Binûn

Ankebût Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنى علىُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا يزيدُ، عن سفيانَ، عَن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ}. قال: مَن قاتَل ولم يُعْطِ الجزيةَ.

Bana Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o Mücâhid'den O'nun: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler bir yana, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Savaşan ve cizye vermeyen kimsedir.”

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثني أبي، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ بنحوهِ، إلَّا أنه قال: من قاتَلك ولم يُعْطِكَ الجزيةَ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti; ancak o: “Seninle savaşan ve sana cizye vermeyen kimsedir” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: إن قالوا شرًّا، فَقُولوا خيرًا، {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} فانتَصِروا منهم .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Kötü söz söylerlerse siz güzel söyleyin; {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “içlerinden zulmedenler bir yana”, onlara karşı hakkınızı alın” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ}. قال: قالوا: مع اللهِ إلهٌ. أو: له ولدٌ. أو: له. شريكٌ. أو: يدُ اللهِ مَغلولةٌ. أو: اللهُ فقيرٌ. أو آذَوا محمدًا ﷺ. قال: هم أهلُ

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler müstesna” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Onlar: 'Allah ile beraber başka bir ilah vardır' veya 'O'nun bir çocuğu vardır' yahut 'O'nun bir ortağı vardır' ya da 'Allah'ın eli bağlıdır' veya 'Allah fakirdir' dediler yahut Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet ettiler. Dedi ki: Bunlar Ehl-i

الكتابِ .

Kitaptır” .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، [عن شريكٍ] ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ}.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, [Şerîk'ten] , o Sâlim'den, o Saîd'den: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler bir yana, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” [ayeti hakkında] rivayet etti:

قال: أهلَ الحربِ، مَن لا عهدَ له جادِلْه بالسيف .

Dedi ki: “Harp ehli [olanlardır]; ahdi olmayana karşı kılıçla mücadele et” .

وقال آخرون: معنى ذلك: ولا تجادلوا أهلَ الكتاب الذين قد آمنوا به واتَّبَعوا رسولَه، فيما أخبَروكم عنه مما في كتبِهم، إلا بالتي هي أحسنُ، إلا الذين ظلموا منهم فأقاموا على كفرِهم. وقالوا: هذه الآيةُ مُحْكَمةٌ ليست بمنسوخةٍ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; Ehl-i Kitap'tan Allah'a iman edip O'nun elçisine uyan kimselerle, kitaplarında bulunan şeyler hakkında size haber verdikleri hususlarda ancak en güzel yolla mücadele edin; içlerinden zulmedip küfürleri üzere kalanlar müstesnadır. Onlar: “Bu ayet muhkemdir, mensuh değildir” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: ليست بمنسوخةٍ، لا يَنْبَغى أن تُجَادِل مَن آمَن منهم، لعلهم يُحدِثون شيئًا فى كتابِ اللهِ لا تَعْلَمُه أنت، فلا تُجَادِلُه، ولا يَنْبَغى أن تُجادِلَ؛ إلا الذين ظلموا؛ المقيمَ منهم على دينِه. فذلك الذي يُجادَلُ ويُقالُ له بالسيفِ. قال: وهؤلاء يهودٌ. قال: ولم يَكُنْ بدارِ الهجرةِ من النصارى أحدٌ، إنما كانوا يهودًا، هم الذين كلَّموا وحالفوا رسولَ الله ﷺ، وغدَرت النضيرُ يومَ أحدٍ، وغدَرت قُرَيظةُ يومَ الأحزابِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Kitap ehli ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu [ayet] mensuh değildir. Onlardan iman etmiş olan kimseyle mücadele etmemen gerekir; zira onlar Allah'ın Kitabı'ndan senin bilmediğin bir şeyi haber verebilirler, bu sebeple onunla mücadele etme. [Onlarla] mücadele etmemen gerekir; ancak zulmedenler müstesnadır, [ki bunlar da] onlardan kendi dini üzere kalan [inkârcı] kimselerdir. İşte kılıçla mücadele edilecek ve kendisine [haddi kılıçla] bildirilecek olan kimse odur. Dedi ki: Bunlar Yahudilerdir. Dedi ki: Hicret yurdunda Hristiyanlardan hiç kimse yoktu; onlar yalnızca Yahudilerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşan ve onunla antlaşma yapanlar da onlardı. [Benî] Nadîr Uhud günü, [Benî] Kurayza ise Ahzâb günü hıyanet etti.

وقال آخرون: بل نزَلت هذه الآيةُ قبل أن يُؤْمَرَ النبيُّ ﷺ بالقتالِ. وقالوا: هي منسوخةٌ نسَخها قولُه: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} [التوبة: ٢٩]. الآية .

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e savaş emredilmeden önce indi. Onlar: “Bu [ayet] mensuhtur; onu {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın” [et-Tevbe: 29] ayeti neshetmiştir” dediler .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتَادةَ قولَه: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}: ثم نسَخ بعدَ ذلك، فأمَر بقتالِهم في سورةِ "براءة"، ولا مُجادلةَ أشدُّ من السيفِ أن يُقاتَلوا حتى يَشْهَدوا أن لا إلهَ إلا اللهُ، وأن محمدًا رسولُ الله ﷺ، أو يُقِرُّوا بالخَراجِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Daha sonra bu neshedildi ve Berâe sûresinde onlarla savaşılması emredildi. Kılıçtan daha şiddetli bir mücadele yoktur; Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna şehadet edene veya haracı kabul edene kadar onlarla savaşılır” .

وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: عنى بقولِه: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ}: إلا الذين امتنَعوا من أداءِ الجزيةِ، ونصَبوا دونَها الحربَ.

Bu görüşlerden gerçeğe en uygun olanı; O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler bir yana” sözüyle, cizye vermekten kaçınan ve buna karşı savaş açanları kastettiğini söyleyenin görüşüdür.

فإن قال قائلٌ: أوَ غيرُ ظالمٍ من أهلِ الكتابِ، إِلَّا مَن يَرُدُّ الجزيةَ؟! قيل: إن جميعَهم، وإن كانوا لأنفسِهم بكفرِهم باللهِ وتكذيبِهم رسولَه محمدًا ﷺ، ظَلَمةٌ، فإنه لم يَعْنِ بقوله: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ}. ظُلْمَ أنفسِهم، وإنما عَنَى به: إلَّا الذين ظلَموا منهم أهلَ الإيمانِ باللهِ ورسولهِ محمدٍ ﷺ، قال: أولئك فجادِلوهم بالقتالِ.

Eğer biri: “Ehl-i Kitap'tan cizyeyi reddeden dışındakiler zalim değil midir?” diyecek olursa, şöyle denir: Her ne kadar hepsi Allah'ı inkâr etmeleri ve Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları sebebiyle kendi nefislerine zulmetmekte iseler de O, {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler bir yana” sözüyle nefislerine zulmetmelerini kastetmemiştir. Bilakis bununla; içlerinden Allah'a ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlere zulmedenleri kastetmiştir ve: İşte onlarla savaşarak mücadele edin, demiştir.

وإنما قلنا: ذلك أولى الأقوالِ فيه بالصوابِ؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه أَذِن للمؤمنين

Bizim: «Bu konuda gerçeğe en uygun görüş budur» dememizin sebebi; şânı yüce olan Allah'ın müminlere izin vermiş olmasıdır

بجدالِ ظلمة أهلِ الكتاب بغيرِ الذى هو أحسنُ، بقولِه: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ}. فمعلومٌ، إذ كان قد أَذِن لهم فى جدالِهم، أن الذين لم يُؤذَنْ لهم في جدالِهم إلا بالتي هي أحسنُ، غيرُ الذين أذِن لهم بذلك فيهم، وأنهم غيرُ المؤمنين لأن المؤمنَ منهم غيرُ جائزٍ جدالُه إلا في غيرِ الحقِّ؛ لأنه إذا جاء بغير الحقِّ فقد صار في معنى الظُّلَمةِ، فى الذى خالَف فيه الحقِّ. فإذ كان ذلك كذلك، فبيِّنٌ أن لا معنى لقولِ مَن قال: عَنَى بقولِه: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ} أهلَ الإيمانِ منهم. وكذلك لا معنى لقولِ مَن قال: نزَلت هذه الآيةُ قبلَ الأمرِ بالقتالِ. وزعَم أنها منسوخةٌ؛ لأنه لا خبرَ بذلك يَقْطَعُ العُذْرَ، ولا دلالةَ على صحتِه من فطرةِ عقلٍ.

{إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler bir yana” sözüyle Ehl-i Kitap'tan zalim olanlarla en güzel yoldan başkasıyla mücadele etmeye izin vermiştir. Onlarla mücadeleye izin verildiğine göre, kendileriyle ancak en güzel yolla mücadele edilmesine izin verilenlerin, mücadele edilmesine izin verilen kimselerden başkası olduğu ve bunların da müminler olmadığı malumdur; çünkü onlardan mümin olan kimseyle ancak hak dışı bir konuda mücadele caiz olmaz. Zira o hak dışı bir şey getirdiğinde, hakka muhalefet ettiği konuda zalimler hükmüne girmiş olur. Durum böyle olunca: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ} “Ehl-i Kitap ile mücadele etmeyin” sözüyle onlardan iman edenlerin kastedildiğini söyleyenin sözünün bir anlamı olmadığı açıktır. Aynı şekilde: “Bu ayet savaş emrinden önce indi” deyip onun mensuh olduğunu iddia edenin sözünün de bir anlamı yoktur; çünkü bu konuda mazereti ortadan kaldıracak kesin bir haber bulunmadığı gibi, aklın fıtratından da bunun doğruluğuna dair bir delil yoktur.

وقد بيَّنا في غيرِ موضعٍ من كتابِنا، أنه لا يجوزُ أن يُحْكَمَ على حكمِ اللهِ في كتابِه بأنه منسوخٌ إلا بحجةٍ يَجِبُ التسليمُ لها من خبرٍ أو عقلٍ .

Kitabımızın pek çok yerinde, Allah'ın kitabındaki bir hükmün mensuh olduğuna, ancak [rivayet edilen kesin] bir haber veya aklî bir delil gibi teslim olunması zorunlu bir hüccetle hükmedilebileceğini açıklamıştık .

وقوله: {وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسولِه الذين نهاهم أن يُجادِلوا أهلَ الكتابِ إلا بالتي هي أحسنُ: إذا حدَّثكم أهلُ الكتابِ أيُّها القومُ عن كُتُبِهم، وأخبَروكم عنها بما يُمْكنُ، ويَجوزُ أن يكونوا فيه صادقين، وأن يكونوا فيه كاذبين، ولم تَعْلَموا أمرَهم وحالَهم فى ذلك، فقولوا لهم: {آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} مما في التوراة والإنجيلِ، {وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve deyin ki: Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah], Kendisine ve Peygamberine iman eden ve Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan [yolla] mücadele etmeleri emredilip [başka yollarla mücadele etmekten] nehyedilen kimselere şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Ehl-i Kitap kendi kitaplarından size bir şey anlattığında ve onların bu hususta doğru söylüyor olmaları da yalan söylüyor olmaları da ihtimal dahilinde olup bu konudaki durumlarını ve içyüzlerini bilmediğiniz vakit onlara şöyle deyin: Tevrat ve İncil'den {آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} “Bize indirilene de size indirilene de iman ettik”, {وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ} “Bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir”.

[يقولُ: ومعبودُنا ومعبودُكم واحدٌ] ، {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}. يقولُ: ونحن له خاضِعون مُتَذلِّلون بالطاعةِ فيما أمرَنا ونهانا.

[Yani: Bizim ibadet ettiğimiz ile sizin ibadet ettiğiniz birdir] , {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuşuzdur”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bize emrettiği ve bizi nehyettiği şeylerde itaat ile O'na boyun eğmiş ve O'na teslim olmuş kimseleriz.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك جاء الأثرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ.

Bu konuda söylediğimizin benzeri rivayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelmiştir.

ذكرُ الروايةِ بذلك

Buna dair rivayetin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عثمانُ بنُ عمرَ ، قال: أخبرنا علىٌّ، عن يحيى بنِ أبى كثيرٍ، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: كان أهل الكتاب يَقْرَءُون التوراةَ بالعبْرانيةِ، فيُفسِّرونها بالعربيةِ لأهلِ الإسلامِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا تُصَدِّقوا أهلَ الكتابِ ولا تُكَذِّبوهم، وقولوا: آمنا بالذى أُنزِل إلينا وأُنزِل إليكم، وإلهُنا وإلهُكم واحدٌ، ونحن له مسلمون" .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Ömer rivayet etti , dedi ki: Bize Ali, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den , o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den rivayetle haber verdi; o şöyle dedi: Ehl-i Kitap Tevrat'ı İbranice okur, Müslümanlara da Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ehl-i Kitab'ı ne tasdik edin ne de yalanlayın; 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur' deyin” .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن [سعد بنِ] إبراهيمَ، عن عطاءِ بن يسارٍ، قال: كان ناسٌ من اليهودِ يُحَدِّثون ناسًا من أصحابِ النبيِّ ﷺ، فقال: "لا تُصَدِّقوهم ولا تُكَذِّبوهم، وقولوا آمنا بالذى أُنزِل إلينا وأُنزِل إليكم".

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, [Sa‘d b.] İbrâhîm'den, o Atâ b. Yesâr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Yahudilerden bazı kimseler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerle konuşuyorlardı. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Onları ne tasdik edin ne de yalanlayın; ve: “Bize indirilene de size indirilene de iman ettik” deyin.»

قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن سليمانَ، عن عُمارةَ بنِ عُمَيرٍ، عن حُرَيثِ بنِ ظُهَير، عن عبدِ اللَّهِ، قال: لا تَسْأَلُوا أهلَ الكتابِ عن شيءٍ، فإنهم لن يَهْدُوكم وقد ضَلُّوا، إما أن تُكَذِّبوا بحق أو تُصَدِّقوا بباطلٍ، فإنه ليس أحدٌ من أهلِ الكتابِ إلَّا وفى قلبِه تاليةٌ تَدْعوه إلى دينه، كتاليةِ المالِ .

Dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Süleymân'dan, o Umâre b. Umeyr'den, o Hureys b. Züheyr'den, o Abdullah'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Ehl-i Kitap'a hiçbir şey sormayın; zira onlar sapmışken sizi asla doğru yola iletemezler. Ya bir hakkı yalanlarsınız ya da batıl bir şeyi doğrularsınız. Çünkü Ehl-i Kitap'tan hiç kimse yoktur ki kalbinde, tıpkı malın kalıntısı gibi onu kendi dinine çağıran bir kalıntı bulunmasın” .

وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك ما حدَّثني به محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنْا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ}. قال: قالوا: مع اللهِ إلهٌ. أو: له ولدٌ. أو: له شريكٌ. أو: يدُ اللَّهِ مغلولةٌ. أو: اللهُ فقيرٌ. أو آذَوا محمدًا، {وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} لمن لم يَقُلْ هذا من أهلِ الكتابِ .

Mücâhid bu hususta Muhammed b. Amr'ın bana rivayet ettiğini söylerdi; o dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler bir yana” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Onlar] 'Allah ile beraber başka bir ilah vardır' veya 'O'nun çocuğu vardır' yahut 'O'nun ortağı vardır' veya 'Allah'ın eli bağlıdır' yahut 'Allah fakirdir' diyenler ya da Muhammed'e eziyet edenlerdir. {وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} “Ve: 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik' deyin” [emri ise] Ehl-i Kitap'tan bunu söylemeyenler içindir” .

القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ (٤٧)}.

Yüce Allah'ın: {وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ (٤٧)} “İşte böylece sana bu Kitabı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler. Şunlardan da ona iman edenler vardır. Ayetlerimizi kâfirlerden başkası inkâr etmez” sözünün tevili hakkında [bilgi]:

يقولُ تعالى ذكرُه: وكما أنَزَلْنَا الكتبَ على مَن قبلَك يا محمدُ من الرسلِ، كذلك أنزَلْنا إليك هذا الكتابَ، فالذين آتيناهم الكتابَ من قبلِك من بني إسرائيلَ يؤمنون به، {وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ}. يقولُ: ومن هؤلاء الذين هم بينَ ظَهْرَانَيْكَ اليومَ مَن يُؤْمِنُ به؛ كعبدِ اللَّهِ بنِ سَلامٍ، ومَن آمَن برسولِه من بني إسرائيلَ.

Yüce Allah’ın zikri şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Senden önceki elçilere kitapları indirdiğimiz gibi, sana da bu Kitabı indirdik. Senden önce kendilerine Kitap verdiklerimizden İsrâiloğulları ona iman ederler. {وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ} “Şunlardan da ona iman edenler vardır”. Şöyle buyurmaktadır: Bugün senin aranda bulunan şu kimselerden de ona iman edenler vardır; Abdullah b. Selâm ve İsrâiloğullarından O'nun Elçisine iman eden kimseler gibi.

وقولُه: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما يَجْحَدُ بأدلتِنا وحُججِنا إلا الذى يَجْحَدُ نِعمَنا عليه، ويُنْكِرُ توحيدَنا وربوبيتَنا على علمٍ منه، عنادًا لنا.

O'nun: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ} “Ayetlerimizi kâfirlerden başkası inkâr etmez” sözü hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Delillerimizi ve hüccetlerimizi, ancak üzerindeki nimetlerimizi inkâr eden, bilerek ve Bize inat olsun diye birliğimizi ve Rabb oluşumuzu reddeden kimse inkâr eder.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يَزِيدُ، قال: ثنا سَعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ}. قال: إنما يَكونُ الجحودُ بعدَ المعرفةِ .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ} “Ayetlerimizi kâfirlerden başkası inkâr etmez” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İnkâr (cühûd) ancak bildikten sonra olur” .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨)} “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı bâtıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi” sözünün tevili hakkında [bilgi]:

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَمَا كُنْتَ} يا محمدُ {تَتْلُو}. يعنى: تَقْرَأُ، {مِنْ قَبْلِهِ}. يعني: من قبلِ هذا الكتابِ الذى أنزَلْتُه إليك، {مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ}. يقولُ: ولم تَكُنْ تَكْتُبُ بيمينِك، ولكنك كنتَ أُمِّيًّا، {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ}. يقولُ : ولو كنتَ من قبلِ أن يُوحَى إليك تَقْرَأُ الكتابَ ، أو تَخُطُّه بيمينِك؛ {إِذًا لَارْتَابَ}. يقولُ: إذن لشكَّ بسببِ ذلك في أمرِك، وما جئْتَهم به من عندِ ربِّك من هذا الكتابِ الذى تَتْلُوه عليهم - {الْمُبْطِلُونَ} القائلون: إنه سَجْعٌ وكَهانةٌ، وإنه أساطيرُ الأوَّلين.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَمَا كُنْتَ} “Sen değildin” ey Muhammed, {تَتْلُو} “okuyor”; yani okumuyordun, {مِنْ قَبْلِهِ} “bundan önce”; yani sana indirdiğim bu Kitap'tan önce, {مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ} “hiçbir kitap ve onu sağ elinle de yazmıyordun”. [Allah] buyuruyor ki: Sen sağ elinle yazmıyordun, aksine sen ümmî idin. {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} “Öyle olsaydı bâtıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki : Şayet sana vahyedilmeden önce kitap okuyor veya onu sağ elinle yazıyor olsaydın; {إِذًا لَارْتَابَ} “öyle olsaydı mutlaka şüpheye düşerlerdi”. [Yani] bundan dolayı senin durumun ve kendilerine okuduğun bu Kitap'tan Rabbinden onlara getirdiğin şey hakkında -onun bir seci ve kehânet olduğunu, öncekilerin masalları olduğunu söyleyen- {الْمُبْطِلُونَ} “bâtıla sapanlar” şüpheye düşerlerdi.

وبنحوِ الذى قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, o da...

أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ}. قال: كان نبيُّ اللَّهِ ﷺ أُمِّيًّا لا يَقْرَأُ شيئًا ولا يَكْتُبُ .

o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı bâtıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir şey okumayan ve yazmayan bir ümmî idi” .

[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ}. قال: كان نبيُّ اللهِ لا يَقْرَأُ كتابًا قبلَه ولا يَخُطُّه بيمينِه. قال: كان أُمِّيًّا، والأُمىُّ: الذى لا يَكْتُب] .

[Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ} “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın Peygamberi bundan önce bir kitap okumaz ve onu sağ eliyle de yazmazdı.” Dedi ki: “O ümmî idi; ümmî ise yazmayan kimsedir”] .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن إدريسَ الأَوْدِيِّ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ}. قال: كان أهلُ الكتابِ يَجِدون في كُتُبِهم أن النبيَّ ﷺ لا يَخُطُ بيمينِه، ولا يَقْرَأُ كتابًا، فنزَلت هذه الآيةُ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İdrîs el-Evdî'den, o el-Hakem'den, o Mücâhid'den: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ} “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: “Ehl-i Kitap kendi kitaplarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağ eliyle yazmadığını ve bir kitap okumadığını buluyorlardı; bunun üzerine bu ayet indi” .

وبنحوِ الذى قلنا أيضًا في قولِه: {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} قالوا.

O'nun: {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} “Öyle olsaydı bâtıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi” sözü hakkında da bizim söylediğimiz doğrultuda görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ،: قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ}: إذن لقالوا: إنما هذا شيءٌ تعلَّمه محمدٌ وكَتَبه.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} “Öyle olsaydı bâtıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “O takdirde: 'Bu, ancak Muhammed'in öğrendiği ve yazdığı bir şeydir' derlerdi.”

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، فى قولِ اللَّهِ: {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ}. قال: قريشٌ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} “Öyle olsaydı bâtıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Kureyş'tir” .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ (٤٩)}.

Yüce Allah'ın: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ (٤٩)} “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Bizim ayetlerimizi zalimlerden başkası inkâr etmez” sözünün tevili hakkında [söz]:

اختلَف أهلُ التأويلِ فى المعنىِّ بقولِه: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ}؛ فقال بعضُهم: عُنِى به نبيُّ اللهِ ﷺ. وقالوا: معنى الكلامِ: بل وجودُ أهلِ الكتابِ فى كتبِهم أن محمدًا ﷺ لا يَكْتُبُ ولا يَقْرَأُ، وأنه أمىٌّ - آياتٌ بيناتٌ في صدورِهم.

Tevil ehli O'nun: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” sözüyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bununla Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir. Şöyle demişlerdir: Sözün anlamı şudur: Aksine Ehl-i Kitab'ın kendi kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yazmadığını, okumadığını ve ümmî olduğunu bulmaları onların göğüslerinde apaçık ayetlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ}. قال: كان اللهُ تعالى أنزَل شأنَ محمدٍ ﷺ في التوراةِ والإنجيلِ لأهلِ العلمِ وعلَّمه لهم وجعَله لهم آيةً، فقال لهم: إن آيةَ نبوَّتِه أن يَخْرُجَ حِينَ يَخْرُجُ لا يَعْلَمُ كتابًا ولا يَخُطُّه بيمينِه، وهي الآياتُ البيناتُ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “Yüce Allah ilim ehline Tevrat'ta ve İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu indirmiş, bunu onlara öğretmiş ve onlar için bir mucize kılmıştı. Onlara şöyle buyurmuştu: Onun peygamberliğinin alameti, ortaya çıktığında hiçbir kitap bilmeyip onu sağ eliyle yazmamasıdır; işte bu, apaçık ayetlerdir” .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ}.

Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ} “Sen bundan önce herhangi bir kitap okumuyordun” kavli hakkında [şöyle derken] işittim:

قال: كان نبيُّ اللهِ لا يَكْتُبُ ولا يَقْرَأُ، وكذلك جعَل اللهُ نعتَه في التوراةِ والإنجيلِ، أنه نبيٌّ أمىٌّ لا يَقْرَأُ ولا يَكْتُبُ، وهى الآيةُ البينةُ فى صدورِ الذين أوتوا العلمَ .

Dedi ki: “Allah'ın Peygamberi yazmaz ve okumazdı; Allah Tevrat'ta ve İncil'de onun vasfını da böyle, okumayan ve yazmayan ümmî bir peygamber olarak bildirmiştir; bu da kendilerine ilim verilenlerin göğüslerindeki apaçık ayettir” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} من أهلِ الكتابِ، صدَّقوا بمحمدٍ ونعتِه ونبوَّتِه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” [ayeti hakkında] Ehl-i Kitap'tan [olup da] Muhammed'i, onun vasfını ve peygamberliğini tasdik eden kimselerdir, dediğini rivayet etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ}. قال: أنَزل اللهُ شأنَ محمدٍ في التوراةِ والإنجيلِ لأهلِ العلمِ: بل هو آيةٌ بينةٌ في صدورِ الذين أوتوا العلمَ. يقولُ: النبىُّ ﷺ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} “Hayır, o apaçık ayetlerdir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Allah Tevrat'ta ve İncil'de ilim ehline Muhammed'in durumunu indirmiştir: Hayır, o kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık bir ayettir. Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.”

وقال آخرون: عُنَى بذلك القرآنُ. وقالوا: معنى الكلامِ: بل هذا القرآنُ آياتٌ بيِّناتٌ فى صدورِ الذين أوتوا العلمَ، من المؤمنين بمحمدٍ ﷺ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla Kur'an kastedilmiştir. Onlar: Sözün manası şudur: Bilakis bu Kur'an, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlerden kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir, demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ}: القرآنُ آياتٌ بيناتٌ فى صدورِ الذين أوتوا العلمَ، يعني: المؤمنين.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den rivayet etti; o dedi ki: Hasan, O'nun: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” sözü hakkında şöyle demiştir: “Kur'an, kendilerine ilim verilenlerin -yani müminlerin- göğüslerinde apaçık ayetlerdir.”

وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِى بذلك: بل العلمُ بأنك ما كنتَ تَتْلو من قبلِ هذا الكتابِ كتابًا ولا تَخُطُّه بيمينِك، آياتٌ بيناتٌ في صدورِ الذين أوتوا العلم من أهلِ الكتابِ.

Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı; bununla, senin bu kitaptan önce hiçbir kitap okumadığını ve onu sağ elinle de yazmadığını bilmenin, Ehl-i kitaptan kendilerine ilim verilen kimselerin göğüslerinde apaçık ayetler [olduğunun] kastedildiğini söyleyenin görüşüdür.

وإنما قلتُ: ذلك أولى التأويلين بالآيةِ؛ لأن قولَه: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ}. بينَ خبرينِ من أخبارِ اللهِ عن رسولِه محمدٍ ﷺ، فهو بأن يكونَ خبرًا عنه، أولى من أن يكون خبرًا عن الكتابِ الذي قد انقَضى الخبرُ عنه قبلُ.

Ayet için bu iki tevilin en evlası budur dememin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” sözü, Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki iki haberinin arasındadır; dolayısıyla onun hakkında bir haber olması, daha önce kendisinden haber verilmesi sona ermiş olan Kitap hakkında bir haber olmasından daha uygundur.

وقولُه: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما يَجْحَدُ بنبوَّةِ محمدٍ ﷺ وأدلتِه، ويُنْكِرُ العلمَ الذي يَعْلَمُ من كُتبِ اللَّهِ التي أَنزَلها على أنبيائِه ببعثِ محمدٍ ﷺ ونبوَّتِه ومبعثِه - إلا الظالمون. يعنى: الذين ظلموا أنفسَهم بكفرِهم باللهِ ﷿.

O'nun: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ} “Bizim ayetlerimizi zalimlerden başkası inkâr etmez” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ve onun delillerini inkâr edip Allah'ın peygamberlerine indirdiği kitaplardan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişi, peygamberliği ve peygamber olarak tayin edilişi hakkında bildiği ilmi -Allah celle ve azze'yi inkâr etmekle kendi nefislerine zulmeden- zalimlerden başkası inkâr etmez.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠)}.

Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠)} “Dediler ki: 'Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?' De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım'” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال المشرِكون من قريشٍ: هلَّا أُنزِل على محمدٍ آيةٌ من ربِّه تَكونُ حُجةً له علينا، كما جُعِلت الناقةُ لصالحٍ، والمائدةُ لعيسى. قلْ يا محمدُ: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ}، لا يَقْدِرُ على الإتيانِ بها غيرُه، {وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ}، وإنما أنا نذيرٌ لكم، أُنذِرُكم بأسَ اللهِ وعقابَه على كفرِكم برسولِه وما جاءكم به من عندِ ربِّكم {مُبِينٌ}. يقولُ: قد أبان لكم إنذارَه.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyş müşrikleri dediler ki: Sâlih'e deve ve Îsâ'ya sofra [mucizesi] verildiği gibi, Muhammed'e de aleyhimize delil olacak bir mucize Rabbinden indirilseydi ya! De ki ey Muhammed: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} “Mucizeler ancak Allah'ın katındadır”, onları getirmeye O'ndan başkasının gücü yetmez; {وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım”, ben ancak sizin için bir uyarıcıyım; Resûlü'nü ve Rabbiniz katından size getirdiği şeyleri inkâr etmeniz sebebiyle sizi Allah'ın azabıyla ve cezalandırmasıyla uyarırım. {مُبِينٌ} [yani] uyarısını size apaçık bildirmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١)}.

Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١)} “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: أو لم يكفِ هؤلاء المشركين يا محمدُ، القائلين: لولا أُنزِل على محمدٍ آية من ربه. من الآيات والحججِ، أنَّا أَنزَلْنا عليك هذا الكتابَ، {يُتْلَى عَلَيْهِمْ}. يقولُ: يُقْرَأُ عليهم، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً}. يقولُ: إن فى هذا الكتابِ الذى أَنزَلْنا عليهم لرحمةً للمؤمنين به وذكرى يتذكَّرون بما فيه من [عبرِه وعظاتِه] .

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! “Muhammed'e Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?” diyen bu müşriklere mucizelerden ve delillerden, sana bu Kitab'ı indirmiş olmamız yetmedi mi? {يُتْلَى عَلَيْهِمْ} [yani] onlara okunmaktadır. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً} [yani] onlara indirdiğimiz bu Kitap'ta, ona inananlar için elbette bir rahmet ve içindeki [ibretler ve öğütler] ile ibret alacakları bir öğüt vardır.

وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت من أجلِ أن قومًا من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ انتَسخوا شيئًا من بعضِ كتبِ أهلِ الكتابِ.

Bu ayetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluğun Ehl-i Kitab'ın bazı kitaplarından bir şeyler istinsah etmeleri (yazıp çoğaltmaları) sebebiyle indiği zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن يحيى بنِ جعدةَ أن ناسًا من المسلمين، أتوا نبيَّ اللهِ ﷺ بكتبٍ قد كتَبوا فيها بعضَ ما يقولُ اليهودُ، فلما أن نظَر فيها ألقاها، ثم قال: "كفى بها حماقة قومٍ -أو ضلالة قومٍ- أن يَرْغَبوا عما جاءهم به نبيُّهم إلى ما جاء به غيرُ نبيِّهم إلى قومٍ غيرِهم" فنزَلت: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Amr b. Dînâr'dan, o Yahyâ b. Ca'de'den rivayet etti ki: Müslümanlardan bazı kimseler, Yahudilerin söylediklerinden bazı şeyleri yazdıkları sahifelerle Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Peygamber onlara bakınca onları fırlatıp attı, sonra şöyle buyurdu: “Bir kavmin, peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeyden yüz çevirip başka bir peygamberin başka bir kavme getirdiği şeye yönelmesi ahmaklık -yahut dalâlet- olarak onlara yeter!” Bunun üzerine: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır” [ayeti] indi .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٥٢)}.

Yüce Allah'ın: {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٥٢)} “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Bâtıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır.” (52) sözünün tevili hakkındaki açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ للقائلين لك: لولا أُنزِل عليك آية من ربِّك، الجاحدين بآياتِنا من قومِك: كفى الله يا هؤلاء بينى وبَينكم شاهدًا لى وعلىَّ؛ لأنه يَعْلَمُ المحِقَّ منا من المبطلِ، ويَعْلَمُ ما في السماواتِ وما في الأرضِ، لا يخفى عليه شيءٌ فيهما، وهو المجازى كلَّ فريقٍ منا بما هو أهلُه؛ المحقَّ على ثباتِه على الحقِّ، والمبطلَ على باطلِه، بما هو أهلُه. {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ}. يقولُ: صدَّقوا بالشركِ، فأقَرُّوا به. {وَكَفَرُوا بِاللَّهِ }. يقولُ: وجحَدوا اللهَ. {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}. يقولُ: هم المغبونون في صفقتِهم.

Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana: “Rabbinden sana bir mucize indirilmeli değil miydi?” diyen kavminden ayetlerimizi inkâr eden kimselere de ki: Ey kavmim! Benim lehime ve aleyhime benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; çünkü O, bizden haklı olanı bâtıl üzere olandan bilir, göklerde ve yerde ne varsa bilir; bunlarda hiçbir şey O'na gizli kalmaz. O, her bir fırkamıza layık olduğu karşılığı verecektir: Haklı olana hak üzerindeki sebatına göre, bâtıl üzere olana da bâtılına göre layık olduğu cezayı verecektir. {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ} [yani] şirki tasdik edip onu ikrar ettiler. {وَكَفَرُوا بِاللَّهِ } [yani] Allah'ı inkâr ettiler. {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} [yani] onlar alışverişlerinde aldanmış olanlardır.

وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ}. قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de O'nun: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ} “Bâtıla inananlar” sözü hakkında bizim söylediğimiz doğrultuda görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ}: الشركِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ} “Bâtıla inananlar” [ifadesi hakkında]: “Şirktir” dediğini rivayet etti .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣)}.

Yüce Allah'ın: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣)} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı azap onlara mutlaka gelirdi. O, hiç farkında olmadıkları bir sırada kendilerine ansızın gelecektir” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: ويَسْتَعْجِلُك يا محمدُ هؤلاء القائلون من قومِك: لولا أُنزِل عليه آيةٌ من ربِّه - بالعذابِ، ويقولون: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} [الأنفال: ٣٢]. ولولا أجلٌ سمَّيتُه لهم

Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavminden: “Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?” diyen kimseler, senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar ve: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} [el-Enfâl: 32] “Hani onlar: ‘Ey Allah! Eğer bu gerçekten senin katından [gelmiş] hak [bir kitap] ise üzerimize gökten taş yağdır!’ demişlerdi” diyorlar. Onlar için belirlediğim bir süre olmasaydı

فلا أُهْلِكُهم حتى يَسْتَوفُوه ويَبْلُغوه لجاءهم العذابُ عاجلًا.

ve onu tamamlayıp ona ulaşıncaya kadar onları helak etmeyecek [olmasaydım], azap onlara çarçabuk gelirdi.

وقولُه: {وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ}. [يقولُ: ولَيَأْتينَّهم العذابُ فجأةً وهم لا يشعرون] [بوقتِ مجيئِه قبلَ مجيئِه] .

O'nun: {وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “O, hiç farkında olmadıkları bir sırada kendilerine ansızın gelecektir” sözüne gelince; [şöyle buyurmaktadır: Azap, gelmesinden önce geliş vaktini hiç fark etmedikleri bir sırada] [onlara ansızın gelecektir] .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ}. قال: قال ناسٌ من جَهَلةِ هذه الأمةِ: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu ümmetin cahillerinden bazı insanlar: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir' demişlerdi” .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٥٤)}.

Yüce Allah'ın: {يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٥٤)} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: يَسْتَعْجِلُك يا محمدُ هؤلاء المشركون بمجيءِ العذابِ ونزولِه بهم، والنارُ بهم محيطةٌ لم يبقَ إلا أن يَدْخُلوها.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşrikler azabın gelmesini ve üzerlerine inmesini senden çarçabuk istiyorlar; oysa cehennem ateşi onları kuşatmıştır, geriye sadece oraya girmeleri kalmıştır.

وقيل: إن ذلك هو البحرُ.

Bunun deniz olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، قال: سمِعتُ عكرمةَ يقولُ في هذه الآيةِ: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ}. قال: البحرُ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan rivayet etti, o dedi ki: İkrime'yi bu ayet: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Şüphesiz cehennem, inkârcıları çepeçevre kuşatacaktır” hakkında: “[Ondan kasıt] denizdir” derken işittim.

أخبَرنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا غُنْدَرٌ، عن شعبةَ، عن سماكٍ، عن عكرمة مثلَه.

Bize İbn Vekî' haber verip dedi ki: Bize Gunder, Şu'be'den, o Simâk'tan, o İkrime'den benzerini rivayet etti.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)}.

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)} “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürür ve [Allah]: 'Yaptıklarınızı tadın!' buyurur” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} يوم يغشى الكافرين العذابُ من فوقِهم في جهنمَ ومن تحتِ أرجلِهم.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır”; cehennemde kâfirleri azabın üstlerinden ve ayaklarının altından bürüyeceği gün.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ}: أي: في النارِ .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürür” [ayeti hakkında]: “Yani cehennem ateşindedir” dediğini rivayet etti .

وقوله: {وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقول جل ثناؤه: ويقولُ اللَّهُ لهم: ذوقوا ما كنتم تَعْمَلون فى الدنيا من معاصى اللهِ وما يُسْخِطُه فيها. وبالياءِ في {وَيَقُولُ ذُوقُوا} قرأت عامةُ قَرَأَةِ الأمصار، خلا أبي جعفرٍ وأبي عمرٍو فإنهما قرأا ذلك بالنونِ: (ونَقُولُ) . والقراءةُ التى هى القراءةُ عندَنا بالياءِ ؛ لإجماعِ الحجةِ من القَرَأةِ عليها.

O'nun: {وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ve [Allah]: 'Yaptıklarınızı tadın!' buyurur” sözüne gelince; O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmaktadır: Allah onlara: Dünyada iken Allah'a isyan olarak ve O'nu gazaplandıracak şekilde yaptıklarınızın cezasını tadın! buyurur. Şehirlerin kurrâsının geneli {وَيَقُولُ ذُوقُوا} ifadesini [müfred gayb sîgasıyla] 'yâ' ile okumuştur; Ebû Ca'fer ve Ebû Amr müstesna, zira bu ikisi onu 'nûn' ile (ونَقُولُ) okumuşlardır . Bize göre muteber olan kıraat 'yâ' iledir ; çünkü hüccet ehli kurrânın bu husustaki icmâı vardır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦)}.

Yüce Allah'ın: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦)} “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o hâlde yalnız Bana kulluk edin” sözünün teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به مِن عبادِه: يا عبادي الذين وحَّدوني وآمَنوا بي وبرسولي محمدٍ ﷺ {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ}.

Yüce Allah kullarından Kendisine iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Ey Beni birleyen, Bana ve Resûlüm Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden kullarım! {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ} “Şüphesiz benim arzım geniştir”.

واختَلف أهلُ التأويلِ فى المعنى الذى أُريد من الخبرِ عن سِعَةِ الأرضِ؛ فقال بعضُهم: أُريد بذلك: أنها لم تَضِقْ عليكم، فتُقِيموا بموضعٍ منها لا يَحِلُّ لكم المُقامُ فيه، ولكن إذا عُمِل بمكانٍ منها بمعاصى اللهِ، فلم تقدِروا على تَغْييرِه، فاهرُبوا منه.

Tevil ehli, yeryüzünün genişliğinin bildirilmesinden kastedilen mana konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla, yeryüzünün size dar gelmediği, dolayısıyla orada ikamet etmeniz helal olmayan bir yerde kalmamanız; aksine bir yerinde Allah'a isyan edilip de siz bunu değiştirmeye güç yetiremediğiniz takdirde oradan kaçıp gitmeniz kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ في قولِه: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ}. قال: إذا عُمِل فيها بالمعاصي فأخرج منها .

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ} “Şüphesiz benim arzım geniştir” sözü hakkında: “Orada Allah'a isyan edildiğinde oradan çık” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ بنِ أبى خالدٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ في قولِه: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ}. قال: إذا عُمِل فيها بالمعاصى، فاخْرج منها .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ} “Şüphesiz benim arzım geniştir” sözü hakkında: “Orada Allah'a isyan edildiğinde oradan çık” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن لَيْثٍ، عن رجلٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، قال: اهرُبوا؛ فإن أرضى واسعةٌ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o bir adamdan, o Saîd b. Cübeyr'den [şöyle] dediğini rivayet etti: “Kaçıp hicret edin; çünkü benim arzım geniştir.”

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شَرِيكِ، عن منصورٍ، عن عطاءٍ، قال: إذا أُمِرتم بالمعاصى فاهرُبوا؛ فإن أرضى واسعةٌ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Mansûr'dan, o Atâ'dan [şöyle] dediğini rivayet etti: “Size günah işlemeyi emrettiklerinde kaçıp hicret edin; çünkü benim arzım geniştir” .

[حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن منصورٍ، عن عطاءٍ: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ}. قال: مُجانَبةُ أهلِ المعاصى.

[Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Mansûr'dan, o Atâ'dan {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ} “Şüphesiz benim arzım geniştir” [ayeti hakkında]: “Günahkâr kimselerden uzak durmaktır” dediğini rivayet etti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ}] : فهاجِروا وجاهِدوا .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ} “Şüphesiz benim arzım geniştir” sözü hakkında] : “Hicret edin ve cihad edin” [dediğini rivayet etti] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ}. فقلتُ: يريدُ بهذا مَن كان بمكةَ مِن المؤمنين؟ فقال: نعم .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ} “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; öyleyse yalnız bana kulluk edin” sözü hakkında [konuşurken]: “Bununla Mekke'deki müminleri mi kastediyor?” dedim. O da: “Evet” dedi .

وقال آخرون: معنى ذلك: إن ما أُخْرِجُ مِن أرضى لكم مِن الرزق واسعٌ لكم.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun manası: “Arzımdan size çıkardığım rızık sizin için geniştir” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنى زيدُ بنُ الحُبابِ، عن شَدَّادِ بن سعيدِ بنِ مالكٍ أبي طلحةَ الرَّاسِبيِّ، عن غَيْلَانَ بنِ جريرٍ المِعْوَلىِّ، عن مُطَرْفِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ الشِّخِّيرِ العامِرِىِّ فى قولِ اللَّهِ: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ}. قال: إن رِزْقى لكم واسعٌ.

Bize el-Hasen b. Arafe rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Şeddâd b. Saîd b. Mâlik Ebû Talha er-Râsibî'den, o Gaylân b. Cerîr el-Ma'velî'den, o [da] Mutarrıf b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr el-Âmirî'den Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ} “Şüphesiz benim arzım geniştir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Rızkım sizin için geniştir.”

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا [زيدُ بنُ حُبابٍ] ، عن شَدَّادٍ، عن غَيْلَانَ بنِ جريرٍ، عن مُطَرِّفٍ بنِ الشَّخِّيرِ: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ}. قال: رِزْقى لكم واسعٌ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize [Zeyd b. Hubâb] , Şeddâd'dan, o Gaylân b. Cerîr'den, o Mutarrif b. eş-Şıhhîr'den: {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ} “Şüphesiz benim arzım geniştir” [ayeti hakkında]: “Rızkım sizin için geniştir” dediğini rivayet etti.