Binûn

Ankebût Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ}. يعنى بذلك قارونَ.

{وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ} “Kimini yerin dibine geçirdik” sözüyle Kārûn'u kastetmektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ}: قارونُ، {وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا}. يعنى قومَ نوحٍ وفرعونَ وقومَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs: {وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ} “Kimini yerin dibine geçirdik”: Kārûn'dur; {وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا} “Kimini de suda boğduk”: Nûh kavmini, Firavun'u ve kavmini kastetmektedir, dedi.

واختَلف أهلُ التأويلِ فى ذلك؛ فقال بعضُهم: عُنِى بذلك قومُ نوحٍ ﵇.

Tevil ehli bu hususta ihtilaf etti; bazısı: “Bununla Nûh (aleyhisselâm) kavmi kastedilmiştir” dedi.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den anlattı, [o] dedi ki: Dedi ki

ابنُ عباسٍ: {وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا}: قومُ نوحٍ.

İbn Abbâs: {وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا} “Kimini de suda boğduk”: Nûh kavmidir, dedi.

وقال آخرون: بل هم قومُ فرعونَ.

Başkaları ise: “Aksine onlar Firavun kavmidir” dedi.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا}: قومُ فرعونَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا} “Kimini de suda boğduk” ayeti hakkında: Firavun kavmidir , dediğini rivayet etti.

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أن يُقالَ: عُنِى به قومُ نوحٍ وفرعونُ وقومُه؛ لأن اللهَ لم يَخْصُصْ بذلك إحدَى الأُمَّتَين دونَ الأخرى، وقد كان أَهْلَكهما قبلَ نُزُولِ هذا الخبرِ عنهما، فهما مَعْنِيَّتان به.

Bu hususta doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Bununla Nûh kavmi ile Firavun ve kavmi kastedilmiştir; zira Allah bununla iki ümmetten birini diğerini hariç tutarak tahsis etmemiştir ve haklarındaki bu haber inmeden önce her ikisini de helak etmişti; dolayısıyla ikisi de bununla kastedilmiştir.

وقولُه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولم يَكُنِ اللهُ ليُهْلِكَ هؤلاء الأممَ الذين أهلكهم بذنوبِ غيرِهم، فيُظْلِمَهم بإهْلاكِه إياهم بغيرِ إسْتحقاقٍ، بل إنما أهْلَكهم بذنوبِهم، وكفرِهم بربِّهم، وجُحُودِهم نِعَمَه عليهم، مع تتابُعِ إحْسانِه عليهم، وكثرةِ أيادِيه عندَهم، {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}؛ بِتَصَرُّفِهم فى نِعَمِ ربِّهم، وتَقَلُّبِهم في آلائِه، وعبادتِهم غيرَه، ومعصيتِهم مَن أنعَم عليهم.

{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” sözü hakkında Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, helak ettiği bu ümmetleri başkalarının günahları sebebiyle helak edip hak etmedikleri halde onları helak etmek suretiyle kendilerine zulmedecek değildi; aksine onları kendi günahları, Rablerini inkâr etmeleri ve O'nun kendilerine yönelik ihsanının peş peşe gelmesine ve yanlarındaki pek çok lütfuna rağmen O'nun nimetlerini inkâr etmeleri sebebiyle helak etti. {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı”; Rablerinin nimetlerini diledikleri gibi kullanıp O'nun lütufları içinde yüzdükleri halde O'ndan başkasına ibadet ederek ve kendilerine nimet verene isyan ederek [kendilerine zulmettiler].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)}.

Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)} “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer. Hâlbuki evlerin en çürüğü şüphesiz örümcek evidir; keşke bilselerdi!” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا} الآلهةَ والأوثانَ {مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ} يَرجون نصرَها ونفعَها عندَ حاجتِهم إليها في ضَعفِ احتيالِهم، وقبحِ رواياتِهم، وسوءِ اختيارِهم لأنفسِهم، {كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ} في ضعفِها، وقلةِ احتيالِها لنفسِها، {اتَّخَذَتْ بَيْتًا} لنفسِها؛ كيما يَكُنَّها، فلم يُغْنِ عنها شيئًا عندَ حاجتِها إليه، فكذلك هؤلاء المشركون لم يغنِ عنهم حينَ نزَل بهم أمرُ اللَّهِ، وحلَّ بهم سَخَطُه، أولياؤُهم الذين اتخذوهم من دونِ اللهِ، شيئًا، ولم يَدْفَعوا عنهم ما أحلَّ اللهُ بهم من سخَطِه بعبادتِهم إيَّاهم.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Çare bulmadaki acizlikleri, görüşlerinin çirkinliği ve kendileri için yaptıkları tercihin kötülüğü içinde, ihtiyaç duyduklarında yardımını ve faydasını umarak {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا} [ilahları ve putları] {مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ} “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu”, zayıflığı ve kendisi için çare bulma imkânının azlığı bakımından {كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ} “örümceğin durumu gibidir”; [öyle ki o,] kendisini örtsün/korusun diye {اتَّخَذَتْ بَيْتًا} “bir ev edinmiştir”, fakat ona ihtiyaç duyduğu anda [o ev] kendisine hiçbir fayda sağlamamıştır. Tıpkı bunun gibi, Allah'ın emri başlarına indiğinde ve O'nun gazabı üzerlerine çöktüğünde, Allah'tan başka edindikleri o dostları bu müşriklere hiçbir fayda sağlamamış ve kendilerine tapmaları sebebiyle Allah'ın üzerlerine indirdiği gazabı onlardan savamamışlardır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا} إلى آخرِ الآيةِ. قال: ذلك مثلٌ ضرَبه اللهُ لمن عبَد غيرَه، أن مثلَه كمثَلِ بيتِ العنكبوتِ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا} “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer” ayetin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, Allah'ın O'ndan başkasına ibadet eden kimse için getirdiği bir misaldir; onun durumu örümcek evinin durumu gibidir” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ}. قال: هذا مَثَلٌ ضرَبه اللهُ للمشركِ؛ مثَلُ إلهِه الذى يدعوه من دونِ اللهِ كمثلِ بيتِ العنكبوتِ، واهنٍ ضعيفٍ لا ينفَعُه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ} “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, örümceğin durumu gibidir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, Allah'ın müşrik için getirdiği bir misaldir; Allah'tan başka yalvardığı ilahının durumu, kendisine hiçbir faydası olmayan çürük ve zayıf örümcek evinin durumu gibidir” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا}. قال: هذا مثَلٌ ضرَبه اللهُ، لا يُغْنى أولياؤُهم عنهم شيئًا، كما لا يُغْنى العنكبوتَ بيتُها هذا.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا} “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer” ayeti hakkında şöyle dedi: “Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir; şu evi örümceğe hiçbir fayda sağlamadığı gibi, edindikleri dostları da onlara hiçbir fayda sağlamaz.”

وقوله: {وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ}. يقولُ: وإن أضعفَ البيوتِ، {لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: لو كان هؤلاء الذين اتَّخذوا من دونِ اللهِ أولياءَ يعلَمون أن أولياءَهم الذين اتخذوهم من دونِ اللهِ، في قلةِ غَنائِهم عنهم، كغَناءِ بيت العنكبوتِ عنها، ولكنهم يَجْهَلون ذلك، فيحسَبون أنهم ينفَعونهم ويقرِّبونهم إلى اللهِ زُلْفَى.

{وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ} “Hâlbuki evlerin en çürüğü”; yani evlerin en zayıfı, {لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “şüphesiz örümcek evidir; keşke bilselerdi!” sözü hakkında Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'tan başka veliler (dostlar) edinen bu kimseler, kendilerine faydalarının azlığı bakımından Allah'tan başka edindikleri bu dostların örümcek evinin örümceğe faydası gibi olduğunu bir bilselerdi! Fakat onlar bunu bilmemekte, onların kendilerine fayda sağlayacağını ve kendilerini Allah'a yaklaştıracağını sanmaktadırlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ (٤٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ (٤٣)} “Şüphesiz Allah, O'nu bırakıp da neye yalvardıklarını bilir. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder” sözünün tevili hakkında [söz]:

اخْتَلفتِ القرأةُ فى قراءةِ قوله: {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ: (تَدْعُونَ) بالتاءِ ، بمعنى الخطابِ لمشركي قريشٍ إنَّ اللهَ أيُّها الناسُ يَعْلَمُ ما تَدْعون إليه من دونِه. وقرأ ذلك أبو عمرٍو: {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ} بالياءِ ، بمعنى الخبرِ عن الأممِ: إنَّ اللهَ يعلَمُ ما يَدْعُو هؤلاء الذين أَهْلَكناهم من الأممِ من دونِه من شيءٍ.

Kurrâ, {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ} “Şüphesiz Allah, O'nu bırakıp da neye yalvardıklarını bilir” sözünün kıraatinde ihtilaf etti. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu Kureyş müşriklerine hitap anlamında [olmak üzere]: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah, O'ndan başka nelere yalvardığınızı bilir” manasında ت ile (تَدْعُونَ) şeklinde okumuştur . Ebû Amr ise bunu ümmetlerden haber verme anlamında [olmak üzere]: “Şüphesiz Allah, ümmetlerden helak ettiğimiz bu kimselerin O'ndan başka ne gibi şeylere yalvardıklarını bilir” manasında ي ile {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ} şeklinde okumuştur .

والصوابُ من القراءةِ فى ذلك عندَنا قراءةُ من قرَأه بالتاءِ؛ لأن ذلك لو كان خبرًا عن الأممِ الذين ذكَر اللَّهُ أنه أَهْلَكهم لكان الكلامُ: إن اللهَ يعلَمُ ما كانوا

Bize göre bu husustaki doğru kıraat, onu ت ile okuyanın kıraatidir. Zira bu [ifade], Allah'ın helak ettiğini bildirdiği ümmetlerden bir haber olsaydı söz: “Şüphesiz Allah onların [geçmişte]...”

يدعون؛ لأن القومَ فى حالِ نزولِ هذا الخبرِ على نبيِّ اللهِ لم يكونُوا موجودين؛ إذ كانوا قد هلَكُوا فبادُوا، وإنما يقالُ: إن اللهَ يعلَمُ ما تدعون. إذا أُرِيد به الخبرُ عن موجودين لا عمَّن قد هلَك.

olurdu. Zira bu haber Allah'ın Peygamberi'ne indiği sırada o topluluklar mevcut değildi; helak olup yok olmuşlardı. “Şüphesiz Allah nelere yalvardığınızı bilir” ifadesi ise ancak helak olanlardan değil, mevcut olanlardan haber verilmek istendiğinde söylenir.

فتأويلُ الكلامِ إذ كان الأمرُ كما وصَفْنا: إن اللهَ يعلَمُ أَيُّها القومُ حالَ ما تعبُدون من دونِه من شيءٍ، وأن ذلك لا ينفَعُكم ولا يضرُّكم، إن أراد اللهُ بكم سوءًا، ولا يُغْنِى عنكم شيئًا، وإن مثَلَه في قلةِ غَنائِه عنكم، مثَلُ بيتِ العنكبوتِ في غَنائِه عنها.

Durum nitelediğimiz gibi olduğuna göre sözün tevili şudur: “Ey kavim! Şüphesiz Allah, O'nu bırakıp da taptığınız şeylerin durumunu; Allah size bir kötülük dilediğinde bunların size fayda veya zarar veremeyeceğini ve size hiçbir yarar sağlayamayacağını bilir. Onların size yarar sağlamaktaki yetersizliğinin misali, örümcek evinin örümceğe yarar sağlamaktaki yetersizliğinin misali gibidir.”

وقولُه: {الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}. يقولُ: واللهُ العزيزُ في انتقامِه ممن كفَر به، وأَشْرَك في عبادتِه معه غيرَه، فاتقوا أيُّها المشركون به عقابَه، بالإيمانِ به قبلَ نزولِه بكم، كما نزَل بالأممِ الذين قصَّ اللهُ قَصَصَهم في هذه السورةِ عليكم، فإنه إن نزَل بكم عقابُه، لم يُغْنِ عنكم أولياؤُكم الذين اتَّخَذْتُموهم من دونِه ، كما لم يُغْنِ عنهم مِن قبلِكم أولياؤُهم الذين اتَّخَذوهم من دونِه، الحكيمُ في تدبيرِه خلقَه، فمُهْلِكٌ مَن اسْتَوْجب الهلاكَ، في الحالِ التي هلاكُه صلاحٌ، والمؤخِّرُ من أخَّر هلاكَه من كفَرةِ خلقِه به إلى الحينِ الذي في هلاكِه الصلاحُ.

{الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah, Kendisini inkâr eden ve Kendisine ibadette başkasını ortak koşan kimseden intikam almasında Aziz'dir (mutlak güç sahibidir). Ey O'na ortak koşanlar! Allah'ın bu surede kıssalarını size anlattığı ümmetlerin başına indiği gibi sizin de başınıza inmeden önce O'na iman ederek O'nun azabından sakının. Zira O'nun cezası başınıza inerse, sizden öncekilere Allah'tan başka edindikleri velileri fayda vermediği gibi sizin de O'ndan başka edindiğiniz velileriniz size fayda vermeyecektir . [O,] yaratıklarını sevk ve idare etmesinde Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir); helaki hak eden kimseyi helakinin maslahat olduğu anda helak eder; yarattıklarından Kendisini inkâr edenlerden helakini ertelediği kimseyi de helakinde maslahat olan vakte kadar erteler.

وقولُه: {وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهذه الأمثالُ، وهى الأشباهُ والنظائرُ، {نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ}. يقولُ: تمثِّلُها ونشبِّهُها، ونحتجُّ بها للناسِ، كما قال الأعشى:

Allah Teâlâ'nın: {وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ} “İşte bu misalleri insanlara veriyoruz” ayeti hakkında Zikri Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Benzerler ve emsaller [anlamına gelen] bu misalleri, {نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ} “insanlara veriyoruz”; yani A'şâ'nın şöyle dediği gibi, [onları] örnekliyor, benzetmeler yapıyor ve insanlara karşı bunlarla hüccet getiriyoruz:

هَلْ تذكُرُ العهدَ في تَنَمُّصَ إذ … تَضرِبُ لى قاعدًا بها مثَلَا

Hatırlar mısın Tenammus'taki ahdi , hani oturup... Orada bana misal verirdin!

{وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما يعقِلُ أنه أُصِيب بهذه الأمثالِ التي نضرِبُها للناسِ منهم الصوابُ والحقُّ، فيما ضُرِبت له مثلًا، إلا العالمون باللهِ وآياتِه.

{وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ} “fakat onları ancak ilim sahipleri akleder” sözü hakkında Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İnsanlara getirdiğimiz bu misallerle, kendisi için misal getirilen husustaki doğru ve hakkın tam isabet ettirildiğini ancak Allah'ı ve ayetlerini bilenler akleder.

القول في تأويلِ قولِه تعالى: {خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤)} “Allah gökleri ve yeri hak olarak yarattı. Şüphesiz bunda inananlar için bir delil vardır” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيه محمدٍ: {خَلَقَ اللَّهُ} يا محمدُ {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} وحدَه، منفردًا بخلقِها، لا يَشْرَكُه فى خلقِها شريكٌ، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً}. يقولُ: إن في خلقِه ذلك لحجةً لمن صدَّق بالحججِ إذا عاينها، والآياتِ إذا رآها.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {خَلَقَ اللَّهُ} “Allah yarattı” {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “gökleri ve yeri”; O bunları tek başına, yaratmasında hiçbir ortak bulunmaksızın bizzat yaratmıştır. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً} “Şüphesiz bunda bir delil vardır”; yani O'nun bunları yaratmasında, delilleri bizzat müşahede ettiğinde ve ayetleri gördüğünde tasdik eden kimse için kesin bir delil vardır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥)} “Kitaptan sana vahyolunanı oku ve namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı anmak elbette en büyüktür. Allah ne yaptığınızı bilir” sözünün tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {اتْلُ}. يعنى: اقرأ {مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ}. يعنى: ما أُنزِل إليك من هذا القرآنِ، {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ}. يعنى: وأدِّ الصلاةَ التي فرَضها اللهُ عليك بحدودِها، {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}. اخْتَلف أهلُ التأويل في معنى الصلاةِ التي ذُكِرت في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها القرآنُ الذي يُقرَأُ في موضعِ

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: {اتْلُ} “Oku”; yani: {مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ} “Sana Kitap'tan vahyolunanı” [oku]; yani: Bu Kur'an'dan sana indirileni [oku]. {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ} “Ve namazı dosdoğru kıl”; yani: Allah'ın sana farz kıldığı namazı şart ve rükünlerine riayet ederek eda et. {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar”. Tevil ehli bu yerde zikredilen namazın anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir; nitekim onlardan bazıları: "Bununla namaz mahâllinde

الصلاةِ، أو في الصلاةِ.

veya namazda okunan Kur'an kastedilmiştir” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن أبى الوفاءِ، عن أبيه، عن ابنِ عمرَ: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}. قال: القرآنُ الذي يُقرَأُ في المساجدِ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Ebu'l-Vefâ'dan, o babasından, o da İbn Ömer'den: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” sözü hakkında: “[O,] mescitlerde okunan Kur'an'dır” dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: بل عُنِى بها الصلاةُ.

Başkaları ise: “Aksine bununla bizzat namaz kastedilmiştir” dedi.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}. يقولُ: في الصلاةِ مُنْتَهًى ومُزْدَجَرٌ عن معاصى اللهِ .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Namazda, Allah'a isyandan alıkoyan ve vazgeçiren bir güç vardır” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا خالدٌ بنُ عبدِ اللهِ، عن العلاءِ بنِ المسيَّبِ، عمن ذكَره، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}: من لم تنْهَه صلاته عن الفحشاءِ والمنكرِ، لم يزدَدْ بصلاتِه من اللهِ إلا بُعْدًا .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o bunu zikreden birinden, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kimi namazı hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymazsa, namazıyla Allah'tan ancak daha da uzaklaşmış olur” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا خالدٌ، قال: قال العلاءُ بنُ المسيَّبِ، عن سَمُرةَ بنِ عطيةَ، قال: قيل لابنِ مسعودٍ: إن فلانًا كثيرُ الصلاةِ. قال:

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid rivayet edip dedi ki: El-Alâ b. el-Müseyyeb, Semure b. Atıyye'den nakletti; o şöyle dedi: İbn Mes'ûd'a: "Filan kişi çokça namaz kılıyor" denildi. [İbn Mes'ûd] şöyle dedi:

فإنها لا تنفَعُ إِلَّا من أطاعها .

“Kuşkusuz o, ancak kendisine itaat edene fayda verir” .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مالكِ بن الحارثِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، عن ابنِ مسعودٍ، قال: من لم تأمُرْه صلاتُه بالمعروفِ، وتَنْهَه عن المنكرِ، لم يزدَدْ بها من اللهِ إلَّا بُعْدًا .

[El-Kâsım] dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Mâlik b. el-Hâris'ten, o Abdurrahmân b. Yezîd'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: “Kime namazı iyiliği emretmez ve onu kötülükten alıkoymazsa, o kimse bununla Allah'tan ancak daha da uzaklaşmış olur” .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا علىُّ بنُ هاشمٍ بنِ البَريدِ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ مسعودٍ، عن النبيِّ ﷺ، أنه قال: "لا صلاةَ لمن لم يُطِعِ الصلاةَ، وطاعةُ الصلاةِ أن تَنْهَى عن الفحشاءِ والمنكرِ". قال: قال سفيانُ: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ} [هود: ٨٧]. قال: فقال سفيانُ: إى واللَّهِ تأمُرُه وتنهاه .

[El-Kâsım] dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ali b. Hâşim b. el-Berîd, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan, o İbn Mes'ûd'dan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Namaza itaat etmeyenin namazı yoktur; namaza itaat ise onun hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymasıdır”. [Ravi] dedi ki: Süfyân: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ} “Dediler ki: Ey Şuayb! Sana namazın mı emrediyor?” [Hûd: 87] [ayetini okudu]. [Ravi] dedi ki: Süfyân: “Evet, Allah'a yemin olsun ki [namaz] ona emreder ve onu yasaklar” dedi .

قال علىٌّ: وحدَّثنا إسماعيلُ بنُ مسلمٍ، عن الحسنِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَن صلَّى صلاةً لم تَنْهَه عن الفحشاءِ والمنكرِ، لم يزدَدْ بها من اللَّهِ إِلَّا بُعْدًا.

Ali dedi ki: Bize İsmâîl b. Müslim, el-Hasan'dan rivayet etti; [el-Hasan] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymayan bir namaz kılarsa, bununla Allah'tan ancak daha da uzaklaşmış olur».

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن يونسَ، عن الحسنِ، [قال: الصلاةُ إذا لم تَنْهَ عن الفحشاءِ والمنكرِ] . قال: من لم تنهَه صلاتُه عن الفحشاءِ والمنكرِ، لم يزدَدْ من اللهِ إلا بعدًا .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan rivayet etti: [Hasan şöyle dedi: Namaz hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymadığı zaman] dedi ki: “Kimi namazı hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymazsa, Allah'tan ancak daha da uzaklaşmış olur” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ والحسنِ، قالا: من لم تنهَه صلاتُه عن الفحشاءِ والمنكرِ، فإنه لا يزدادُ من اللهِ بذلك إلا بعدًا .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde ve el-Hasan'dan rivayet etti; her ikisi şöyle demiştir: “Kimi namazı hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymazsa, o kimse bununla Allah'tan ancak daha da uzaklaşır” .

والصوابُ من القولِ فى ذلك أن الصلاةَ تَنْهَى عن الفحشاءِ والمنكرِ، كما قال ابنُ عباسٍ وابنُ مسعودٍ.

Bu hususta doğru olan görüş, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un dediği gibi, namazın hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyduğudur.

فإن قال قائلٌ: وكيف تَنْهَى الصلاةُ عن الفحشاءِ والمنكرِ، إن لم يكنْ معنيًّا بها ما يُتلى فيها؟ قيل: تنهى من كان فيها، فتَحُولُ بينَه وبينَ إتيانِ الفواحشِ؛ لأن شُغْلَه بها يقطَعُه عن الشغلِ بالمنكرِ، ولذلك قال ابنُ مسعودٍ: من لم يُطِعْ صلاتَه، لم يزدَدْ اللَّهِ إلا بعدًا. وذلك أن طاعتَه لها إقامتُه إيَّاها بحدودِها، وفي طاعتِه لها مُزْدَجَرٌ عن الفحشاءِ والمنكرِ.

Eğer biri: “Namazda okunan şeyler kastedilmemişse, namaz hayasızlıktan ve kötülükten nasıl alıkoyar?” derse, şöyle denilir: Namaz, içinde bulunan kimseyi alıkoyar ve onunla çirkin fiilleri işlemesi arasına girer; zira onun namazla meşguliyeti, kendisini münkerle meşgul olmaktan alıkoyar. İşte bu yüzden İbn Mes'ûd: “Namazına itaat etmeyen kimse, Allah'tan ancak daha da uzaklaşır” demiştir. Çünkü kişinin namaza itaati, onu sınırlarına riayet ederek kılmasıdır ve ona itaat etmesinde hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyucu bir güç vardır.

حدَّثنا أبو حُميدٍ الحِمْصيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ العطارُ، قال: ثنا أرطاةُ، عن [أبي عونٍ] فى قولِ اللهِ: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}. قال: إذا كنتَ في صلاةٍ، فأنت في معروفٍ، وقد حجَزَتْك عن الفحشاءِ والمنكرِ، والفحشاءُ هي الزنا، والمنكرُ معاصى اللهِ، ومن أتى فاحشةً

Bize Ebû Humeyd el-Hımsî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Attâr anlattı, dedi ki: Bize Ertât, [Ebû Avn'dan] Allah'ın: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Sen namazda olduğun müddetçe bir maruf (iyilik) içindesindir; o seni hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymuştur. Fahşâ (hayasızlık) zinadır; münker (kötülük) ise Allah'a isyan olan şeylerdir. Kim bir hayasızlık işler

أو عصَى اللهَ فى صلاتِه بما يُفْسِدُ صلاتَه، فلا شكَّ أنه لا صلاةَ له .

veya namazında namazını bozacak şekilde Allah'a isyan ederse, şüphe yok ki onun namazı yoktur” .

وقولُه: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: ولذكر الله إيَّاكم أفضلُ من ذكرِكم.

O'nun: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözü hakkında tevil ehli ihtilaf etti; bazısı: “Bunun anlamı; Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha faziletlidir [demektir]” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرَنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن عبدِ اللهِ بنِ رُبَيَّعَةً، قال: قال لى ابنُ عباسٍ: هل تَدْرى ما قولُه: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}؟ قال: قلتُ: نعم. قال: فما هو؟ قال: قلتْ: التسبيحُ والتحميدُ والتكبيرُ في الصلاةِ، وقراءةُ القرآنِ، ونحوُ ذلك. قال: لقد قلتَ قولًا عجَبًا، وما هو كذلك، ولكنه إنما يقولُ: ذكرُ اللَّهِ إيَّاكم عندَ ما أمَر به أو نهَى عنه إذا ذكَرتُموه أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Abdullah b. Rübeyya'dan naklen haber verdi; o şöyle dedi: İbn Abbâs bana: “{وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözünün ne olduğunu biliyor musun?” dedi. Ben de: “Evet” dedim. “O nedir?” dedi. Ben: “Namazdaki tesbih, tahmid, tekbir, Kur'an okumak ve benzeri şeylerdir” dedim. O da şöyle dedi: “Hayret verici bir söz söyledin, o öyle değildir; aksine O şöyle buyurmaktadır: O'nu andığınızda emrettiği veya yasakladığı şeylerde Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür” .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن عطاءٍ بنِ السائبِ، عن ابنِ رُبَيَّعَةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ذكرُ اللَّهِ إِيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o İbn Rübeyya'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: “Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür” .

حدَّثنا ابنِ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ رُبَيِّعَةَ، قال: سألنى ابنُ عباسٍ عن قولِ اللَّهِ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. فقلتُ: ذكرُه بالتسبيحِ والتكبيرِ والقرآنِ حسَنٌ، وذكرُه عندَ المحارمِ فيَحْتَجِزُ عنها. فقال: لقد قلتَ قولًا عجيبًا، وما هو كما قلتَ، ولكنْ ذكرُ اللهِ إِيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Abdullah b. Rübeyye'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Abbâs bana Allah'ın: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözünü sordu. Ben de: “O'nu tesbihle, tekbirle ve Kur'an'la anmak güzeldir; haramlar karşısında da O'nu anıp [böylece günahtan] sakınmaktır” dedim. Bunun üzerine [İbn Abbâs] şöyle dedi: “Gerçekten şaşılacak bir söz söyledin; mesele senin dediğin gibi değildir. Fakat Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür”.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ رُبَيَّعَةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: ذكرُ اللَّهِ للعبدِ أفضلُ من ذكرِه إيَّاه.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Abdullah b. Rübeyya'dan, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın kulu anması, kulun O'nu anmasından daha faziletlidir”.

حدَّثنا محمدُ بنِ المثنى وابنُ وكيعٍ. قال ابنُ المثنى: ثنى عبدُ الأعلى، وقال ابنُ وكيعٍ: ثنا عبدُ الأعلى. قال: ثنا داودُ، عن محمدِ بنِ أبي موسى، قال: كنتُ قاعدًا عندَ ابنِ عباسٍ، فجاءه رجلٌ، فسأل ابنَ عباسٍ عن "ذكرُ اللَّهِ أكبرُ"، فقال ابنُ عباسٍ: الصلاةُ والصومُ. قال: ذاك ذكرُ اللهِ. قال رجلٌ: إنى ترَكتُ رجلًا في رَحْلِى يقولُ غيرَ هذا، قال: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}، قال: ذكرُ اللَّهِ العبادَ أكبرُ من ذكرِ العبادِ إيَّاه. فقال ابن عباس: صدَق واللهِ صاحبُك .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ ve İbn Vekî' rivayet ettiler. İbnü'l-Müsennâ: “Bana Abdül'a'lâ rivayet etti”, İbn Vekî' ise: “Bize Abdül'a'lâ rivayet etti” dedi. [Abdül'a'lâ] dedi ki: Bize Dâvûd, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın yanında oturuyordum. Bir adam gelip İbn Abbâs'a: “Allah'ı anmak en büyüktür” [sözünü] sordu. İbn Abbâs: “Namaz ve oruçtur; işte onlar Allah'ı anmaktır” dedi. Bir adam: “Ben konak yerimde bundan başkasını söyleyen bir adam bıraktım; o {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” hakkında: ‘Allah'ın kulları anması, kulların O'nu anmasından daha büyüktür’ diyordu” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: “Allah'a yemin olsun ki arkadaşın doğru söylemiş” dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّىُّ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: جاء رجلٌ إلى ابنِ عباسٍ فقال: حدَّثني عن قولِ اللَّهِ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: ذِكرُ اللهِ لكم أكبرُ من ذكرِكم له.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb el-Kummî, Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bir adam İbn Abbâs'a gelip: “Bana Allah'ın: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözünden haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür” dedi.

حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلَمةَ، عن داودَ، عن عكرمةَ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: ذكرُ اللهِ للعبدِ أفضلُ من ذكرِه إيَّاه.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Dâvûd'dan, o da İkrime'den: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın kulu anması, kulun O'nu anmasından daha faziletlidir”.

حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعىُّ، قال: ثنا ابنُ فضيلٍ، قال: ثنا فُضيلُ بنُ مرزوقٍ، عن عطية: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: هو قولُه: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} [البقرة: ١٥٢]. وذكرُ اللَّهِ إِيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه.

Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl rivayet etti, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atiyye'den: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, O'nun: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} [el-Bakara: 152] “Öyleyse siz beni anın ki ben de sizi anayım” kavlidir. Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür”.

حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: ولَذِكرُ اللهِ لعبادِه إذا ذكَروه أكبرُ من ذكرِهم إيَّاه .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın, kendisini andıkları zaman kullarını anması, kulların O'nu anmasından daha büyüktür” .

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: ذكرُ اللهِ عبدَه أكبرُ من ذكرِ العبدِ ربَّه في الصلاةِ أو غيرِها .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın kulunu anması, kulun namazda veya başka yerde Rabbini anmasından daha büyüktür” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن محمدِ بنِ أبي موسى، عن ابنِ عباسٍ، قال: ذكرُ اللهِ إيَّاكم إذا ذكَرتموه أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: “O'nu andığınızda Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür”.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُميلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، عن أبي قُرَّةَ، عن سلمانَ مثلَه .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o Âmir'den, o Ebû Kurre'den, o da Selmân'dan aynısını rivayet etti .

حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعىُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، قال: ثنى عبدُ الحميدِ بنُ جعفرٍ، عن صالحِ بن أبى عَرِيبٍ، عن كَثيرِ بنِ مُرَّةَ الحضرميِّ، قال: سمعتُ أبا الدرداءِ يقولُ: ألَا أخبرُكم بخيرِ أعمالِكم، وأحبِّها إلى مليكِكم، وأرفعِها في درجاتِكم، وخيرٍ من أن تغزوا عدوَّكم، فتَضْرِبوا أعناقَهم [ويَضْرِبوا أعناقَكم]، وخيرٍ من إعطاءِ

Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme rivayet etti, dedi ki: Bana Abdülhamîd b. Ca'fer, Sâlih b. Ebî Arîb'den, o Kesîr b. Mürre el-Hadramî'den rivayet etti; [Kesîr] şöyle dedi: Ebû'd-Derdâ'yı [radıyallâhu anh] şöyle derken işittim: «Size amellerinizin en hayırlısını, Hükümranınız katında en sevimlisini, dereceleriniz bakımından en yükseğini, düşmanınızla savaşıp sizin onların boyunlarını vurmanızdan [onların da sizin boyunlarınızı vurmasından] ve vermenizden daha hayırlı olanını...»

الدنانيرِ والدراهمِ؟ قالوا: ما هو؟ قال: ذكرُكم ربَّكم، وذكرُ اللهِ أكبرُ .

ve gümüş dağıtmanızdan daha hayırlı olanını haber vereyim mi?” Onlar: “O nedir?” dediler. [Ebû'd-Derdâ]: “Rabbinizi anmanızdır; Allah'ı anmak ise en büyüktür” dedi .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا سفيانُ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، عن أبي قُرَّةَ ، عن سلمانَ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: قال: ذكرُ اللَّهِ إِيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إياه.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Câbir'den, o Âmir'den, o Ebû Kurre'den , o da Selmân'dan rivayet etti: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” [ayeti hakkında]; [Selmân] şöyle dedi: “Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür”.

قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، قال: سألتُ أبا قُرَّةَ عن قولِه: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: ذكرُ اللَّهِ إِيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه .

[İbn Vekî'] dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Âmir'den rivayet etti; [Âmir] şöyle dedi: Ebû Kurre'ye O'nun: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözünü sordum. “Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür” dedi .

قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ وعكرمةَ، قالا: ذكرُ اللَّهِ إيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه .

[İbn Vekî'] dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Mücâhid ve İkrime'den rivayet etti; her ikisi de: “Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür” dediler .

قال: ثنا ابنُ فُضيلٍ، عن مطرِّفٍ، عن عطيةَ، عن ابن عباسٍ، قال: هو كقولِه: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} [البقرة: ١٥٢]. فذكرُ اللَّهِ إِيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه.

[İbn Vekî'] dedi ki: Bize İbn Fudayl, Mutarrif'ten, o Atıyye'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: “O, Allah'ın: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} “Beni anın ki Ben de sizi anayım” [el-Bakara: 152] sözü gibidir. Dolayısıyla Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür”.

قال: ثنا حسينُ بنُ علىٍّ، عن زائدةَ، عن عاصمٍ، عن شقيقٍ، عن عبدِ اللهِ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: ذكرُ اللَّهِ العبدَ أكبرُ من ذكرِ العبدِ لربِّه .

[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Hüseyin b. Ali, Zâide'den, o Âsım'dan, o Şakîk'ten, o da Abdullah'tan: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın kulu anması, kulun Rabbini anmasından daha büyüktür” .

قال: ثنا أبو يزيدَ الرازىُّ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن شعبةَ، قال: ذكرُ اللَّهِ

[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Ebû Yezîd er-Râzî, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Şu'be'den rivayet etti; [Şu'be] şöyle dedi: “Allah'ın

لكم أكبرُ من ذكرِكم له.

sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür”.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولذكرُكم اللهَ أفضلُ من كلِّ شيءٍ.

Başkaları ise şöyle dedi: “Aksine bunun anlamı: Sizin Allah'ı anmanız her şeyden daha faziletlidir [demektir]”.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عمرُ بنُ أبي زائدةَ، عن العَيْزارِ بنِ حُريثٍ، عن رجلٍ، عن سلمانَ، أنه سُئِل: أىُّ العملِ أفضلُ؟ قال: أما تقرأُ القرآنَ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}، لا شيءَ أفضلُ من ذكرِ اللهِ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet etti, dedi ki: Bize Ömer b. Ebî Zâide, el-Ayzâr b. Hureys'ten, o bir adamdan, o da Selmân'dan rivayet etti; kendisine: “Hangi amel daha faziletlidir?” diye sorulduğunda şöyle demiştir: “Kur'an'da: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” [ayetini] okumuyor musun? Allah'ı anmaktan daha faziletli hiçbir şey yoktur” .

حدَّثنا أبو حميدٍ أحمدُ بنُ المغيرةِ الحِمْصيُّ، قال: ثنا علىُّ بنُ عيَّاشٍ، قال: ثنا الليثُ، قال: ثني معاويةُ، عن ربيعةَ بنِ يزيدَ، عن إسماعيلَ بنِ عبيدِ اللهِ، عن أمِّ الدرداء، أنها قالت: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}: فإن صلَّيتَ فهو من ذكرِ اللَّهِ، وإن صمتَ فهو من ذكرِ اللهِ، وكلُّ خيرٍ تعمَلُه فهو من ذكرِ اللَّهِ، وكلُّ شرٍّ تجتنبُه فهو من ذكرِ اللَّهِ، وأفضلُ ذلك تسبيحُ اللَّهِ .

Bize Ebû Humeyd Ahmed b. el-Mugîre el-Hımsî rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Ayyâş rivayet etti, dedi ki: Bize el-Leys rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Rebîa b. Yezîd'den, o İsmâîl b. Ubeydillâh'tan, o da Ümmü'd-Derdâ'dan rivayet etti; o: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “Namaz kılarsan bu Allah'ı anmaktandır, oruç tutarsan bu Allah'ı anmaktandır, işlediğin her hayır Allah'ı anmaktandır, sakındığın her şer Allah'ı anmaktandır; bunların en faziletlisi ise Allah'ı tesbih etmektir” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: لا شيءَ أكبرُ من ذكرِ اللهِ. قال: أكبرُ الأشياءِ كلِّها. وقرَأ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} [طه: ١٤]. قال: لِذكرِ اللهِ، وإنه لم يَصِفْه عندَ القتالِ إلَّا أنه أكبرُ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ı anmaktan daha büyük hiçbir şey yoktur; o, her şeyin en büyüğüdür”. [Katâde]: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “Beni anmak için namaz kıl” [Tâhâ: 14] [ayetini] okudu ve şöyle dedi: “Allah'ı anmak içindir. Allah savaş esnasında bile onu en büyük olmaktan başka şekilde nitelememiştir” .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، عن أبي إسحاقَ، قال: قال

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, el-A‘meş’ten, o Ebû İshâk’tan rivayet etti; o şöyle dedi: Dedi ki:

رجلٌ لسلمانَ: أىُّ العملِ أفضلُ؟ قال: ذكرُ اللَّهِ .

Bir adam Selmân'a: “Hangi amel daha faziletlidir?” dedi. O da: “Allah'ı anmaktır” dedi .

وقال آخرون: هو محتملُ الوجهين جميعًا. يعنون القولَ الأولَ الذي ذكَرناه، والثانيَ.

Başkaları ise: “Bu, her iki anlama da gelebilir” dediler; zikrettiğimiz birinci ve ikinci görüşü kastetmektedirler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن خالدٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}. قال: لها وجهانِ؛ ذكرُ اللهِ أكبرُ مما سواه، وذكرُ اللهِ إيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إياه.

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hâlid'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “Beni anmak için namaz kıl” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunun iki vechi vardır: Allah'ı anmak O'nun dışındaki her şeyden daha büyüktür ve Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür”.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا خالدٌ الحذَّاءُ، عن عكرمةَ، عنِ ابنِ عباسٍ فى: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: لها وجهانِ؛ ذكرُ اللهِ إيَّاكم أكبرُ من ذكرِكم إيَّاه، وذكرُ اللهِ عندَ ما حرَّم .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid el-Hazzâ, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunun iki vechi vardır: Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür; bir de haram kıldığı şeylerde Allah'ı anmaktır” .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولذكرُ الله العبدَ في الصلاةِ أكبرُ من الصلاةِ.

Başkaları ise: “Aksine bunun anlamı; Allah'ın namazda kulu anması, namazdan daha büyüktür [demektir]” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن السُّديِّ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}. قال: ذكرُ اللهِ العبدَ في الصلاةِ أكبرُ من الصلاةِ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullâh, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten O'nun: {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın namazda kulu anması, namazdan daha büyüktür” .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولَلصَّلاةُ التى أنت بها، وذكرُك اللهَ فيها،

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: İçinde bulunduğun namaz ve o [namaz] esnasında Allah'ı anman,

أكبرُ مما نهَتْكَ الصلاةُ، من الفحشاءِ والمنكرِ.

namazın seni alıkoyduğu hayâsızlık ve kötülükten daha büyüktür.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني أحمدُ بنُ المغيرةِ الحِمْصِيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ العطَّارُ، قال: ثنا أرطاةُ، عن [أبي عونٍ] فى قولِ اللهِ: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}: والذى أنت فيه من ذكرِ اللهِ أكبرُ .

Bana Ahmed b. el-Muğîre el-Hımsî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Attâr rivayet edip dedi ki: Bize Ertât, [Ebû Avn]'dan Allah'ın: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Senin içinde bulunduğun Allah'ı anma hali daha büyüktür” .

قال أبو جعفرٍ: وأشبهُ هذه الأقوالِ بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ قولُ من قال: ولذكرُ الله إيَّاكم أفضلُ من ذكرِكم إيَّاه.

Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşler içinde indirilen [lafzın] zahirinin gösterdiği anlama en yakın olanı: “Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha üstündür” diyenin sözüdür.

وقوله: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ}. يقولُ: واللهُ يعلَمُ ما تصنَعون أَيُّها الناسُ في صلاتِكم، من إقامةِ حدودِها، وتركِ ذلك، وغيرِه من أمورِكم، وهو مُجازيكم على ذلك. يقولُ: فاتَّقوا أن تُضَيَّعوا شيئًا من حدودِها.

O'nun: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ} “Allah ne yaptığınızı bilir” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: “Ey insanlar! Allah sizin namazınızda sınırlarını gözetip gözetmediğinizi ve diğer işlerinizi bilir; buna göre de size karşılığını verecektir.” [Yani] O'nun sınırlarından herhangi bir şeyi zayi etmekten sakının, demektedir.

القولِ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)} “İçlerinden zulmedenler bir yana, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin ve: 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur' deyin” sözünün tevili hakkında [bilgi]:

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَا تُجَادِلُوا} أيُّها المؤمنون باللهِ وبرسولهِ اليهودَ والنصارى، وهم أهلُ الكتابِ {إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. يقولُ: إلا بالجميلِ من القولِ، وهو الدعاءُ إلى اللهِ بآياتِه، والتنبيهُ على حُجَجه.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a ve Resulüne iman edenler! Yahudi ve Hristiyanlarla —ki onlar Ehl-i Kitaptır—: {وَلَا تُجَادِلُوا} “Mücadele etmeyin”, {إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “ancak en güzel olan yolla [mücadele edin]”. Şöyle buyurmaktadır: Güzel sözle; yani O'nun ayetleriyle Allah'a davet etmek ve O'nun delillerine dikkat çekmek suretiyle [mücadele edin].

وقولُه: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: إلَّا الذين أبَوا أن يُقِرُّوا لكم بإعطاءِ الجزيةِ، ونصَبوا دونَ ذلك لكم

Yüce Allah'ın: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler müstesna” buyruğunun tevilinde tevil ehli (müfessirler) ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun manası; size cizye vermeyi kabul etmekten kaçınan ve bunun yerine size karşı...

حربًا، فإنهم ظلمةٌ، فأولئك فجادِلوهم بالسيفِ، حتى يُسْلِموا أو يُعْطُوا الجزية.

savaş açanlardır; çünkü onlar zalimlerdir. İşte onlarla kılıçla mücadele edin ; ta ki Müslüman olsunlar veya cizye versinler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: