وأَولى القولَين بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: إن أرضى واسعةٌ، فاهرُبوا مِمَّن منَعكم مِن العملِ بطاعتى؛ لدلالةِ قولِه: {فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ}. على ذلك، وأن ذلك هو أظهرُ مَعْنَيَيْه ، وذلك أن الأرضَ إذا وصفها بسَعَةٍ، فالغالبُ من وصفِه إياها بذلك أنها لا تَضِيقُ جميعُها على مَن ضاق عليه منها موضعٌ، لا أنه وصَفها بكثرةِ الخيرِ والخِصْبِ.
Ayetin tevili konusunda bu iki görüşten doğruya en yakın olanı: “Bunun anlamı: Benim arzım geniştir; öyleyse bana itaatten sizi alıkoyan kimseden kaçıp hicret edin” diyenin görüşüdür. Zira O'nun: {فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ} “Öyleyse yalnız bana kulluk edin” sözü buna delalet etmektedir ve iki manadan en açığı da budur . Çünkü arz genişlikle nitelendiğinde, bu nitelemenin galip olan manası, bir yeri bir kimseye dar geldiğinde tamamının ona dar gelmeyeceğidir; yoksa arzın hayrının ve bereketinin çokluğu ile nitelenmiş olması değildir.
وقولُه: {فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ}. يقولُ: فأخْلِصوا لي عبادتَكم وطاعتَكم، ولا تُطِيعوا في مَعصيتى أحدًا مِن خَلْقى.
O'nun: {فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ} “Öyleyse yalnız bana kulluk edin” sözü ise şöyle demektir: İbadetinizi ve itaatinizi yalnızca bana halis kılın; bana isyan konusunda mahlukatımdan hiç kimseye itaat etmeyin.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩)}.
Yüce Allah'ın: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩)} “Her can ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz. İman edip salih ameller işleyenleri, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennet köşklerine yerleştireceğiz. [Salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir! Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به مِن أصحاب نبيِّه: هاجِرُوا مِن أرضِ الشركِ مِن مكةَ، إلى أرضِ الإسلامِ إلى المدينةِ؛ فإن أرضى واسعةٌ، فاصْبِروا على عبادتي، وأَخْلِصوا طاعتى، فإنكم مَيِّتون، وصائِرون إلىَّ؛ لأن كلَّ نفسٍ حيةٍ ذائقةُ الموتِ، ثم إلينا بعدَ الموتِ تُرَدُّون. ثم أخبَرهم جل ثناؤُه، عما أعَدَّ للصابرِين منهم على طاعتِه، من كرامتِه عندِه، فقال:
Yüce Allah, Peygamberi'nin ashabından Kendisine iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Şirk yurdu olan Mekke'den, İslam yurdu olan Medine'ye hicret edin; çünkü benim arzım geniştir. Bana ibadet etmeye sabredin ve bana itaati halis kılın; zira sizler ölecek ve bana döneceksiniz. Çünkü yaşayan her can ölümü tadacaktır; sonra ölümden sonra bize döndürüleceksiniz. Ardından O'nun övgüsü yücedir, Kendisine itaatte sabredenler için katında hazırladığı ikramı haber vererek şöyle buyurdu:
{وَالَّذِينَ آمَنُوا}. يعنى: صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، فيما جاء به مِن عندِ اللَّهِ، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: وعمِلوا بما أمَرهم اللهُ
{وَالَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler”; yani Allah'ı ve Resûlü'nü, Allah katından getirdiği hususlarda tasdik edenler, {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenler”; [şöyle] buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yapıp
فأطاعوه فيه، وانتهوا عما نَهاهم عنه، {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا} يقولُ: لمُنْزِلَنَّهم مِن الجنةِ عَلَاليَّ.
bu hususta O'na itaat edenler ve O'nun kendilerini nehyettiği şeylerden vazgeçenler; {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا} “Onları mutlaka cennet köşklerine yerleştireceğiz”, şöyle buyurmaktadır: Onları cennetin yüksek köşklerine yerleştireceğiz.
واختَلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفييِّن: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} بالباءِ، وقرَأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ بالثاء: (لَنُثْوِيَنَّهُمْ) .
Kurrâ bu kelimenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı 'bâ' harfiyle {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} şeklinde okumuş; Kûfe kurrâsının geneli ise 'sâ' (ث) harfiyle (لَنُثْوِيَنَّهُمْ) şeklinde okumuştur .
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك عندى أنهما قِراءتان مشهورتان في قرأةِ الأمصارِ، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ، مُتقارِبتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمُصِيبٌ؛ وذلك أن قولَه: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ}. من: بَوَّأْتُه مُنزِلًا، أي: أنزَلتُه، وكذلك: (لنُثْوِيَنَّهم)؛ إنما هو مِن: أثْويتُه مَسْكَنًا. إذا أَنزَلْتَه مُنزلًا، مِن الثَّواءِ، وهو المُقامُ.
Bu hususta bana göre doğru olan söz şudur: Bunlar şehirlerin kurrâsı arasında meşhur iki kıraattir; her birini kurrâdan ilim ehli kimseler okumuştur ve anlamları birbirine yakındır. Dolayısıyla okuyan kişi hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Şöyle ki: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} sözü, بَوَّأْتُه مُنزِلًا (ona bir konak hazırladım/onu yerleştirdim) yani onu iskân ettim ifadesindendir. Aynı şekilde (لنُثْوِيَنَّهم) de bir kimseyi bir yere yerleştirdiğinde kullanılan أثْويتُه مَسْكَنًا ifadesindendir ve ikamet etmek manasındaki es-sevâ'dan (الثَّواء) gelir.
وقولُه: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ: تَجْرِى مِن تحتِ أشجارِها الأنهارُ، {خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ: ماكِثين فيها إلى غير نهايةٍ، {نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ}. [يقولُ: نعمَ جزاءُ العامِلين] بطاعةِ اللهِ هذه الغُرَفُ التي يُثْوِيهُموها اللهُ فى جَنَّاتِهِ، تَجْرِى مِن تحتِها الأنهارُ، {الَّذِينَ صَبَرُوا} على أذَى المشركين في الدنيا، وما كانوا يَلْقَون منهم، وعلى العملِ بطاعةِ اللهِ وما يُرْضِيه، وجهادِ أعدائِه، {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. [يقولُ: وعلى ربِّهم يتوكلون] في أرْزاقِهم وجهادِ أعدائِهم، فلا يَنْكُلون عنهم؛ [ثقةً منهم] بأن اللهَ مُعْلِى كلمتِه، ومُوهِنُ كيدِ
Allah Teâlâ'nın: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Altından ırmaklar akar” sözü; ağaçlarının altından ırmaklar akar, demektir. {خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedî kalıcıdırlar” sözü; orada sonsuza dek kalıcıdırlar, demektir. {نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” [ifadesi ise]; [Şöyle buyurmaktadır: Allah'a itaat yolunda amel edenlerin mükâfatı], Allah'ın onları cennetlerinde yerleştireceği ve altından ırmaklar akan bu köşkler ne güzeldir! {الَّذِينَ صَبَرُوا} “Onlar ki sabrettiler” [ifadesi]; dünyada müşriklerin eziyetlerine, onlardan gördükleri [baskılara], Allah'a itaat doğrultusunda O'nu razı edecek ameller işlemeye ve O'nun düşmanlarıyla cihada [sabrettiler demektir]. {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Ve yalnız Rablerine tevekkül ederler” [ifadesi]; [Şöyle buyurmaktadır: Rızıkları ve düşmanlarıyla cihat hususunda yalnızca Rablerine tevekkül ederler] de onlardan geri durmazlar/kaçınmazlar; [çünkü onlar] Allah'ın kelimesini yücelteceğine ve [kâfirlerin] tuzağını zayıflatacağına tam olarak güvenirler...
الكافرين، وأن ما قُسِم لهم من الرزقِ فلن يَفُوتَهم.
kâfirlerin [tuzağını boşa çıkaracağına] ve kendilerine taksim edilen rızkın asla kendilerini kaçırmayacağına [inanırlar].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)} “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz; onları da sizi de Allah rızıklandırır. O hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسولِه من أصحابِ محمدٍ ﷺ: هاجِروا وجاهِدوا فى اللهِ، أيُّها المؤمنون -أعداءَه، ولا تَخافوا عَيْلةً ولا إِقْتارًا، فكم مِن دابةٍ ذاتِ حاجةٍ إلى غذاءٍ ومطعمٍ ومشربٍ لا تحملُ رزقَها، يعنى غذاءَها، لا تحمِلُه فترفَعُه في يومِها لغدِها؛ لعجزِها عن ذلك، {اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ} يومًا بيومٍ، {وَهُوَ السَّمِيعُ} لأقوالِكم: نَخْشَى بفِراقِنا أوطانَنا العَيْلةَ. {الْعَلِيمُ} ما في أنفسِكم، وما إليه صائرٌ أمرُكم، وأمرُ عدوِّكم من إذْلالِ اللهِ إياهم ، ونُصْرتِكم عليهم، وغيرِ ذلك مِن أمورِكم، لا يَخْفى عليه شيءٌ مِن أمورِ خلقِه.
Yüce Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kendisine ve Resûlü'ne iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Allah yolunda hicret edin ve O'nun düşmanlarıyla cihad edin; yoksulluktan ve darlıktan korkmayın. Zira besine, yiyeceğe ve içeceğe muhtaç olup da rızkını taşımayan, yani besinini acizliğinden ötürü bugünden yarına taşıyıp biriktiremeyen nice canlı vardır! {اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ} “Onları da sizi de Allah rızıklandırır”; günden güne [rızkınızı verir]. {وَهُوَ السَّمِيعُ} “O hakkıyla işitendir”; “Yurtlarımızdan ayrılmakla yoksulluğa düşmekten korkuyoruz” şeklindeki sözlerinizi [işitendir]. {الْعَلِيمُ} “[Hakkıyla] bilendir”; içinizde olanı, sizin durumunuzun ve Allah'ın onları zelil kılması ve sizi onlara galip kılmasıyla düşmanınızın durumunun neye varacağını ve diğer bütün işlerinizi bilendir; O'na yaratıklarının işlerinden hiçbir şey gizli kalmaz.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا}. قال: الطيرُ والبهائمُ لا تحمِلُ الرزقَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا} “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz; onları Allah rızıklandırır” sözü hakkında: “Kuşlar ve hayvanlar rızık taşımazlar” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ عِمْرانَ،
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu‘temir b. Süleymân rivayet edip dedi ki: İmrân’ı işittim,
عن أبى مِجْلَزٍ فى هذه الآيةِ: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ}. قال: مِن الدوابِّ ما لا يستطيعُ أن يدَّخِرَ لَغَدٍ، يُوَفَّقُ لرزقِه كلَّ يومٍ حتى يموتَ .
o Ebû Miclez'den şu: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ} “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz; onları da sizi de Allah rızıklandırır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Canlılardan öylesi vardır ki yarına bir şey biriktirmeye güç yetiremez; ölene kadar her gün rızkına muvaffak kılınır” .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن عليِّ بنِ الأقْمرِ {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا}. قال: لا تَدَّخِرُ شيئًا لغدٍ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Alî b. el-Akmer'den: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz” [ayeti hakkında]: “Yarına hiçbir şey biriktirmez” dediğini rivayet etti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١)} “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim boyun eğdirdi?' diye sorsan, mutlaka: 'Allah' derler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولئن سألتَ يا محمدُ هؤلاء المشركين باللهِ: {مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} فَسَوَّاهن، {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} لعبادِهِ، يَجْرِيان دائبَين لمصالحِ خلقِ اللهِ؟ لَيَقُولُنَّ: الذى خلَق ذلك وفَعَلَه اللهُ. {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فأَنَّى يُصْرَفون عمن صنَع ذلك، فيَعْدِلون عن إخلاصِ العبادةِ له.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'a ortak koşan bu kimselere: {مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “Gökleri ve yeri kim yarattı” ve onları düzene koydu, {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} “Güneşi ve ayı” kullarının hizmetine “kim boyun eğdirdi” ki Allah'ın yarattıklarının maslahatları için durmaksızın hareket ederler? diye sorsan; mutlaka: “Bunları yaratan ve yapan Allah'tır” diyeceklerdir. {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} “O halde nasıl çevriliyorlar?”. O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmaktadır: Bunları yapandan nasıl çevriliyorlar da ibadeti yalnızca O'na halis kılmaktan yüz çeviriyorlar?
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ}. أى: يَعْدِلُونَ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} “O halde nasıl çevriliyorlar?” [ayeti hakkında]: “Yani [haktan] sapıp yüz çeviriyorlar” dediğini rivayet etti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢)}.
Yüce Allah'ın: {اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢)} “Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ يُوَسِّعُ مِن رزقِه لَمَن يشاءُ مِن خلقِه، ويُضَيِّقُ فَيُقَتِّرُ لمَن يشاءُ منهم. يقولُ: فأَرْزاقُكم وقِسْمتُها بينَكم، أيُّها الناسُ، يبَدِى دونَ كلِّ أحدٍ
Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Allah, yarattıklarından dilediğine rızkını genişletir, onlardan dilediğine de daraltıp kısar. Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Rızıklarınız ve bunların aranızdaki taksimatı, başkasının değil sadece Benim elimdedir;
سِواى، أَبْسُطُ لمَن شئتُ منها، وأُقَتِّرُ على مَن شئتُ، فلا يُخَلِّفنَّكم عن الهجرةِ وجهادِ عدوِّكم خوفُ العَيْلةِ، {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. يقولُ: إِن اللهَ عليمٌ بمصالحِكم، ومَن لا [يَصْلُحُ له] إلا البسطُ فى الرزقِ، ومَن لا يصلُحُ له إلا التَّقْتِيرُ عليه، وهو [العالمُ بكلِّ ذلك] .
onlardan dilediğime rızkı bol bol veririm, dilediğime de kısarım. Öyleyse yoksulluk korkusu sizi hicretten ve düşmanınızla cihaddan alıkoymasın. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah sizin maslahatlarınızı, rızkın bollaşmasından başkası [kendisine yaramayanı] ve rızkın daraltılmasından başkası kendisine yaramayanı en iyi bilendir; [bütün bunları hakkıyla bilen O'dur] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣)} “Andolsun ki onlara: 'Gökten su indirip de onunla yeri ölümünden sonra dirilten kimdir?' diye sorsan, mutlaka: 'Allah' derler. De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Hayır, onların çoğu akletmezler” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولئن سألتَ، يا محمدُ، هؤلاء المشركين باللهِ مِن قومِك: {مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً}، وهو المطرُ الذي يُنْزِلُه اللهُ من السحابِ، {فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ}. يقولُ: فأحْيَا بالماءِ الذى أنزَله من السماءِ الأرضَ. وإحْياؤُها: إنباتُه النباتَ فيها، {مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا}: مِن بعدِ جُدُوبِها وقُحُوطِها.
Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden Allah'a ortak koşan bu kimselere: {مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “Gökten suyu” -ki o, Allah'ın buluttan indirdiği yağmurdur- “kim indirdi”, {فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ} “Ve onunla yeri diriltti?” diye sorsan. Şöyle buyurmaktadır: Gökten indirdiği su ile yeri diriltti. Yerin diriltilmesi ise onda bitkileri bitirmesidir; {مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا} “Ölümünden sonra”; kuruyup çoraklaşmasından sonra.
وقولُه: {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ}. يقولُ: ليَقُولُنَّ: الذي فعَل ذلك، اللهُ الذي له عبادةُ كلِّ شيءٍ. وقولُه: {قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ}. يقولُ: وإذا قالوا ذلك فقُلْ: الحمدُ للهِ {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}. يقولُ: بل أكثرُ هؤلاء المشركين باللهِ لا يَعْقِلون ما لهم فيه النَّفْعُ مِن أمرِ دينِهم، وما فيه الضُّرُّ، فهم لجَهْلِهم يحسَبون أنهم لعبادتِهم الآلهةَ دونَ اللهِ، يَنالون بها عندَ اللهِ زُلْفةً وقُرْبةٌ، ولا يعلَمون أنهم بذلك هالِكون، مُسْتوجِبون الخلودَ في النارِ.
O'nun: {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Mutlaka: 'Allah' derler” sözü: Bunu yapan, her şeyin ibadetine layık olan Allah'tır diyeceklerdir demektir. O'nun: {قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} “De ki: Hamd Allah'a mahsustur” sözü: Onlar bunu söylediklerinde sen de: Hamd Allah'a mahsustur de demektir. {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Hayır, onların çoğu akletmezler” sözü ise: Bilakis Allah'a ortak koşan bu kimselerin çoğu, din işlerinde kendilerine neyin fayda neyin de zarar vereceğini akletmezler; cehaletlerinden ötürü Allah'tan başka ilahlara tapmakla Allah katında bir yakınlık ve derece elde edeceklerini sanırlar, bununla helak olup ateşte ebedî kalmayı hak ettiklerini ise bilmezler demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤)} “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve bir oyundan ibarettir. Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi!” sözünün tevili hakkındaki açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: وما هذه الحيَاةُ الدنيا التي يتمتعُ منها هؤلاء المشركون {إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ}. يقولُ: إلا تعليلُ النفوسِ بما تَلْتَذُّ به، ثم هو مُنْقَضٍ عن قريبٍ، لا بقاءَ له ولا دوامَ، {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ}، يقولُ: وإن الدارَ الآخرة لفيها الحياةُ الدائمةُ، التى لا زوالَ لها، ولا انقطاعَ ولا موتَ معها.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin faydalandığı bu dünya hayatı {إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ} “Ancak bir eğlence ve oyundan ibarettir”. Şöyle buyurmaktadır: Nefislerin lezzet aldığı şeylerle avunmasından ibarettir; sonra çok geçmeden sona erer, onda bir kalıcılık ve devamlılık yoktur. {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ} “Ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur”, şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz ahiret yurdunda zevali, kesintisi ve beraberinde ölüm olmayan ebedî hayat vardır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}: حياةٌ لا موتَ فيها .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi!” sözü hakkında: “İçinde ölüm olmayan bir hayattır” dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَهِيَ الْحَيَوَانُ}. قال: لا موتَ فيها .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in O'nun: {لَهِيَ الْحَيَوَانُ} “İşte asıl hayat odur” sözü hakkında: “Onda ölüm yoktur” dediğini rivayet etti .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ}. يقولُ: باقيةٌ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ} “Ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur” sözü hakkında: “Bâkîdir (kalıcıdır)” dediğini rivayet etti .
وقولُه: {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: لو كان هؤلاء المشركون يعلَمون أن ذلك كذلك، لقَصَّروا عن تكْذيبِهم باللهِ، وإشْراكِهم غيرَه في عبادتِه، ولكنهم لا يعلَمون ذلك.
O'nun: {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Keşke bilselerdi!” sözü ise şöyle demektir: Bu müşrikler durumun böyle olduğunu bilselerdi, Allah'ı yalanlamaktan ve O'na ibadette başkasını ortak koşmaktan vazgeçerlerdi; fakat onlar bunu bilmiyorlar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥)}.
Yüce Allah'ın: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥)} “Gemiye bindikleri zaman dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar; fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar.” sözünün tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا ركِب هؤلاء المشركون السفينةَ في البحرِ، فخافوا الغرَقَ والهلاكَ فيه، {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}. يقولُ: أخْلَصوا للهِ -عندَ الشِّدَّةِ التي نزلَت بهم- التوحيدَ، وأفْرَدوا له الطاعةَ، وأذْعَنوا له بالعبودةِ، ولم يَسْتَغِيثوا بآلهتِهم وأنْدادِهم، ولكن باللهِ الذى خَلَقَهم، {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ}. يقولُ: فلمَّا خَلَّصهم مما كانوا فيه وسَلَّمهم، فصاروا إلى البَرِّ، إذا هم يجعَلون مع اللهِ شريكًا في عبادتِهم، ويَدْعون الآلهةَ والأوثانَ معه أربابًا.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler denizde gemiye bindiklerinde ve orada boğulup helak olmaktan korktuklarında: {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Dini yalnız O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar”. Şöyle buyurmaktadır: Başlarına gelen o şiddetli anda tevhidi yalnızca Allah'a halis kılar, itaati yalnız O'na tahsis eder, O'na kullukla boyun eğerler; ilahlarından ve putlarından yardım istemez, aksine kendilerini yaratan Allah'a yalvarırlar. {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ} “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca”. Şöyle buyurmaktadır: Onları içinde bulundukları durumdan kurtarıp esenliğe kavuşturduğunda ve karaya çıktıklarında bir de bakarsın ki ibadetlerinde Allah'a bir ortak koşuyor, O'nunla birlikte ilahları ve putları rabler edinerek onlara dua ediyorlar.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ}: فالخلقُ كلُّهم يُقِرُّون للهِ أنه ربُّهم، ثم يُشركون بعدَ ذلك .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ} “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” sözü hakkında: “Bütün yaratılmışlar Allah'ın kendilerinin Rabbi olduğunu ikrar ederler; sonra bundan sonra [O'na] şirk koşarlar” dediğini rivayet etti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧)}.
Yüce Allah'ın: {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧)} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve zevk sürüp yararlansınlar diye! Fakat yakında bilecekler! Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, bizim orayı güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi? Hâlâ bâtıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما نجَّى اللهُ هؤلاء المشركين مما كانوا فيه في البحرِ من الخوفِ والحَذَرِ مِن الغَرَقِ إلى البَرِّ، إذا هم بعد أن صاروا إلى البَرِّ، يُشركون باللهِ الآلهة والأنْدادَ، {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ}. يقول: ليَجْحَدوا نعمةَ اللهِ التي أنعَمها عليهم في أنفسِهم وأموالِهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah bu müşrikleri denizde içinde bulundukları korku ve boğulma tehlikesinden karaya çıkarıp kurtarınca, karaya çıktıktan sonra hemen Allah'a ilahları ve putları ortak koşarlar. {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine canları ve malları konusunda bahşettiği nimetini inkâr etsinler diye.
{وَلِيَتَمَتَّعُوا}. اختلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: {وَلِيَتَمَتَّعُوا} بكسرِ "اللامِ"، بمعنى: وكي يَتَمَتَّعوا آتَيناهم ذلك. وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيِّين: (وَلْيَتَمَتَّعُوا) بسكونِ "اللامِ"، على وَجْهِ الوعيدِ
{وَلِيَتَمَتَّعُوا} “Ve zevk sürüp yararlansınlar diye”. Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu; “kendilerine bunu yararlansınlar diye verdik” anlamında “lâm”ın kesresiyle {وَلِيَتَمَتَّعُوا} şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu tehdit vechi üzere “lâm”ın sükûnuyla (وَلْيَتَمَتَّعُوا) şeklinde okumuştur
والتوبيخِ، أي: اكفُروا؛ فإنكم سوف تعلَمون ماذا تَلْقَون مِن عذابِ اللهِ بكفرِكم به .
ve azarlama amacıyla "lâm" harfinin sükûnuyla (وَلْيَتَمَتَّعُوا) “[Şimdilik] yararlansınlar bakalım!” şeklinde okumuştur; yani: İnkâr edin; zira O'nu inkâr etmeniz sebebiyle Allah'ın azabından ne ile karşılaşacağınızı yakında bileceksiniz .
وأَولى القراءتين عندى فى ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه بسكونِ "اللامِ" على وجهِ التهديدِ والوعيدِ، وذلك أن الذين قرَءوه بكسرِ "اللامِ" زعَموا أنهم إنما اخْتاروا كسرَها عطفًا بها على "اللامِ" التى فى قولِه: {لِيَكْفُرُوا}. وأن قولَه: {لِيَكْفُرُوا}. لمّا كان معناه: كى يكفُروا كان الصوابُ في قولِه: {وَلِيَتَمَتَّعُوا} أن يكونَ: وكى يَتَمتَّعوا، إذ كان عطفًا على قولِه: {لِيَكْفُرُوا}. عندَهم. وليس الذى ذهَبوا مِن ذلك بمذهبٍ، وذلك لأن "لامَ" قولِه: {لِيَكْفُرُوا}. صلُحت أن تكونَ بمعنى "كي"؛ لأنها شرطٌ لقولِه: إذا هم يُشركون باللهِ، كى يكفُروا بما آتيناهم من النِّعَمِ. وليس ذلك كذلك في قولِه: {وَلِيَتَمَتَّعُوا}. لأن إشْراكَهم باللهِ كان كُفْرًا بنعمتِه، وليس إشْراكُهم به تَمَتُّعًا بالدنيا، وإن كان الإشْراكُ به يُسَهِّلُ لهم سبيلَ التَّمَتُّعِ بها، فإذ كان ذلك كذلك فتَوْجِيهُه إلى معنى الوعيدِ أَولى وأحقُّ مِن تَوْجِيهِه إلى معنى: وكي يَتَمتَّعوا.
Bana göre bu konuda iki kıraatten doğruya en yakın olanı, tehdit ve vaîd vechi üzere "lâm"ın sükûnuyla okuyan kimsenin kıraatidir. Şöyle ki; onu "lâm"ın kesresiyle okuyanlar, onu ancak O'nun: {لِيَكْفُرُوا} “Nankörlük etsinler diye” sözündeki "lâm"a atfederek kesreli okumayı tercih ettiklerini iddia etmişlerdir. Onlara göre O'nun: {لِيَكْفُرُوا} sözünün anlamı “inkâr etsinler diye” olunca, O'nun: {لِيَكْفُرُوا} sözüne atıf olduğu için O'nun: {وَلِيَتَمَتَّعُوا} sözündeki doğru [anlamın] da “ve yararlansınlar diye” olması gerekirdi. Onların bu görüşü isabetli bir görüş değildir; zira O'nun: {لِيَكْفُرُوا} sözündeki "lâm", “onlara verdiğimiz nimetleri inkâr etsinler diye bir de bakarsın ki Allah'a ortak koşarlar” sözünün bir şartı (sebebi) olduğu için “key (diye)” anlamında olmaya elverişlidir. Oysa O'nun: {وَلِيَتَمَتَّعُوا} sözünde durum böyle değildir. Çünkü onların Allah'a şirk koşmaları O'nun nimetine nankörlüktür; O'na şirk koşmak ise her ne kadar O'na şirk koşmak dünyadan yararlanma yolunu onlar için kolaylaştırsa da bizzat dünyadan yararlanmak demek değildir. Durum böyle olunca, onu tehdit anlamına hamletmek, “ve yararlansınlar diye” anlamına hamletmekten daha evlâ ve daha uygundur.
وبعدُ، فقد ذُكر أن ذلك فى قراءةِ أُبَيٍّ: (وَتَمَتَّعُوا) . وذلك دليلٌ على صحةِ قراءةِ من قرَأه بسكونِ "اللامِ"، بمعنى الوعيدِ.
Ayrıca, bunun Übeyy'in kıraatinde (وَتَمَتَّعُوا) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Bu da tehdit anlamında "lâm"ın sükûnuyla okuyan kimsenin kıraatinin sıhhatine delildir.
وقولُه: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا}، يقولُ تعالى ذكرُه مُذَكَّرًا هؤلاء
O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا} “Görmediler mi ki biz [orayı] güvenli bir harem kıldık” sözü[ne gelince]; zikri yüce olan [Allah], şunlara hatırlatarak şöyle buyurmaktadır:
المشركينِ مِن قريشٍ، القائلين: لولا أُنزِل عليه آيةٌ مِن ربِّه- نِعْمَتَه عليهم، التي خَصَّهم بها دونَ سائرِ الناسِ غيرِهم، مع كفرِهم بنعمتِه، وإشْراكِهم في عبادتِه الآلهة والأنْدادَ: أولم يَرَ هؤلاء المشركون مِن قريشٍ، ما خَصَصْناهم به من نعمتِنا عليهم دونَ سائرِ عبادِنا، فيَشْكُرونا على ذلك، ويَنْزجِروا عن كفرِهم بنا، وإشْراكِهم ما لا ينفعُهم ولا يَضُرُّهم في عبادتِنا؛ {أَنَّا جَعَلْنَا} بلدهم {حَرَمًا} حَرَّمْنا على الناس أن يدخُلوه بغارةٍ أو حربٍ، {آمِنًا} يأْمَنُ فيه من سكَنه، فأَوَى إليه، من السِّبَاءِ والخوفِ والحرامِ الذي لا يأمَنُه غيرُهم مِن النَّاسُ؟! {وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ}. يقولُ: ويُسْلَبُ الناسُ مِن حولِهم قتلًا وسِبَاءً.
O'nun nimetini inkâr etmelerine ve O'na ibadette ilahları ve putları ortak koşmalarına rağmen, diğer insanlara değil de sırf kendilerine tahsis ettiği nimetini hatırlatarak şöyle buyurmaktadır: Kureyş'in bu müşrikleri, bundan ötürü bize şükretsinler ve bizi inkâr etmekten, ibadetimizde kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyen şeyleri ortak koşmaktan vazgeçsinler diye diğer kullarımıza değil de sırf kendilerine tahsis ettiğimiz nimetimizi görmediler mi; insanların oraya baskınla veya savaşla girmesini insanlara haram kıldığımız beldelerini {حَرَمًا} [harem], orada oturup ona sığınan kimsenin diğer insanların güvende olamadığı esir edilmekten, korkudan ve haram fiillerden güvende olduğu {آمِنًا} [güvenli] {أَنَّا جَعَلْنَا} [kıldığımızı görmediler mi?!] {وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken”. Şöyle buyurmaktadır: Çevrelerindeki insanlar öldürülerek ve esir edilerek kapılıp yağmalanırken.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ}. قال: كان لهم في ذلك آيةٌ أن الناسَ يُغْزَون ويُتَخَطَّفون، وهم آمِنون .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, bizim orayı güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi?” sözü hakkında: “İnsanlara saldırılıp kapılıp götürülürken kendilerinin güvende olması onlar için bunda bir ibretti” dediğini rivayet etti .
وقولُه: {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ}. يقولُ: أفبالشِّرْكِ باللهِ يُقرُّون بألُوهةِ الأوثانِ، بأن يُصَدِّقوا، وبنعمةِ اللهِ التى خَصَّهم بها، مِن أن جعَل بلدَهم حَرَمًا آمِنًا يكفُرون؟! يعنى بقولِه: {يَكْفُرُونَ}. يَجْحَدون.
O'nun: {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ} [sözü hakkında] şöyle buyurmaktadır: Putların ilahlığını tasdik ederek Allah'a şirk koşmaya inanıyorlar da, beldelerini güvenli bir harem kılmak suretiyle kendilerine tahsis ettiği Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?! O'nun: {يَكْفُرُونَ} “İnkâr ediyorlar” sözüyle: “Yok sayıp nankörlük ediyorlar” kastedilmektedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ}: أي: بالشِّرْكِ، {وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ}. أي: يجحَدون.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ} “Bâtıla mı inanıyorlar?” yani şirke; {وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ} “Ve Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” yani [O'nun nimetini] yok sayıp nankörlük ediyorlar sözünü [rivayet etti].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٦٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٦٨)} “Allah'a karşı yalan uyduran yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kimdir? Kâfirler için cehennemde bir barınak mı yok?” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن أظلمُ أيُّها الناسُ، ممن اختَلَق على اللهِ كَذِبًا؛ فقالوا إذا فعَلوا فاحشةً: وجَدنا عليها آباءَنا، واللهُ أمرَنا بها. واللهُ لا يأمُرُ بالفحشاءِ - {أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ}. يقولُ: أو كذَّب بما بعَث اللهُ به رسولُه محمدًا ﷺ مِن توحيدِه، والبراءةِ مِن الآلهةِ والأندادِ، لمّا جاءَه هذا الحقُّ مِن عِندِ اللهِ، {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ}. يقولُ: أليس فى النارِ مَثْوًى ومَسْكَنٌ لمن كفَر باللهِ وجَحَد توحيدَه وكذَّب رسولَه ﷺ. وهذا تقريرٌ وليس باستفهامِ، إنما هو كقولِ جريرٍ :
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Bir hayâsızlık yaptıkları zaman: “Atalarımızı bunun üzerinde bulduk, bize bunu Allah emretti” diyen kimseden -ki Allah hayâsızlığı emretmez- daha zalim kim olabilir? {أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ} “Yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan”. Şöyle buyurmaktadır: Yahut bu hak Allah katından kendisine geldiğinde, Allah'ın Rasûlü Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) O'nun tevhidiyle, ilahlardan ve putlardan uzak durmakla gönderdiği şeyi yalanlayandan [daha zalim kimdir]? {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için cehennemde bir barınak mı yok?”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr eden, O'nun tevhidini reddeden ve Rasûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayan kimse için ateşte bir kalacak yer ve bir mesken yok mudur? Bu bir takrîr (onaylatma)dir, soru değildir; bu ancak Cerîr'in şu sözü gibidir :
ألسْتُم خَيْرَ مَن رَكِب المَطايا … وأنْدَى العالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ
Sizler binitlere binenlerin en hayırlısı değil misiniz? … Ve avuçlarının içi âlemlerin en cömerti olanlar?
إنما أخبرَ أن للكافرين باللهِ مَسْكَنًا في النارِ، ومَنزِلًا يَثْوُون فيه.
[Şair] ancak Allah'ı inkâr edenler için ateşte bir mesken ve içinde ikamet edecekleri bir menzil olduğunu bildirmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)} “Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince, elbette biz onları yollarımıza iletiriz. Şüphesiz Allah muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين قاتلَوا هؤلاء المُفْتَرِين على اللهِ كذبًا، من كفارِ قريشٍ، المُكذِّبين بالحقِّ لما جاءَهم- فينا، مُبْتَغين بقتالهم عُلُوَّ كلمتِنا، ونُصْرةَ دينِنا، {لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا}. يقولُ: لنُوَفِّقَنَّهم لإصابةِ الطُّرُقِ المستقيمةِ، وذلك إصابةُ دينِ اللهِ، الذى هو الإسلامُ، الذي بَعث اللهُ به محمدًا ﷺ، {وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: وإن اللهَ لمع مَن أحسَن مِن خلقِه، فجاهَد فيه أهلَ الشركِ، مُصَدِّقًا رسولَه فيما جاء به من عندِ اللهِ، بالعَوْنِ له والنُّصْرِةِ على مَن جَاهَد مِن أعدائِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyş kâfirlerinden olup Allah'a yalan yere iftira atan ve kendilerine hak geldiğinde onu yalanlayan şu kimselerle bizim uğrumuzda savaşan, savaşlarıyla kelimemizin yücelmesini ve dinimizin zafere ulaşmasını arzulayanlara gelince; {لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} “Elbette biz onları yollarımıza iletiriz”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Onları dosdoğru yollara ulaşmaya muvaffak kılarız; bu da Allah'ın, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisiyle gönderdiği din olan İslâm'a ulaşmaktır. {وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, yarattıklarından iyilik edip [O'nun] uğrunda şirk ehline karşı cihad eden, Allah katından getirdiği hususlarda O'nun Resûlü'nü tasdik eden kimseye yardım etmek ve cihad ettiği düşmanlarına karşı zafer nasip etmek suretiyle onunla beraberdir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا} “Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince” sözünün tevili hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا}. فقلتُ له: قاتَلوا فينا؟ قال: نعم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا} “Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince” sözü hakkında [bir söz] söyledi. Ben ona: “Bizim uğrumuzda savaştılar mı [demektir]?” dedim. O: “Evet” dedi .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "العنكبوتِ"
Ankebût sûresi tefsirinin sonu.