde (أبدأ وأعاد)” hem de “Bede'e ve āde (بدأ وعاد)” denir. Bunlar aynı manada iki ayrı kullanımdır.
وقولُه: {ثُمَّ يُعِيدُهُ}. يقولُ: ثم هو يُعيدُه من بعدِ فنائه وبِلاه، كما بدَأه أوَّلَ مرّةٍ خَلْقًا جديدًا، لا يتعذَّرُ ذلك عليه، {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسِيرٌ}؛ سهلٌ كما كان يسيرًا عليه إبداؤُه.
Yüce Allah’ın: {ثُمَّ يُعِيدُهُ} “Sonra onu nasıl tekrarladığını” sözü; sonra O, varlığı yok olup çürüdükten sonra ilk defa başlattığı gibi yeniden yaratır; bu O’na asla zor gelmez, demektir. {إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسِيرٌ} “Şüphesiz bu, Allah’a pek kolaydır”; yani onu ilk başta var etmesi nasıl O’na kolay idiyse, bu da O’na pek kolaydır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ في قوله: {أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ}: البَعْثُ بعدَ الموتِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ölümden sonraki diriliştir .
وقولُه: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكره لمحمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ للمُنْكرِين البعثَ بعدَ المَماتِ، الجاحِدِين الثوابَ والعقابَ: {سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ} اللهُ {الْخَلْقَ }؛ الأشياءَ، وكيف أنشَأها وأَحْدَثها، وكما أوجَدها وأحْدَثها ابتداءً فلم يَتَعَذَّرْ عليه إحْداثُها مُبْدِئًا، فكذلك لا يَتَعذَّرُ عليه إنشاؤُها مُعِيدًا. {ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ}. يقولُ: ثُمَّ اللهُ يُبْدِئُ ذلك البَدْأَةَ الآخِرَةَ بعدَ الفناءِ.
Yüce Allah’ın: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ} sözüyle ilgili olarak Yüce Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Ölümden sonraki dirilişi inkâr eden , mükâfat ve cezayı kabul etmeyen kimselere de ki: {سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ} Allah {الْخَلْقَ } “Yeryüzünde gezip dolaşın da Allah’ın yaratmayı nasıl başlattığına bir bakın”; varlıkları [nasıl başlattığına], onları nasıl var edip meydana getirdiğine [bir bakın]. O, onları ilk başta nasıl yoktan var edip meydana getirdiyse ve ilk yaratmada onları var etmek O'na zor gelmediyse, aynı şekilde tekrar yaratmada da onları diriltmesi O’na zor gelmeyecektir. {ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ} “Sonra Allah ahiret hayatını da meydana getirecektir”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra Allah, yok oluştan sonra o son yaratmayı gerçekleştirecektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ}: خَلْقَ السماواتِ والأرضِ، {ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ}. أى: البعثَ بعدَ الموتِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] bildirdi: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da [Allah'ın] yaratmayı ilk olarak nasıl başlattığına bir bakın!” [yani] göklerin ve yerin yaratılışına. {ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ} “Sonra Allah son yaratılışı (ahiret hayatını) da gerçekleştirecektir.” Yani: Ölümden sonraki dirilişi (ba's).
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ}. قال: هي الحياةُ بعدَ الموتِ، وهو النشورُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Yüce Allah'ın: {ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ} sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O, ölümden sonraki hayattır; yani Nüşûr'dur (ölümden sonra dirilip kalkmaktır) .
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكره: إن اللهَ على إنْشاءِ جميعِ خلقِه بعدَ إفْنائِه، كهيئتِه قبلَ فَنائِه، وعلى غيرِ ذلك مما يشاءُ فِعْلَه - قادرٌ، لا يُعْجِزُه شيءٌ أرادَه.
Yüce Allah’ın: {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir” sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, bütün yarattıklarını yok ettikten sonra yok oluşlarından önceki suretlerinde yeniden var etmeye ve dilediği başka şeyleri yapmaya kadirdir; dilediği hiçbir şey O’nu aciz bırakamaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ (٢١) وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٢٢)}.
Yüce Allah’ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ (٢١) وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٢٢)} “O, dilediğine azap eder, dilediğine merhamet eder. Ancak O’na döndürüleceksiniz. Siz ne yerde ne de gökte [O’nu] aciz bırakacak değilsiniz. Sizin Allah’tan başka ne bir dostunuz ne de bir yardımcınız vardır.”
يقولُ تعالى ذكره: ثم اللهُ يُنْشِئُ النشأةَ الآخِرةَ خَلْقَه مِن بعدِ فَنَائِهم، فيعذِّبُ مَن يشاءُ منهم على ما أسْلَفَ مِن جُرْمِه فى أيام حياتِه، ويرحمُ مَن يشاءُ منهم مِمَّن تابَ وآمنَ وعمِل صالحًا، {وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ}. يقولُ: وإليه تُرجَعون وتُرَدُّون.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra Allah yarattıklarını yok olmalarının ardından ahirette yeniden var eder; böylece onlardan dilediğine dünya hayatındaki geçmiş günahları sebebiyle azap eder, onlardan tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenlerden dilediğine de merhamet eder. {وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ} “Ancak O’na döndürüleceksiniz”; yani O’na döndürülüp [huzuruna] sevk edileceksiniz, demektir.
وأما قولُه: {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ}. [فَإِن ابنَ زِيدٍ قال فى ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ}]. قال: لا يُعْجِزُه أَهلُ الأَرَضِين فى الأَرضِين، ولا أهلُ السماواتِ فى السماواتِ، إن عصَوه. وقرَأ: {لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [سبأ: ٣].
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ} “Siz ne yerde ne de gökte [O’nu] aciz bırakacak değilsiniz” âyetine gelince; [İbn Zeyd bu hususta şöyle demiştir: Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ} “Siz ne yerde ne de gökte [O’nu] aciz bırakacak değilsiniz” âyeti hakkında şöyle dedi:] Şayet O’na isyan ederlerse ne yer ehli yerde ne de gök ehli gökte O’nu aciz bırakabilir. Ardından şu âyeti okudu: {لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca hiçbir şey O’ndan gizli kalmaz. Bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitaptadır” [Sebe: 3].
وقال في ذلك بعضُ أهل العربيةِ من أهلِ البصرةِ: {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ [وَلَا فِي السَّمَاءِ}. أى: لا يُعجِزُوننا مع ذلك، ما أنتم بمعجزين في الأرضِ] ، ولَا مَنْ فِي السماءِ مُعْجِزِين. قال: وهو مِن غامضِ العربيةِ؛ للضميرِ الذي لم يظهَرْ فى الثانى. قال: ومثلُه قولُ حسانَ بنِ ثابتٍ :
Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları bu konuda şöyle demiştir: {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ [وَلَا فِي السَّمَاءِ} Yani: Bununla beraber onlar bizi aciz bırakamazlar; siz yeryüzünde aciz bırakacak değilsiniz] , gökteki kimseler de aciz bırakacak değillerdir. Şöyle demiştir: İkinci kısımda zamir açıkça zikredilmediği için bu, Arap dilinin kapalı [ve ince] meselelerindendir. Yine şöyle demiştir: Hassân b. Sâbit'in şu sözü de bunun benzeridir :
أَمَنْ يَهْجُو رسولَ اللهِ مِنْكُمْ … ويَمْدَحُه ويَنْصُرُه سَوَاءُ
Sizden Allah'ın Resûlü'nü hicveden ile... Onu öven ve ona yardım eden bir olur mu?
أراد: ومَن ينصُرُه ويمدَحُه. فأضمَر (مَنْ). قال: وقد يقعُ في وَهْمِ السامعِ أن النصرَ والمدحَ [لـ"مَن"] هذه الظاهرةِ، ومثلُه فى الكلامِ: أكرِمْ مَن أتاك وأتَى أباك، وأكرِمْ مَن أتاك ولم يأتِ زيدًا. تريدُ: ومن لم يأتِ زيدًا. فيَكْتَفى باخْتلافِ الأفعالِ مِن إعادةِ "مَن"، كأنه قال: أمَنْ يَهْجُو، ومَن يمدَحُه، ومَن يَنصُرُه. ومنه قولُ اللهِ ﷿: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} [الرعد: ١٠].
Şair burada: "Ve ona yardım eden ile onu öven" [demek] istemiş ve "men (مَنْ)" kelimesini gizlemiştir (hazfetmiştir). Şöyle demiştir: Dinleyenin zihnine, yardım etme ve övmenin bu açıkta duran ["men" (مَنْ)] edatına ait olduğu vehmi gelebilir. Kelamda bunun benzeri: "Sana gelene ve babana gelene ikram et" ve "Sana gelen ve Zeyd'e gelmeyen kimseye ikram et" ifadeleridir. Kastedilen: "Ve Zeyd'e gelmeyen kimseye" demektir. Böylece fiillerin farklılaşması sebebiyle "men" kelimesinin tekrarından yetinilir; sanki o: "Hicveden kimse, öven kimse ve yardım eden kimse" demiştir. Yüce Allah'ın şu sözü de bu kabildendir: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} [Ra'd: 10] “Ve geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe gezen”.
وهذا القولُ أصحُّ عندى فى المعنى من القولِ الآخَرِ. ولو قال قائلٌ : معناه: ولا أنتم بمُعْجزين في الأرضِ، ولا أنتم لو كنتُم في السماءِ بمُعْجزِين. كان مذهبًا.
Bu görüş , mana bakımından bana göre diğer görüşten daha doğrudur. Şayet birisi : "Bunun anlamı; siz yeryüzünde aciz bırakamazsınız, gökte olsaydınız dahi yine aciz bırakamazdınız" dese, bu da bir yaklaşım olurdu.
وقولُه: {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ}. يقولُ: وما كان لكم أيُّها الناسُ مِن دونِ اللهِ مِن ولىٍّ يَلى أمورَكم، ولا نصيرٍ ينصُرُكم مِن اللهِ، إن أرادَ بكم سُوءًا، ولا يمنعُكم منه إن أحلَّ بكم عقوبتَه.
Yüce Allah'ın: {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “Sizin Allah’tan başka ne bir dostunuz ne de bir yardımcınız vardır” sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizin Allah'tan başka işlerinizi üstlenecek bir dostunuz da, eğer O size bir kötülük murad ederse sizi Allah'tan koruyacak bir yardımcınız da yoktur. O size cezasını indirdiğinde O'na engel olamazsınız .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٣)} “Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler var ya, işte onlar Benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir ve onlar için elem verici bir azap vardır” sözünün tevili hakkında [açıklama]:
يقولُ تعالى ذكره: والذين كفَروا بحُجَجِ اللهِ، وأنكَروا أدلَّتَه، وجحَدوا لقاءَه والورودَ عليه يوم تقومُ الساعةُ، {أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي}. يقول تعالى ذكره: أولئك يَئِسوا مِن رحمتِي فى الآخرةِ؛ لمَّا عايَنوا ما أُعِدَّ لهم مِن العذابِ، فأولئك لهم فيها عذابٌ مُوجِعٌ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah’ın delillerini inkâr edenler, O’nun hüccetlerini yalanlayanlar, kıyamet koptuğu gün O’na kavuşmayı ve huzuruna varmayı kabul etmeyenler var ya; {أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي} “İşte onlar benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İşte onlar, kendileri için hazırlanan azabı gördüklerinde ahirette benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir; işte onlar için orada can yakıcı bir azap vardır.
فإن قال قائلٌ: وكيف اعْتَرَضَ بهذه الآياتِ من قولِه: {وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} إلى قولِه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}. وترَك ضميرَ قولِه: {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ}. وهو مِن قصةِ إبراهيمَ. وقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} إلى قولِه: {فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}؟
Eğer birisi şöyle derse: İbrâhim kıssasından olan {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ} “Kavminin cevabı ise ancak...” sözünün zamiri ve {إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp da taptıklarınız...” sözünden {فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Rızkı Allah katında arayın, O'na kulluk edin ve O'na şükredin. Ancak O'na döndürüleceksiniz” sözüne kadar olan kısım bırakılıp; {وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Eğer siz yalanlarsanız, sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı” sözünden {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için âyetler vardır” sözüne kadarki bu âyetlerle nasıl araya girilmiştir (itirâz yapılmıştır)?
قيل: فعَل ذلك كذلك؛ لأن الخبرَ عن أمرِ نوحٍ وإبراهيمَ وقومِهما، وسائرِ مَن ذَكَر اللهُ مِن الرسلِ والأممِ فى هذه السورةِ وغيرِها، إنما هو تذكيرٌ مِن اللهِ تعالى ذكره به الذين يبتدئُ بذِكْرِهم قبلَ الاعْتراضِ بالخبرِ، وتحذيرٌ منه لهم أن يَحِلَّ بهم ما حَلَّ بهم، فكأنه قيل فى هذا الموضعِ: فاعبُدوه واشكُروا له إليه ترجعون، فكذَّبْتُم أنتم معشرَ قريشٍ رسولكم محمدًا، كما كَذَّب أولئك إبراهيمَ. ثم جعَل مكانَ "فَكَذَّبْتُم": {وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ}. إذ كان ذلك يدُلُّ على الخبرِ عن تَكْذيبِهم رسولَهم، ثم عادَ إلى الخبرِ عن إبراهيمَ وقومِه، وتَتْمِيمِ قصتِه وقصتِهم بقولِه: {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ}.
Buna şöyle cevap verilir: Bunun böyle yapılmasının sebebi şudur: Nûh, İbrâhim ve kavimleri hakkında verilen haberler ile Allah’ın bu surede ve diğerlerinde zikrettiği diğer peygamberler ve ümmetlere dair haberler; Yüce Allah'ın, araya giren bu haberden önce zikrine başladığı kimselere bir hatırlatması ve onların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden onları bir sakındırmasıdır. Sanki bu makamda şöyle denilmiştir: “O'na kulluk edin, O'na şükredin, O'na döndürüleceksiniz; fakat ey Kureyş topluluğu, onlar İbrâhim'i yalanladığı gibi siz de Resûlünüz Muhammed'i yalanladınız.” Sonra [Allah], “Siz yalanladınız” ifadesinin yerine; onların Resûllerini yalanladıklarına dair habere delalet etmesi sebebiyle {وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Eğer siz yalanlarsanız, sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı” ifadesini koymuştur. Sonra da {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ} “Kavminin cevabı ise...” sözüyle İbrâhim ve kavmine dair habere dönmüş, onun ve kavminin kıssasını tamamlamıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٤)}.
Yüce Allah’ın şu ayetinin tefsirine dair görüş: {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onu öldürün yahut yakın!' demekten ibaret oldu. Fakat Allah onu ateşten kurtardı. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için ibretler vardır.”
يقولُ تعالى ذكره: فلم يكن جوابَ قومِ إبراهيمَ له إذ قال لهم: {اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. إلا أن قال بعضُهم لبعضٍ: اقتُلوه أو حرِّقوه بالنارِ. ففعَلوا، فأرَادوا إحراقَه بالنارِ، فأضرَموا له النارَ، فألْقوه فيها: فأنجاه اللهُ منها، ولم يُسَلِّطْها عليه، بل جعَلها عليه بَرْدًا وسلامًا.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim onlara: {اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Allah’a kulluk edin ve O’na karşı gelmekten sakının. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” dediğinde, kavminin ona cevabı; birbirlerine “Onu öldürün ya da ateşle yakın!” demekten başka bir şey olmadı. Nitekim bunu yaptılar; onu ateşle yakmak istediler ve onun için ateşi tutuşturdular, ardından onu içine attılar. Allah ise onu ateşten kurtardı, ateşi ona musallat etmedi; bilakis ateşi onun üzerine serinlik ve esenlik kıldı.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: فما كان جوابَ قومِ إبراهيمَ {إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ}. قال: قال كعبٌ: ما حَرَقت منه إلا وَثاقَهُ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] Yüce Allah'ın: İbrâhim’in kavminin cevabı {إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ} “'Onu öldürün ya da yakın!' demekten başka bir şey olmadı. Fakat Allah onu ateşten kurtardı” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ka'b şöyle demiştir: [Ateş] onun sadece bağlarını yaktı .
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: إن في إنجائِنا لإبراهيمَ من النارِ وقد أُلقى فيها وهى تَسَعَّرُ، وتَصْييرِناها عليه بردًا وسلامًا - لأدلةً وحُجَجًا لقومٍ يُصدِّقون بالأدلةِ والححجِ، إذا عايَنوا ورأَوا.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için âyetler vardır”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim alev alev yanan ateşe atılmışken bizim onu ateşten kurtarmamızda ve ateşi onun üzerine serinlik ve esenlik kılmamızda; delilleri ve hüccetleri bizzat görüp müşahede ettiklerinde onları tasdik eden bir kavim için elbette deliller ve hüccetler vardır.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٥)}.
Yüce Allah’ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٥)} “[İbrâhim] dedi ki: 'Siz, sırf dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah’ı bırakıp birtakım putlar edindiniz. Sonra kıyamet gününde kiminiz kiminizi inkâr edecek, kiminiz kiminize lanet okuyacaktır. Barınağınız ise ateştir ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur.'”
يقولُ تعالى ذِكرُه مخبرًا عن قيلِ إبراهيمَ لقومِه: وقال إبراهيمُ لقومِه: يا قومِ، {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا}.
Yüce Allah, İbrâhim’in kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: İbrâhim kavmine dedi ki: Ey kavmim! {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا} “Siz Allah’ı bırakıp ancak birtakım putlar edindiniz”.
واختلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والشام وبعضُ الكوفيين: (مَوَدَّةً). بنصب "مودة" بغير إضافةٍ، "بينَكم" بنصبِها.
Kıraat imamları, {مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ} âyetinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Şam kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı; “mevedde” kelimesini izafetsiz olarak mansub (üstünlü), “beyneküm” kelimesini de mansub kılarak (مَوَدَّةً) şeklinde okumuşlardır.
وقرَأ ذلك بعضُ الكوفيين: {مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ}. بنصبِ "المودَّةِ" وإضافتِها إلى قوله: {بَيْنِكُمْ}، وخفضِ {بَيْنِكُمْ} .
Kûfelilerin bir kısmı ise bunu; “el-meveddete” kelimesini mansub (üstünlü) ve {بَيْنِكُمْ} sözüne muzaf kılarak, {بَيْنِكُمْ} kelimesini de mecrur (esreli) yaparak {مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ} şeklinde okumuştur .
وكأنَّ هؤلاء الذين قرءوا قوله: (مَوَدَّة). نصبًا، وجَّهوا معنى الكلامِ إلى: إنما اتخذتم أيُّها القومُ أوثانًا مودةً بينَكم. فجعَلوا "إنما" حرفًا واحدًا، وأوقَعوا قولَه: {اتَّخَذْتُمْ} على الأوثانِ، فنصَبوها، بمعنى: اتخَذتموها مودّةً بينَكم في الحياةِ الدنيا، تتحابُّون على عبادتِها، وتَتَوادُّون على خدمتِها، فتتواصَلون عليها.
Bu âyeti {مَوَدَّةً} kelimesini mansub okuyanlar, sözün manasını: "Ey kavim! Siz aranızda bir sevgi bağı olsun diye birtakım putlar edindiniz" şeklinde yorumlamış gibidirler. Böylece “innemâ (إِنَّمَا)” edatını tek bir harf (bütünleşik) kabul etmişler, {اتَّخَذْتُمْ} fiilini de putlara bağlayıp mansub kılmışlardır. Anlamı ise şöyledir: Onların ibadeti üzerine birbirinizi sevmek, onlara hizmet üzerinde kenetlenmek ve bu sayede aranızdaki bağı sürdürmek maksadıyla onları dünya hayatında aranızda bir sevgi bağı olarak edindiniz.
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهلِ مكةَ والبصرةِ: (مودَّةُ بَيْنِكُمْ). برفعِ "المودةِ"، وإضافتِها إلى "البينِ"، وخفضِ "البينِ" . وكأن الذين قرَءوا ذلك كذلك، جعَلوا "إِنَّ مَا" حرفين، بتأويلِ: إن الذين اتخذَتم من دونِ اللهِ أوثانًا، إنما هو مودّتُكم للدنيا. فرفعوا "مودة" على خبرِ إنَّ. وقد يجوزُ أن يكونوا على قرَاءتِهم ذلك رفعًا بقولِه: "إنما" أن تكونَ حرفًا واحدًا، ويكونَ الخبرُ متناهيًا عندَ قولِه: {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا}. ثم يبتدئُ الخبرَ فيقالُ: ما مودتُكم تلك الأوثانَ بنافعتِكم، إنما مَوَدَّةُ بينِكم في حياتِكم الدنيا، ثم هي منقطعةٌ. وإذا أُريد هذا المعنى كانت المَودَّةُ مرفوعةً بالصفةِ بقولِه: {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. وقد يجوزُ أن يكونوا نوَوا برفعِ المَودَّةِ، رفعَها على ضميرِ "هي"
Mekke ve Basra kurrâsından bazıları ise bunu; “el-meveddetü” kelimesini merfû (ötreli) ve “el-beyn” kelimesine muzaf yaparak, “el-beyn” kelimesini de mecrur (esreli) kılarak (مودَّةُ بَيْنِكُمْ) şeklinde okumuşlardır . Bu şekilde okuyanlar “inne mâ (إِنَّ مَا)” ifadesini iki ayrı harf kabul edip; “Allah'ı bırakıp edindiğiniz putlar var ya, işte o sadece dünyaya olan sevginizdir” tevilini vermiş gibidirler. Böylece “meveddetün” kelimesini inne’nin haberi olarak merfû kılmışlardır. Bu kıraatte “innemâ”nın tek bir harf (bütünleşik) kabul edilmesi ve haberin {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا} sözünde tamamlanmış olması da caizdir. Sonra yeni bir söze başlanarak şöyle denilmiş olur: “Bu putlara olan sevginiz size fayda vermez; aranızdaki sevgi sadece dünya hayatınızdadır, sonra da kesilip yok olacaktır.” Bu mana kastedildiğinde “el-meveddetü” kelimesi {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} sözüyle sıfatlaştırılarak merfû kılınmış olur. “El-meveddetü” kelimesinin merfû oluşunu, gizli bir “hiye (هِيَ)” zamirine bağlamayı kastetmiş olmaları da caizdir .
وهذه القراءاتُ الثلاثُ مُتقارباتُ المعانى؛ لأن الذين اتَّخَذوا الأوثانَ آلهةً يعبدونها، اتَّخَذوها مودةَ بَيْنهم، وكانت لهم فى الحياةِ الدنيا مودةً، ثم هي عنهم منقطعةٌ. فبأىِّ ذلك قرَأ القارئُ فمُصيبٌ؛ لتقارُبِ معانى ذلك، وشهرةِ
Bu üç kıraat anlam bakımından birbirine yakındır; zira putları kendilerine tapacakları ilahlar edinenler, onları aralarında bir sevgi bağı [olsun diye] edinmişlerdi ve bu, dünya hayatında onlar için bir sevgi [bağı] olmuştu; sonra ise bu [bağ] onlardan kopup gidecektir. Dolayısıyla okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; zira bunların anlamları birbirine yakındır ve...
القراءةِ بكلِّ واحدةٍ منهنَّ في قرأةِ الأمصارِ.
her biri de İslam beldelerinin kıraat imamları nezdinde meşhurdur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا}. قال: صارتْ كلُّ خُلَّةٍ فى الدنيا عَداوةً على أهْلِها يومَ القيامةِ، إلا خُلَّةَ المُتَّقِين .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] Yüce Allah'ın: {وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا} sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Müttakîlerin dostluğu müstesna, dünyadaki bütün dostluklar kıyamet gününde sahiplerine birer düşmanlığa dönüşmüştür .
وقولُه: {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا}. يقولُ تعالى ذكره: ثم يومَ القيامةِ أيُّها المُتَوادُّون على عبادةِ الأوثانِ والأصنامِ، والمُتواصِلون على خِدْماتِها عندَ وُرُودِكم على ربِّكم، ومُعاينتِكم ما أعَدَّ اللهُ لكم على التَّواصُلِ والتَّوَادِّ فى الدنيا، مِن أليمِ العذابِ، {يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ}. يقولُ: يَتبرَّأُ بعضُكم مِن بعضٍ، ويلعنُ بعضُكم بعضًا.
Yüce Allah’ın: {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا} “Sonra kıyamet gününde kiminiz kiminizi inkâr edecek, kiminiz kiminize lanet okuyacaktır” sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra kıyamet günü ey putlara ve heykellere tapınma hususunda birbirini sevenler ve Rabbinizin huzuruna vardığınızda, dünyadaki o kenetlenmeniz ve sevginiz karşılığında Allah’ın sizin için hazırladığı acıklı azabı bizzat müşahede ettiğinizde onların hizmetinde birbirine bağlananlar! {يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ} “Kiminiz kiminizi inkâr edecek”; yani kiminiz kiminizden uzaklaşacak ve kiminiz kiminize lanet okuyacaktır.
وقولُه: {وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ}. يقولُ جل ثناؤُه: ومصيرُ جميعِكم أيُّها العابِدون الأوثانَ، وما تعبُدون - النارُ. {وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}. يقولُ: وما لكم أيُّها المُتَّخِذون الآلهةَ مِن دونِ اللهِ مودةَ بينِكم، مِن أنصارٍ ينصُرونكم مِن اللهِ، حينَ يُصْلِيكم نارَ جهنمَ، فيُنْقِذوكم مِن عذابِه.
Yüce Allah'ın: {وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ} “Barınağınız ise ateştir” sözü hakkında Şanı Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey putlara tapanlar ve taptığınız şeyler! Hepinizin varacağı yer ateştir. {وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Allah’ı bırakıp aralarında sevgi bağı olsun diye ilahlar edinenler ! O sizi cehennem ateşine attığı vakit sizi Allah’tan koruyacak, sizi O’nun azabından kurtaracak hiçbir yardımcınız da olmayacaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٦)}.
Yüce Allah’ın: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٦)} “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve [İbrâhim]: 'Şüphesiz ben Rabbime hicret edeceğim. Muhakkak ki O, Azîz'dir (kudreti daima üstün gelendir), Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir)' dedi” sözünün teviline gelince:
يقولُ تعالى ذكره: فصدَّق إبراهيم خليلَ اللهِ لوطٌ، {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي}. يقولُ: وقال إبراهيمُ: إنى مُهاجِرٌ دارَ قومى {إِلَى رَبِّي}، إلى الشامِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Lût, Allah'ın dostu (Halîlullah) İbrâhim'i tasdik etti. {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Ve [İbrâhim]: 'Ben Rabbime hicret ediyorum' dedi”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim dedi ki: Ben kavmimin yurdunu terk edip {إِلَى رَبِّي} “Rabbime”, Şam'a hicret ediyorum.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمى، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ}. قال: صدَّق لوطٌ، {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي}. قال: هو إبراهيمُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Yüce Allah'ın: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ} sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Lût tasdik etti, {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “'Ben Rabbime hicret ediyorum' dedi”. O [bunu söyleyen kişi], İbrâhim’dir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ}. أى: فصدَّقه لوطٌ، {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي}. قال: هاجَرا جميعًا مِن كُوثَى، وهى مِن سَوادِ الكوفةِ إلى الشامِ. قال: وذُكر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "إنَّها سَتَكُونُ هِجْرةٌ بعدَ هِجْرةٍ، يَنْحازُ أهلُ الأَرضِ إِلى مُهاجَرِ إبراهيمَ، ويَبْقَى فى الأرضِ شِرارُ أهْلِها، حتى تَلْفِظُهم وتَقْذَرَهم، وتَحْشُرَهم النارُ مع القِرَدةِ والخنازيرِ" .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] Yüce Allah'ın: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ} sözü hakkında: Yani Lût onu tasdik etti; {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “'Ben Rabbime hicret ediyorum' dedi” sözü hakkında da şöyle dediğini rivayet etti: İkisi birlikte Kûfe kırsalından olan Kûsâ'dan Şam'a hicret ettiler. [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: "Hicret üstüne hicret olacaktır. Yeryüzü halkı İbrâhim'in hicret ettiği yere doğru toplanacaktır; yeryüzünde ise halkının en şerlileri kalacaktır; nihayet yeryüzü onları kusup atacak ve ateş onları maymunlar ve domuzlarla birlikte toplayacaktır" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ}. قال: صدَّقه لوطٌ، صدَّق إبراهيمَ. قال: أرأيتَ المؤمنين، أليس آمنوا
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ} “Bunun üzerine Lût ona iman etti” sözü hakkında şöyle dedi: Lût onu tasdik etti, İbrâhim'i tasdik etti. Dedi ki: Müminleri gördün mü, onlar iman etmediler mi
لرسولِ اللهِ ﷺ ما جاء به؟ قال: فالإيمانُ التَّصْديقُ. وفي قولِه: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي}. قال: كانت هِجْرتُه إلى الشامِ.
sallallâhu aleyhi ve sellem’e getirdiği şeyler hususunda iman etmemişler miydi? Dedi ki: İman, tasdik etmektir. Yüce Allah'ın: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Ben Rabbime hicret ediyorum” sözü hakkında da: Onun hicreti Şam'aydı, dedi.
وقال ابنُ زيدٍ في حديثِ الذئبِ الذى كلَّم الرجلَ، فأَخبَر به النبيَّ ﷺ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "فآمَنْتُ له وأبو بكرٍ وعمرُ" . وليس أبو بكرٍ ولا عمرُ معه. يعني "آمنتُ له": صَدَّقْتُه.
İbn Zeyd, adamla konuşan ve durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e haber veren kurdun hadisi hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu söyledi: “Ona ben, Ebû Bekir ve Ömer inandık (tasdik ettik)” . Oysa ne Ebû Bekir ne de Ömer onun yanında bulunuyordu. Yani “Âmentü lehû (ona inandım)”; onu tasdik ettim, demektir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ في قولِه: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي}. قال: إلى حَرَّانَ، ثم أُمِر بعدُ بالشامِ الذى هاجَر إبراهيمُ، وهو أوَّلُ مَن هاجَر. يقولُ: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ}، إبْراهِيمُ: {إِنِّي مُهَاجِرٌ} الآية .
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den [naklen] Yüce Allah'ın: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Harran’a [hicret etti], sonra İbrâhim’in hicret ettiği yer olan Şam’a [gitmesi] emrolundu; o, ilk hicret eden kimsedir. Yüce Allah: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ} “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve [İbrâhim]:”, yani İbrâhim: {إِنِّي مُهَاجِرٌ} “'Ben hicret ediyorum'” âyetini buyurmaktadır .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي}: إبراهيمُ القائلُ: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın Yüce Allah'ın: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} sözü hakkında şöyle dediğini duydum: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Ben Rabbime hicret ediyorum” diyen kişi İbrâhim'dir .
وقولُه: {إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}. يقولُ: إن ربِّى هو العزيزُ الذي لا يَذِلُّ مَن نَصَرَه، ولكنه يمنعُه مِمَّن أرادَه بسُوءٍ، وإليه هِجْرتُه، الحكيمُ في تَدْبيرِه خلقَه، وتَصْريفِه إياهم فيما صَرَّفهم فيه.
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” sözü; [İbrâhim] şöyle demektedir: Şüphesiz Rabbim; yardım ettiği kimsenin zelil olmayacağı, bilakis kendisine kötülük etmek isteyene karşı onu koruyacağı ve kendisine hicret ettiğim Azîz olandır; yaratıklarını idare etmesinde ve onları sevk ettiği hususlarda dilediği gibi yönetmesinde Hakîm olandır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧)} “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık, peygamberliği ve kitabı onun nesline verdik, dünyada onun mükâfatını verdik ve şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” sözünün teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكره: ورَزَقْناه مِن لَدُنَّا إسحَاقَ ولدًا، وَيَعْقُوبَ مِن بعدِه وَلَدَ وَلَدٍ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ona katımızdan evlat olarak İshak'ı, onun ardından da torun olarak Yakub'u rızık olarak verdik.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ}. قال: هما ولدا إبراهيمَ .
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar İbrâhim'in evlatlarıdır .
وقولُه: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ}. بمعنى الجمعِ؛ يرادُ به الكتبُ، ولكنه خرَجَ مَخْرَجَ قولِهم: كَثُر الدرهمُ والدينارُ عندَ فلانٍ.
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} “Peygamberliği ve Kitab'ı onun soyuna verdik” sözü, çoğul anlamındadır; bununla kitaplar kastedilmektedir. Fakat bu, [Arapların]: "Filanın yanında dirhem ve dinar çoğaldı" sözü kabilinden [cins ismi olarak tekil] gelmiştir.
وقولُه: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا}. يقولُ تعالى ذكره: وأعْطيناه ثوابَ بلائِه فينا فى الدنيا، {وَإِنَّهُ} مع ذلك {فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ}. فله هنالك أيضًا جزاءُ الصالحين، غيرَ مُنْتَقَصٍ حَظُّه بما أُعطِى في الدنيا مِن الأجرِ على بلائِه في اللهِ، عما له عندَه في الآخرةِ.
Yüce Allah'ın: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا} “Ona dünyada mükâfatını verdik” sözü hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada bizim uğrumuzdaki imtihanının mükâfatını ona verdik. Bununla birlikte {وَإِنَّهُ} “ve şüphesiz o”, {فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “ahirette de salihlerdendir”. Allah uğrundaki imtihanına karşılık dünyada verilen mükâfat sebebiyle ahirette O'nun katında kendisi için olan [nasibinden] hiçbir şey eksilmeksizin, orada da onun için salihlerin mükâfatı vardır.
وقيل: إن الأَجْرَ الذى ذكَره اللهُ ﷿ أنه آتاه إبراهيمَ في الدنيا، هو الثناءُ الحسنُ، والولدُ الصالحُ.
Şöyle de denilmiştir: Aziz ve Celil olan Allah'ın dünyada İbrâhim'e verdiğini zikrettiği mükâfat; güzel övgü ve salih evlattır.