Binûn

"Rûm Suresi"nin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِ اللهِ: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ}. قال: المُبْلِسُ: الذي قد نزل به الشرُّ. إذا أبلَس الرجلُ، فقد نزل به بلاءٌ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, suçlular (ümitsizlik içinde) susup kalırlar.” sözü hakkında şöyle dedi: “Müblis; başına kötülük inmiş olan kimsedir. Bir kimse için ‘eblese’ dendiğinde, başına bir bela inmiş demektir.”

وقوله: {وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَكَائِهِمْ شُفَعَاءُ}. يقول تعالى ذكرُه: ويوم تقومُ الساعةُ لم يكُنْ لهؤلاء المجرمين الذين وصف جلَّ ثناؤه صفتهم، من شركائهم الذين كانوا يتَّبِعونَهم، على ما دَعوهم إليه من الضلالة، فيُشاركونهم في الكفرِ بالله، والمعاونة على أذَى رُسُلِه، {شُفَعَاءُ} يشفعون لهم عندَ اللهِ، فيستنقذوهم من عذابه، {وَكَانُوا بِشُرَكَائِهِمْ كَافِرِينَ (١٣)}. يقولُ: وكانوا بشركائهم في الضلالة، والمعاونة في الدنيا على أولياء الله، كافرين؛ يجحدون ولايتهم، ويتبرعون منهم، كما قال جل ثناؤه: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ (١٦٦) وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} [البقرة: ١٦٦، ١٦٧].

Allah'ın: {وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَكَائِهِمْ شُفَعَاءُ} “Ortak koştuklarından kendilerine hiçbir şefaatçi de bulunmaz” sözüne gelince; Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Kıyametin koptuğu gün, şanı yüce olan Allah'ın vasıflarını bildirdiği bu suçlulara, kendilerini davet ettikleri sapıklık konusunda uydukları, böylece Allah'ı inkâr etmede ve peygamberlerine eziyet etmeye yardım etmede kendilerine ortak oldukları ortaklarından, Allah katında kendilerine şefaat edip de onları O'nun azabından kurtaracak {شُفَعَاءُ} “hiçbir şefaatçi” bulunmaz; {وَكَانُوا بِشُرَكَائِهِمْ كَافِرِينَ (١٣)} “artık onlar ortak koştuklarını da inkâr ederler.” Şöyle buyurmaktadır: Onlar, sapıklıkta ve dünyada Allah'ın dostlarına karşı yardımlaşmada ortak oldukları kimseleri inkâr ederler; onların velayetini reddeder ve onlardan teberrî ederler (uzaklaşırlar). Nitekim şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ (١٦٦) وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} [البقرة: ١٦٦، ١٦٧] “İşte o zaman, kendilerine uyulanlar, uyanlardan uzak durdular; azabı gördüler ve aralarındaki bütün bağlar koptu. Uyanlar da şöyle dediler: Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da, onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!” [Bakara: 166-167].

القول في تأويل قوله تعالى: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ (١٤) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ (١٥)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ (١٤) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ (١٥)} “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün (inananlar ve inkârcılar) birbirinden ayrılırlar. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar bir bahçede sevinç ve neşeye boğulurlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ويوم تجيءُ الساعةُ التي يُحشَرُ فيها الخلق إلى اللَّهِ، {يَوْمَئِذٍ}. يقولُ: في ذلك اليوم {يَتَفَرَّقُونَ}. يعنى: يتفرَّقُ أهلُ الإيمان بالله، وأهل الكفر به؛ فأما أهل الإيمان، فيُؤخَذُ بهم ذات اليمين إلى الجنة، وأما أهل الكفر فيُؤخَذُ ذاتَ الشمال إلى النارِ، فهنالك يَميزُ اللَّهُ الخَبيثَ من الطيب.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Yaratılmışların Allah'ın huzuruna toplanacağı kıyamet saatinin geldiği gün; {يَوْمَئِذٍ} “işte o gün”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: İşte o gün {يَتَفَرَّقُونَ} “(inananlar ve inkârcılar) birbirinden ayrılırlar”. Şunu kastetmektedir: Allah'a iman eden kimseler ile O'nu inkâr eden kimseler birbirinden ayrılırlar. İman edenlere gelince, onlar sağ taraftan cennete götürülürler; inkâr edenlere gelince, onlar sol taraftan ateşe (cehenneme) götürülürler. İşte orada Allah, pisi temizden ayırır.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة في قوله: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ}. قال: فُرقة والله لا اجتماع بعدها .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti [ki o da dedi]: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün ayrılırlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'a yemin olsun ki bu, arkasından asla bir araya gelme olmayan bir ayrılıktır .”

{فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُوا} بالله ورسوله، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: وعملوا بما أمرهم الله به، وانتهوا عما نهاهم عنه، {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ}. يقولُ: فهم في الرياحين والنباتات الملتفَّةِ، وبين أنواع الزهرِ في الجنانِ، يُسَرُّون، ويُلَذَّذون بالسماع، وطيب العيش الهنيِّ. وإنما خَصَّ جلَّ ثناؤه ذكرَ الروضة في هذا الموضع؛ لأنَّه لم يكن عند الطرفين أحسنُ منظرًا، ولا أطيبُ نَشْرًا من الرياض، ويدلُّ على أن ذلك كذلك، قولُ أعشَى بنى ثعلبة :

{فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُوا} “İman edenlere gelince” Allah'a ve elçisine [iman edenler], {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenler”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yapan ve yasakladığı şeylerden kaçınanlar; {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ} “onlar bir bahçede sevinç ve neşeye boğulurlar.” Şöyle buyurmaktadır: Onlar güzel kokulu bitkilerin, birbirine sarılmış yeşilliklerin içinde ve cennetlerdeki türlü türlü çiçekler arasında sevindirilirler; güzel sesleri dinlemekten ve tertemiz, afiyet dolu bir hayattan lezzet alırlar. Şânı yüce olan [Allah], burada özellikle bahçe (ravza) zikrini tahsis etmiştir; çünkü iki taraf (Araplar) nezdinde manzarası bahçelerden daha güzel ve kokusu daha hoş hiçbir şey yoktu. Bunun böyle olduğuna el-A‘şâ Benî Sa‘lebe'nin şu sözü delalet etmektedir :

ما رَوْضَةٌ مِن رِياضِ الحَزْنِ مُعْشِبَةٌ … خَضْرَاءُ جَادَ عَلَيْها مُسْبِلٌ هَطِلُ

Hazn bölgesinin bol otlu, yemyeşil bahçelerinden hiçbiri yoktur ki üzerine bardaktan boşanırcasına yağan bir yağmur inmiş olsun da

يُضَاحِكُ الشَّمسَ مِنهَا كَوْكَبٌ شَرِقٌ … مُؤَذِّرٌ بِعَمِيمِ النَّبْتِ مُكْتَهِلُ

[O bahçeden] pırıl pırıl, suya kanmış bir çiçek güneşe gülümser; gür bitkilerle sarılıp sarmalanmış, [tümüyle yeşerip] olgunlaşmıştır.

يَوْمًا بأطْيَبَ مِنْها نَشْرَ رائحَةٍ … ولَا بِأَحْسَنَ مِنْها إِذ دَنا الأُصُلُ

Bir gün olsun kokusu ondan daha hoş veya akşam vakti yaklaştığında ondan daha güzel olsun!

فأعلمهم بذلك تعالى، أن الذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ، من المنظر الأنيقِ، واللذيذِ من الأرابيح، والعيشِ الهنيِّ، فيما يُحبون، ويُسَرُّون به، ويُغبَطون عليه. والحَبَّرةُ عند العرب: السرورُ والغبْطَةُ. قال العجاج :

Yüce [Allah] onlara bununla bildirdi ki, iman edip salih amel işleyenler; zarif manzaralar, nefis kokular ve hoş bir hayat içinde, sevdikleri, kendisiyle sevinç buldukları ve imrenilecekleri nimetler içindedirler. Araplar nezdinde el-Habra (الحَبْرَة); sevinç ve gıpta (neşelenme) demektir. el-Accâc şöyle demiştir :

فالحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَعْطَى الخَبَرْ … مَوالِىَ الحَقِّ إن المَوْلى شَكَرْ

Hamd olsun o Allah'a ki haber verdi / Hak dostlarına; eğer o dost şükrederse!

واختلَف أهل التأويل في معنى ذلك؛ فقال بعضهم: معنى ذلك: فهُم في روضة يُكرمون.

Tefsir ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, “Onlar bir bahçede ikram olunurlar” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ}. قال: يُكرمون .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ} “Onlar bir bahçede sevinç ve neşeye boğulurlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İkram olunurlar .”

وقال آخرون: معناه: يُنعَّمون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, “Nimetlendirilirler” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:

في قوله: {يُحْبَرُونَ}. قال: يُنعَّمون .

Onun: {يُحْبَرُونَ} “sevinç ve neşeye boğulurlar” sözü hakkında: “Nimetlendirilirler ” dediğini [rivayet etti].

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ}. قال: يُنعَّمون .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ} “Onlar bir bahçede sevinç ve neşeye boğulurlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Nimetlendirilirler .”

وقال آخرون: يُلذَّذون بالسماعِ والغناءِ.

Başkaları da şöyle demiştir: “Güzel ses ve musiki dinlemekle lezzetlendirilirler.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ موسى الحَرَشِيُّ ، قال: ثنى عامرُ بنُ يِسافٍ، قال: سألتُ يحيَى بن أبي كثير عن قولِ اللَّهِ: {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ}. قال: الحَبْرَةُ: اللَّذَّة والسماعُ .

Bana Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî rivayet edip dedi ki: Bana Âmir b. Yesâf rivayet edip dedi ki: Yahyâ b. Ebî Kesîr'e Allah'ın: {فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ} “Onlar bir bahçede sevinç ve neşeye boğulurlar” sözünü sordum; şöyle dedi: “Habre; lezzet ve güzel ses dinlemektir .”

حدَّثنا عبيد الله بن محمد الفريابيُّ، قال: ثنا ضَمْرةُ بن ربيعةَ، عن الأوزاعيِّ، عن يحيى بن أبى كثير في قوله: {يُحْبَرُونَ}. قال: السماعُ في الجنةِ .

Bize Ubeydullah b. Muhammed el-Firyâbî rivayet edip dedi ki: Bize Damre b. Rebîa, el-Evzâî'den, o da Yahyâ b. Ebî Kesîr'in: {يُحْبَرُونَ} “sevinç ve neşeye boğulurlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Cennette güzel ses dinlemektir .”

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عيسى بنُ يونُسَ، عن الأوزاعي، عن يحيى بنِ أبى كثيرٍ مثلَه.

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, el-Evzâî'den, o da Yahyâ b. Ebî Kesîr'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن عامرِ بنِ يسافٍ، عن يحيى بن أبي كثيرٍ مثله .

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Âmir b. Yesâf'tan, o da Yahyâ b. Ebî Kesîr'den benzerini rivayet etti .

وكلُّ هذه الألفاظ التي ذكرنا عمن ذكرناها عنه، تعود إلى معنى ما قلنا.

Kendilerinden naklettiğimiz bu kimselerden zikrettiğimiz bütün bu lafızlar, bizim söylediğimiz anlama dönmektedir.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (١٦)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (١٦)} “İnkâr edenlere, âyetlerimizi ve âhiret buluşmasını yalanlayanlara gelince; işte onlar azabın içine hazır bulundurulurlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وأما الذين جحَدوا توحيدَ اللَّهِ، وكذَّبوا رسلَه، وأنكروا البعثَ بعدَ المماتِ، والنشور للدار الآخرة، فأولئك في عذابِ اللَّهِ مُحضَرونَ، وقد أحضَرهم الله إياها، فجمعهم فيها، ليَذُوقوا العذاب، الذي كانوا به في الدنيا يكذِّبون.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Allah'ın birliğini inkâr eden, O'nun peygamberlerini yalanlayan, ölümden sonra dirilmeyi ve âhiret yurdu için haşrolunmayı inkâr eden kimselere gelince; işte onlar Allah'ın azabında hazır bulundurulurlar. Allah onları dünyada kendisini yalanladıkları azabı tatsınlar diye oraya getirmiş ve orada toplamıştır.

القول في تأويل قوله تعالى: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (١٧) وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ (١٨)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (١٧) وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ (١٨)} “O halde akşama girdiğinizde ve sabaha erdiğinizde Allah'ı tenzih edin (namaz kılın). Göklerde ve yerde, günün sonunda ve öğle vaktine girdiğinizde de hamd O'na mahsustur.”

يقول تعالى ذكرُه: فسبِّحوا الله أيها الناسُ: أي صَلُّوا له حين تُمْسون؛ وذلك صلاة المغرب، وحين تُصبحون؛ وذلك صلاة الصبح، {وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: وله الحمدُ من جميع خلْقِه، دونَ غيره، في السماوات؛ من سكَّانها من الملائكة، والأرض؛ من أهلها من جميع أصناف خلقه فيها، {وَعَشِيًّا}. يقولُ: وسَبْحوه أيضًا عشيًّا، وذلك صلاة العصرٍ، {وَحِينَ تُظهِرُونَ}. يقول: وحين تَدْخُلون في وقتِ الظهْرِ.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah'ı tesbih edin; yani akşama girdiğiniz vakit O'nun için namaz kılın ki bu akşam namazıdır; sabaha erdiğiniz vakit [namaz kılın] ki bu da sabah namazıdır. {وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde hamd O'na mahsustur.” Şöyle buyurmaktadır: Başkasına değil, yalnızca O'na; göklerde oranın sakinleri olan meleklerden, yerde ise oradaki her türlü yaratılmışından oluşan ehlinden bütün mahlûkatının hamdi O'na aittir. {وَعَشِيًّا} “Günün sonunda”. Şöyle buyurmaktadır: Günün sonunda da O'nu tesbih edin (namaz kılın) ki bu ikindi namazıdır. {وَحِينَ تُظهِرُونَ} “ve öğle vaktine girdiğinizde”. Şöyle buyurmaktadır: Ve öğle vaktine girdiğiniz zaman da [O'nu tesbih edin].

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن أبى رَزين، قال: سأل نافعُ بنُ الأَزرَقِ ابن عباسٍ: [هل تجِدُ] ميقاتَ الصلواتِ الخمس في كتابِ اللَّهِ؟ قال: نعم؛ {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ}: المغرب، {وَحِينَ تُصْبِحُونَ}: الفجرُ، {وَعَشِيًّا}: العصرُ، {وَحِينَ تُظهِرُونَ}: الظهر. قال: {وَمِن بَعدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتِ لَكُمْ} [النور: ٥٨].

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o da Ebû Rezîn'den rivayet etti; dedi ki: Nâfi‘ b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a: “Allah'ın Kitabı'nda beş vakit namazın vaktini [buluyor musun] ?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Evet; {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ} ‘Akşama girdiğinizde’: Akşam namazıdır; {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} ‘sabaha erdiğinizde’: Sabah namazıdır; {وَعَشِيًّا} ‘günün sonunda’: İkindi namazıdır; {وَحِينَ تُظهِرُونَ} ‘öğle vaktine girdiğinizde’: Öğle namazıdır” dedi ve: {وَمِن بَعدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتِ لَكُمْ} [النور: ٥٨] “...ve yatsı namazından sonra; bunlar sizin için üç avret (mahrem) vaktidir” [Nûr: 58] [âyetini okudu].

حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيان، عن عاصم، عن أبي رزينٍ، قال: سأل نافع بنُ الأَزرَقِ ابن عباس عن الصلوات الخمس في القرآن، قال: نعَم. فقرأ: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ}. قال: صلاة المغرب، {وَحِينَ تُصْبِحُونَ}. قال: صلاة الصبحِ، {وَعَشِيًّا}. قال: صلاة العصرِ، {وَحِينَ تُظهِرُونَ}: صلاة الظهر. ثم قرأ: {وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ} .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Ebû Rezîn'den rivayet etti; dedi ki: Nâfi‘ b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a Kur'an'daki beş vakit namazı sordu. O da: “Evet” dedi ve okudu: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ} “Akşama girdiğinizde Allah'ı tenzih edin”. Dedi ki: “Akşam namazıdır; {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} ‘ve sabaha erdiğinizde’. Dedi ki: “Sabah namazıdır; {وَعَشِيًّا} ‘ve günün sonunda’. Dedi ki: “İkindi namazıdır; {وَحِينَ تُظهِرُونَ} ‘ve öğle vaktine girdiğinizde’: Öğle namazıdır.” Sonra da: {وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ} “...ve yatsı namazından sonra; bunlar sizin için üç avret (mahrem) vaktidir” [âyetini] okudu.

حدَّثني أبو السائب، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن ليثٍ، عن الحكمِ عن أبي عياضٍ، عن ابن عباس، قال: جمَعتْ هاتان الآيتان مواقيت الصلاةِ: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ}. قال: المغربُ والعشاءُ، {وَحِينَ تُصْبِحُونَ}: الفجرُ،

Bana Ebû's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o el-Hakem'den, o da Ebû İyâd'dan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: “Bu iki ayet namaz vakitlerini bir araya toplamıştır: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ} “Akşama girdiğinizde Allah'ı tenzih edin”. Dedi ki: Akşam ve yatsı [namazlarıdır]; {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} “ve sabaha erdiğinizde”: Sabah [namazıdır],

{وَعَشِيًّا}: العصرُ، {وَحِينَ تُظهِرُونَ}: الظهرُ .

{وَعَشِيًّا} ‘günün sonunda’: İkindi namazıdır; {وَحِينَ تُظهِرُونَ} ‘ve öğle vaktine girdiğinizde’: Öğle namazıdır .”

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابن إدريس، عن ليث، عن الحكمٍ، عن أبى عياض، عن ابنِ عباسٍ بنحوِه.

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o el-Hakem'den, o Ebû İyâd'dan, o da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti.

حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن ليث، عن الحكمِ، عن أبى عياضٍ، عن ابن عباس في قوله: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ} إلى قوله: {وَحِينَ تُظهِرُونَ}. قال: جمعت الصلواتِ؛ {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ}: المغربُ والعشاءُ، {وَحِينَ تُصْبِحُونَ}: صلاةُ الصبحِ، {وَعَشِيًّا}: صلاة العصر، {وَحِينَ تُظْهِرُونَ}: صلاة الظهر .

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o el-Hakem'den, o Ebû İyâd'dan, o da İbn Abbâs'tan onun: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ} âyetinden: {وَحِينَ تُظهِرُونَ} sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Namazları bir araya toplamıştır; {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ} ‘Akşama girdiğinizde Allah'ı tenzih edin’: Akşam ve yatsıdır; {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} ‘ve sabaha erdiğinizde’: Sabah namazıdır; {وَعَشِيًّا} ‘günün sonunda’: İkindi namazıdır; {وَحِينَ تُظْهِرُونَ} ‘ve öğle vaktine girdiğinizde’: Öğle namazıdır .”

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاق بن سليمان الرازيُّ، عن أبي سنانٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ}: المغرب والعشاء، {وحين تُصْبِحُونَ}: الفجرُ، {وَعَشِيًّا}: العصر، {وَحِينَ تُظهِرُونَ}: الظهرُ، وكلُّ سجَدة في القرآن فهي صلاةٌ .

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İshak b. Süleyman er-Râzî, Ebû Sinân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: “{فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ} ‘Akşama girdiğinizde Allah'ı tenzih edin’: Akşam ve yatsıdır; {وحين تُصْبِحُونَ} ‘ve sabaha erdiğinizde’: Sabah namazıdır; {وَعَشِيًّا} ‘günün sonunda’: İkindi namazıdır; {وَحِينَ تُظهِرُونَ} ‘ve öğle vaktine girdiğinizde’: Öğle namazıdır. Kur'an'daki her secde [ifadesi] namazdır .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ}: الصلاةِ المغربِ، {وَحِينَ تُصْبِحُونَ}: الصلاة الصبح، {وَعَشِيًّا}: لصلاةِ العصرِ، {وَحِينَ تُظهِرُونَ}: صلاة الظهرِ، أربعُ صلواتٍ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: “{فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ} ‘Akşama girdiğinizde Allah'ı tenzih edin’: Akşam namazıdır; {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} ‘ve sabaha erdiğinizde’: Sabah namazıdır; {وَعَشِيًّا} ‘günün sonunda’: İkindi namazı içindir; {وَحِينَ تُظهِرُونَ} ‘ve öğle vaktine girdiğinizde’: Öğle namazıdır; [toplam] dört namazdır .”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِ اللَّهِ: {سُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (١٧) وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظهِرُونَ}. قال: {حِينَ تُمْسُونَ}: صلاة المغرب، {وَحِينَ تُصْبِحُونَ}: صلاةُ الصبح، {وَعَشِيًّا}: صلاة العصر، {وَحِينَ تُظهِرُونَ}: صلاةُ الظهرِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {سُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (١٧) وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظهِرُونَ} “Akşama girdiğinizde ve sabaha erdiğinizde Allah'ı tenzih edin. Göklerde ve yerde, günün sonunda ve öğle vaktine girdiğinizde hamd O'na mahsustur.” buyruğu hakkında şöyle dedi: {حِينَ تُمْسُونَ} “Akşama girdiğinizde”: Akşam namazıdır; {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} “ve sabaha erdiğinizde”: Sabah namazıdır; {وَعَشِيًّا} “ve günün sonunda”: İkindi namazıdır; {وَحِينَ تُظهِرُونَ} “ve öğle vaktine girdiğinizde”: Öğle namazıdır.

القول في تأويل قوله تعالى: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ (١٩)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ (١٩)} “O, ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarır; ölümünün ardından yeryüzüne hayat verir. İşte siz de böyle çıkarılacaksınız.”

يقولُ تعالى ذكرُه: صَلُّوا في هذه الأوقاتِ التي أمركم بالصلاة فيها، أيها الناسُ للَّهِ الذى يُخرج الحيَّ من الميِّتِ؛ وهو الإنسان الحى من الماء الميت، ويُخْرِجُ الماء الميِّتَ من الإنسانِ الحيِّ، {وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا}؛ فيُنبتُها، ويُخرِجُ زَرْعَها بعدَ خرابها وجدوبها، {وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ}. يقولُ: كما يُحيى الأرض بعدَ موتِها، فيُخرِجُ نباتها وزَرْعَها، كذلك يُحييكم من بعد مماتكم، فيُخرِجُكم أحياءً من قبورِكم، إلى مَوْقِفِ الحسابِ.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size namaz kılmayı emrettiği bu vakitlerde; ölüden diriyi -ki o ölü meniden canlı insandır- çıkaran ve canlı insandan ölü meniyi çıkaran Allah için namaz kılın; {وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} “ve ölümünün ardından yeryüzüne hayat verir”; yani harabiyetinden ve kuraklığından sonra onu bitkilerle donatır ve ekinlerini çıkarır. {وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ} “İşte siz de böyle çıkarılacaksınız.” Şöyle buyurmaktadır: O, ölümünden sonra yeryüzüne hayat verip bitkisini ve ekinini çıkardığı gibi; ölümünüzden sonra sizi de diriltecek ve böylece hesap meydanına kabirlerinizden diri olarak çıkaracaktır.

وقد بيَّنا فيما مضى قبل تأويل قوله: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ}. وذكرنا اختلاف أهلِ التأويل فيه، فأغنى ذلك عن إعادته في هذا الموضعِ ، غيرَ أنا نذكُرُ بعضَ ما لم نذكُرْ من الخبرِ هنالِك إن شاءَ اللهُ.

Daha önce O'nun: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “O, ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarır” sözünün tefsirini açıklamış ve tefsir ehlinin bu husustaki ihtilafını zikretmiştik. Bu sebeple [aynı şeyleri] bu yerde tekrarlamaktan müstağni kaldık . Ancak orada zikretmediğimiz bazı rivayetleri inşallah burada zikredeceğiz.

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ}. قال: يُخْرِجُ من الإنسانِ ماءً مَيِّتًا، فيخلُقُ منه بشرًا، فذلك الميت من الحيِّ، ويُخرِج الحيَّ من الميِّت، فيعنى بذلك أنه يخلُقُ من الماء بشرًا، فذلك الحى من الميِّتِ.

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] O'nun: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “O, ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İnsandan ölü bir su çıkarır da ondan bir insan yaratır; işte bu, diriden [çıkan] ölüdür. Ölüden diriyi çıkarır; bununla sudan bir insan yarattığını kastetmektedir; işte bu da ölüden [çıkan] diridir.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، عن الحسن قولَه: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ}: المؤمنَ من الكافر، والكافرَ من المؤمن .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan O'nun: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “O, ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kâfirden mümini, müminden de kâfiri [çıkarır] .”

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا جرير وأبو معاويةَ، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن عبد الله: {ويُخرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ}. قال: النُّطْفَةَ مِنْ الرجل مَيِّتةً وهو حتى، ويُخْرِجُ الرجل منها حَيًّا وهي ميتةٌ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr ve Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o da Abdullah'tan naklen rivayet ettiler: {ويُخرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “O, ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarır”. [Abdullah] dedi ki: “Adam canlı iken [ondan] ölü nutfeyi çıkarır, o [nutfe] ölü iken de adamı ondan canlı olarak çıkarır .”

القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ (٢٠)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ (٢٠)} “Sizi topraktan yaratması, sonra da sizin yeryüzüne yayılan bir beşer olmanız O'nun ayetlerindendir.”

يقول تعالى ذكرُه: ومن حُجَجه على أنه القادِرُ على ما يشاءُ أيها الناسُ، من إنشاء وإفناء، وإيجاد وإعدامٍ، وأن كلَّ موجود فخلقُه- [خَلْقُهُ إِيَّاكم] من تراب. يعنى بذلك خَلْقَ آدم [من ترابٍ] ، فوصَفهم بأنه خلَقهم من ترابٍ، إذ كان ذلك فِعله بأبيهم آدم، كنحوِ الذى قد بينا فيما مضى من خطاب العربِ مَن خَاطَبَتْ بما فعلت بسلفه؛ من قولهم: فعلنا بكم وفعلنا .

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! O'nun yaratma ve yok etme, var etme ve ortadan kaldırma gibi dilediği her şeye kadir olduğuna ve her varlığın O'nun mahlûku olduğuna dair delillerinden biri de [sizi] topraktan yaratmasıdır. Bununla Âdem'in [topraktan] yaratılışını kastetmektedir. Babaları Âdem'e yaptığı bu fiilden dolayı onları da topraktan yaratmış olmakla nitelemiştir; nitekim daha önce açıkladığımız üzere, Arapların bir kimseye atalarına yaptıkları fiiller üzerinden: ‘Biz size şunu yaptık, bunu yaptık’ şeklinde hitap etmeleri kabilindendir.

وقوله: {ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ}. يقولُ: ثم إذا أنتم معشرَ ذُريَّةِ من خلَقناه مِنْ ترابٍ، {بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ}. يقولُ: تتصرّفون.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ} “Sonra da sizin yeryüzüne yayılan bir beşer olmanız...” âyetine gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Sonra bir de bakarsınız ki siz, topraktan yarattığımız kimsenin nesli topluluğu olarak {بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ} “yayılan bir beşer” [olmuşsunuz]. [Müellif] şöyle demektedir: [Yani yeryüzünde serbestçe] tasarrufta bulunuyorsunuz, hareket ediyorsunuz.

وبنحوِ الذى قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَمِنْ ءَايَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ}: خلق آدم ﷺ مع من ترابٍ، {ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ}. يعني ذُريَّتَه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: “{وَمِنْ ءَايَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ} ‘Sizi topraktan yaratması O'nun ayetlerindendir’: Âdem sallallâhu aleyhi ve sellem'i topraktan yarattı; {ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ} ‘sonra da sizin yeryüzüne yayılan bir beşer olmanız’: Yani onun zürriyetini kastetmektedir .”

القول في تأويل قوله تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢١)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢١)} “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi cinsinizden eşler yaratması ve aranızda bir sevgi ve merhamet kılması da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için elbette ibretler vardır.”

يقول تعالى ذكرُه: ومِن حُجَجه وأدلته على ذلك أيضًا خَلْقُه لأبيكم آدمَ مِن نفسه زوجةً؛ ليسكُن إليها. وذلك أنه خلق حوّاءَ مِن ضِلَعِ مِن أضلاعِ آدم.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: O'nun buna [kudretine] dair hüccetlerinden ve delillerinden biri de, babanız Âdem'in kendisiyle huzur bulması için kendi nefsinden ona bir eş yaratmasıdır. Şöyle ki O, Havvâ'yı Âdem'in kaburga kemiklerinden birinden yaratmıştır.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمِنْ ءَايَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَجًا}: خلقها لكم مِن ضِلَعِ مِن أضلاعه .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: “{وَمِنْ ءَايَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَجًا} ‘Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi cinsinizden eşler yaratması da O'nun ayetlerindendir’: Onu sizin için [Âdem'in] kaburga kemiklerinden birinden yarattı .”

وقوله: {وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً}. يقولُ: وجعل بينكم بالمصاهرة والخُتونةِ مودّةً تتوادُّون بها، وتتواصلون من أجلها، ورحمة رحمكم بها، فعطَّف بعضكم بذلك على بعض، {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: إن في فعلِه ذلك لعِبرًا وعظاتٍ لقوم يتفكرون في حجج الله وأدلتِه، فيعلمون أنه الإله الذى لا يُعجزه شيء أرادَه، ولا يتعذَّرُ عليه فعلُ شيءٍ

O'nun: {وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً} “Ve aranıza bir sevgi ve merhamet koydu” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [O], evlilik bağı ve hısımlık vesilesiyle aranıza, birbirinizi seveceğiniz ve onun sayesinde irtibat kuracağınız bir sevgi; ayrıca size lütfettiği bir merhamet koydu da bununla birinizi diğerine şefkatli kıldı. {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ibretler vardır”. Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz O'nun bunu yapmasında, Allah'ın hüccetleri ve delilleri üzerinde tefekkür eden bir topluluk için elbette ibretler ve öğütler vardır; böylece onlar, dilediği hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı ve herhangi bir şeyi yapmanın Kendisine güç gelmeyeceği yegâne ilah olduğunu bilirler...

شاءَه.

[Dilediği] şeyi.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ (٢٢)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ (٢٢)} “Göklerin ve yerin yaratılması, dillerinizin ve renklerinizin farklı olması da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda bilenler için elbette ibretler vardır.”

يقولُ تعالَى ذِكرُه: ومِن حُججِه أيضًا وأدلتِه على أنه لا يُعجزه شيءٌ، وأنَّه إذا شاء أمات من كان حيًّا من خلقه، ثم إذا شاء أنشَره وأعادَه، كما كان قبل إماتتِه إياه - خَلْقُه السماوات والأرضَ مِن غير شيءٍ أحدث ذلك منه، بل بقدرته التي لا يمتنع معها عليه شيءٌ أَرادَه، {وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ}. يقولُ: واختلافُ منطق ألسنتكم ولغاتها، {وَأَلْوَنكُمْ}. يقولُ: واختلافُ ألوان أجسامِكم، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ}. يقول: إن في فعله ذلك كذلك لعبرًا وأدلةً لخلقه الذين يعقلون أنه لا يُعييه إعادتُهم لهيئتهم التي كانوا بها قبلَ مماتِهم، من بعدِ فنائِهم.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: O'nu hiçbir şeyin aciz bırakamayacağına, dilediği takdirde yarattıklarından diri olanı öldüreceğine, sonra yine dilediği takdirde onu öldürmeden önceki haline döndürüp dirilteceğine dair hüccetlerinden ve delillerinden biri de; gökleri ve yeri, kendisinden var ettiği herhangi bir şey olmaksızın, bilakis dilediği hiçbir şeyin karşısında duramayacağı kudretiyle yaratmasıdır. {وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ} “ve dillerinizin farklı olması”: Yani dillerinizin konuşma biçimlerinin ve lisanlarının farklı olmasıdır. {وَأَلْوَنكُمْ} “ve renklerinizin”: Yani bedenlerinizin renklerinin farklı olmasıdır. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ} “Şüphesiz bunda bilenler için elbette ibretler vardır.” Şöyle buyurmaktadır: O'nun bunu böyle yapmasında; yok oluşlarından sonra onları öldürülmelerinden önceki hallerine döndürmenin O'na güç gelmeyeceğini akleden kulları için elbette ibretler ve deliller vardır.

وقد بيَّنا معنى العالمين فيما مضَى قبلُ .

Âlemîn kelimesinin anlamını daha önce açıklamıştık .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٢٣)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٢٣)} “Geceleyin ve gündüzün uyumanız ve O'nun lütfundan [rızık] aramanız da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için elbette ibretler vardır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومن حُججِه عليكم، أيُّها القومُ، تقديرُه الساعاتِ والأوقاتِ، ومخالفتُه بينَ الليلِ والنهارِ، فجعل الليل لكم سَكَنا تسكُنون فيه، وتنامون فيه، وجعَل النهار مضيئًا لتصرُّفكم في معايشِكم والتماسِكم فيه من رزقِ ربِّكم، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: إِنَّ في فعل الله ذلك كذلك، لَعِبرًا وذكرًا وأدلةً على أن فاعلَ ذلك لا يُعجزه شيءٌ أَرادَه،

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Saatleri ve vakitleri takdir etmesi, gece ile gündüzü birbirinden farklı kılması da O'nun sizin aleyhinizdeki delillerindendir. Geceyi onda sükûn bulasınız ve onda uyuyasınız diye bir dinlenme [vakti] kılmış, gündüzü de geçiminiz için koşuşturmanız ve onda Rabbinizin rızkını aramanız için aydınlık yapmıştır. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için elbette ibretler vardır.” Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah'ın bunu bu şekilde yapmasında; bunu yapan [kudretin] dilediği hiçbir şeyden aciz kalmayacağına dair ibretler, bir öğüt ve deliller vardır.

لقوم يسمعون مواعظَ الله، فيتعظون بها ويعتبرون، فيفهمون حجج الله عليهم.

Allah'ın öğütlerini işitip onlardan ibret ve öğüt alan, böylece Allah'ın kendileri aleyhindeki hüccetlerini kavrayan bir topluluk için [ibretler vardır].

القول في تأويل قوله تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٤)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٤)} “Korku ve ümit kaynağı olarak size şimşeği göstermesi, gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzüne hayat vermesi de O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için elbette ibretler vardır.”

يقول تعالى ذكرُه: ومِن حُجَجه {يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا} لكم إذا كنتم سَفْرًا، أن تُمطروا فتتأذَّوا به، {وَطَمَعًا} لكم إذا كنتم في إقامةٍ، أن تُمْطَروا، فتحيوا وتُخْصِبوا، {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مَاءً}. يقولُ: وينزِّلُ مِن السماء مطرًا، فيُحيى بذلك الماءِ الأرض الميتةَ، فتنبت ويخرُجُ زرعُها {بَعْدَ مَوْتِهَا}. يعنى: بعد جُدوبِها ودروسها، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ}. يقولُ: إن في فعله ذلك كذلك لعبرًا وأدلةً {لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} عن اللهِ حججَه وأدلتَه.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: O'nun delillerinden biri de; yolcu olduğunuzda yağmura tutulup eziyet çekersiniz diye sizin için {خَوْفًا} bir ‘korku’, mukim olduğunuzda ise yağmur yağar da bolluğa ve berekete kavuşursunuz diye bir {وَطَمَعًا} ‘ümit kaynağı olarak’ {يُرِيكُمُ الْبَرْقَ} ‘size şimşeği göstermesi’dir. {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مَاءً} “ve gökten su indirir”: Şöyle buyurmaktadır: Gökten yağmur indirir ve o suyla ölü toprağa hayat verir; böylece {بَعْدَ مَوْتِهَا} “ölümünün ardından” yani kuruyup izleri silindikten sonra toprak yeşerir ve ekinini çıkarır. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ} “Şüphesiz bunda elbette ibretler vardır”: Şöyle buyurmaktadır: O'nun bunu böyle yapmasında; Allah'ın hüccet ve delillerini kavrayan {لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “aklını kullanan bir topluluk için” ibretler ve deliller vardır.

وبنحو الذي قلنا في معنى قوله: {يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا} له قال أهلُ التأويل.

Tefsir ehli de O'nun: {يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا} “Korku ve ümit kaynağı olarak size şimşeği göstermesi” sözünün anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا}. قال: خوفًا للمسافرِ، وطمعًا للمقيمِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا} “Korku ve ümit kaynağı olarak size şimşeği göstermesi de O'nun ayetlerindendir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Yolcu için korku, mukim için ise ümittir .”

واختلَف أهلُ العربية في وجهِ سقوطِ "أن" في قوله: {يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرة: لم يذكرْ هاهنا "أنْ"؛ لأنَّ هذا يدلُّ على المعنى، وقال الشاعرُ:

Arap dili âlimleri, O'nun: {يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا} “Korku ve ümit olarak size şimşeği göstermesi de [O'nun ayetlerindendir]” sözünde “en” (أنْ) edatının düşme gerekçesi hususunda ihtilaf ettiler. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle dedi: “Burada ‘en’ (أنْ) zikredilmemiştir; çünkü bu ifade manaya delalet etmektedir.” Şair de şöyle demiştir:

ألا أيُّهَذَا الزَّاجِرِى أَحْضُرُ الوَغَى … وأنْ أشْهَدَ اللَّذَّاتِ هَل أَنْتَ مُخْلِدى

‘Ey savaşa katılmamı ve zevkleri tatmamı engelleyen kişi! Sen beni ebedî mi kılacaksın?’

قال: وقال آخرُ :

[Basralı nahivci] dedi ki: Bir başkası da şöyle demiştir :

لَوْ قُلْتَ ما في قَوْمِها لَمْ تِيثَمِ … يَفْضُلُها في حَسَبٍ وميسَم

‘Şayet kavminde [onun gibi biri] yoktur desen günaha girmezsin ; soy ve güzellikte ona üstün gelecek [biri yoktur] .’

وقال: يريدُ: ما في قومِها أحدٌ.

Dedi ki: [Şair bu sözüyle] ‘Onun kavminde hiçbir kimse yoktur’ demek istemiştir.

وقال بعضُ نحويِّي الكوفيين : إذا أظهرت "أن" فهي في موضع رفعٍ؛ كما قال: {وَمِنْ ءَايَاتْهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ}، و {مَنَامُكُم}. فإذا حذفت جُعِلت {مِن} مؤدّية عن اسم متروكٍ، يكون الفعل صلة له ، كقولِ الشاعرِ :

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir : ‘En’ (أن) açığa çıkarıldığında ref mahallinde olur; tıpkı: {وَمِنْ ءَايَاتْهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ} “Göklerin yaratılması O'nun ayetlerindendir” ve {مَنَامُكُم} “uyumanız” ifadelerinde olduğu gibi. Düşürüldüğünde ise {مِن} hazfedilmiş bir ismin yerini tutar ve fiil de onun sılası (bağlantı cümlesi) olur ; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi :

ومَا الدَّهْرُ إِلَّا تَارَتانِ فَمِنْهُما … أموتُ وأُخْرَى أَبْتَغى العَيْشَ أَكْدَحُ

‘Zaman iki andan ibarettir; birinde ölürüm, diğerinde ise çabalayarak yaşamayı ararım.’

كأنه أراد: فمنهما ساعةٌ أموتُها، وساعة أعيشُها، وكذلك: ومن آياته يُريكم آية للبرقِ ، وآيةً لكذا. وإن شئتَ أردتَ: ويُريكم من آياتِه البرقَ. فلا تُضْمَرُ "أنْ" ولا غيرُه.

Sanki şair: ‘O ikisinden birinde öleceğim bir vakit, diğerinde ise yaşayacağım bir vakit vardır’ demek istemiştir. Aynı şekilde: ‘O'nun ayetlerindendir ki size şimşek için bir ayet gösterir ve şunun için de bir ayet gösterir.’ İstersen: ‘Size ayetlerinden şimşeği gösterir’ anlamını da kastetmiş olabilirsin; bu durumda ne ‘en’ ne de başka bir şey takdir edilir.

وقال بعضُ مَن أنكر قولَ البصريِّ: إنما ينبغى أن تُحذفَ "أنْ" من الموضعِ الذى يدلُّ على حذفِها، فأما في كلِّ موضعٍ فلا، فأما مع: "أَحْضُرَ الوغى"، فلما

Basralının (Basra dil ekolünün) görüşünü reddedenlerden bazısı şöyle demiştir: ‘en’ (أنْ) edatı ancak hazfedildiğine delalet eden bir yerden hazfedilmelidir; her yerde [hazfedilmesi] ise uygun değildir. ‘ahdura'l-vegâ’ (أَحْضُرَ الوغى - savaşa katılmam) ifadesine gelince; çünkü...

كان: زجرتُك أن تَقُومَ. و: زجَرتُك لأنْ تَقُومَ. يدلُّ على الاستقبالِ، جاز حذفُ "أنْ"؛ لأن الموضعَ معروفٌ، لا يقعُ في كلِّ الكلام، فأما قوله: ومن آياته أنك قائمٌ. و: أنك تقوم. و: أن تقومَ. فهذا الموضعُ لا يُحذف؛ لأنَّه لا يدلُّ على شيء واحدٍ.

‘Kalkmanı engelledim’ ve ‘Kalkman için seni engelledim’ sözleri geleceğe delalet ettiği için ‘en’ (أن) edatının hazfedilmesi caiz olmuştur; zira bu yer bilinmektedir ve her sözde meydana gelmez. Ancak O'nun: ‘O'nun ayetlerindendir ki sen ayaktasın’, ‘O'nun ayetlerindendir ki sen kalkıyorsun’ ve ‘O'nun ayetlerindendir ki senin kalkmandır’ şeklindeki kullanımlarına gelince; bu gibi yerlerde hazif yapılmaz, çünkü tek bir şeye delalet etmemektedir.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك: أن "مِنْ" في قوله: {وَمِنْ ءَايَاتِهِ}، تدلُّ على المحذوفِ، وذلك أنها تأتى بمعنى التبعيض، [وإذا كانت] كذلك، كان معلومًا أنها تقتضى البعض، فلذلك تَحذِفُ العربُ معها الاسم لدلالتها عليه.

Bu husustaki doğru görüş şudur: O'nun: {وَمِنْ ءَايَاتِهِ} “O'nun ayetlerindendir” sözündeki ‘min’ (مِنْ) edatı mahzûf (düşürülmüş) olana delalet eder; çünkü teb'îz (kısmîlik bildirme) anlamında gelmektedir. [Durum böyle olunca] , bir parçayı gerektirdiği bilinir; işte bundan dolayı Araplar, delaletinden ötürü bu edatla birlikte ismi hazfederler.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ (٢٥)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ (٢٥)} “Göğün ve yerin O'nun emriyle durması da O'nun ayetlerindendir. Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki çıkıyorsunuz.”

يقول تعالى ذكرُه: ومِن حُججه أيُّها القومُ، على قدرته على ما يشاءُ -قيامُ السماء والأرض بأمره، خضوعا له بالطاعة، بغيرِ عَمَدٍ تُرى، {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِّنَ الْأَرْضِ إِذا أَنتُمْ تَخْرُجُونَ}. يقولُ: إذا أنتم تَخْرجون من الأرضِ إذا دعاكم دعوةً، مستجيبين لدعوتِه إياكم.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey topluluk! O'nun dilediği her şeye kadir olduğuna dair hüccetlerinden biri de; göğün ve yerin O'na itaatle boyun eğerek, görünen hiçbir direk olmaksızın O'nun emriyle ayakta durmasıdır. {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِّنَ الْأَرْضِ إِذا أَنتُمْ تَخْرُجُونَ} “Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki çıkıyorsunuz.” Şöyle buyurmaktadır: O sizi bir kez çağırdığında, O'nun çağrısına icabet ederek hemen yerden çıkıverirsiniz.

وبنحو الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ}: قامتا بأمره بغير عمدٍ، {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ}. قال: دعاهم فخرجوا من الأرض.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ} “Göğün ve yerin O'nun emriyle [durup] ayakta kalması da O'nun âyetlerindendir” [âyeti hakkında]: “İkisi de direksiz olarak O'nun emriyle ayakta durmuştur.” {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ} “Sonra sizi yerden bir tek davetle çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki [hemen] çıkıyorsunuz” [âyeti hakkında ise] şöyle dedi: “Onları çağırdı, onlar da yerden çıktılar.”

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعت أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيد، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِذا أَنتُمْ تَخْرُجُونَ}. يقولُ: مِن الأَرضِ.

Hüseyin'den naklen bana rivayet edildi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {إِذا أَنتُمْ تَخْرُجُونَ} “bir de bakarsınız ki çıkıyorsunuz” sözü hakkında şöyle derken işittim: “Yerden [çıkarsınız] demektedir.”

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (٢٦) وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {وَلَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (٢٦) وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)} “Göklerde ve yerde bulunanlar O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir. Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayacak olan O'dur; bu O'na daha kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce sıfat O'nundur. O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir.”

يقول تعالى ذكرُه: وللَّهِ مَنْ في السماواتِ والأَرض؛ مِن مَلَكِ وجنٍّ وإِنسٍ، عبيدٍ ومُلَّكٍ، {كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ}. يقولُ: كلُّهم له مطيعون. فيقول قائلٌ: وكيف قيل: {كُلٌّ لَّهُ قَاِنتُونَ}. وقد علِم أن أكثرَ الإنس والجنِّ له عاصون؟ فنقولُ: اختلف أهل التأويل في تأويل ذلك، فنذكُرُ اختلافهم، ثم تُبَيِّنُ الصوابَ عندَنا في ذلك مِن القولِ؛ فقال بعضُهم: ذلك كلامٌ مَخْرِجُه مَخْرِجُ العموم، والمراد به الخصوص، ومعناه: كلّ له قانتون في الحياة والبقاءِ والموتِ، والفناءِ والبعثِ والنشور، لا يمتنع عليه شيءٌ من ذلك، وإن عصاه بعضُهم في غيرِ ذلك.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Meleklerden, cinlerden ve insanlardan kul ve köle olarak göklerde ve yerde kim varsa Allah'a aittir. {كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ} “hepsi O'na boyun eğmiştir”: Yani onların hepsi O'na itaatkârdır. Biri şöyle diyebilir: İnsanların ve cinlerin çoğunun O'na isyan ettiği bilindiği halde nasıl: {كُلٌّ لَّهُ قَاِنتُونَ} ‘hepsi O'na boyun eğmiştir’ denilmiştir? Biz de deriz ki: Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; biz de onların ihtilafını zikredecek, ardından bu hususta bize göre doğru olan görüşü açıklayacağız. Bazıları şöyle demiştir: Bu, üslubu genel olan fakat kendisiyle özel bir anlam kastedilen bir sözdür; manası şudur: Hayatta, varlıkta, ölümde, yok oluşta ve yeniden dirilişte hepsi O'na boyun eğmiştir, bunların hiçbirinde O'na karşı direnemezler; her ne kadar bazısı bunların dışındaki konularda O'na isyan etse de.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس / قولَه: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ} إلى: {كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ}. يقولُ: مطيعون، يعنى الحياةَ والنشورَ والموتَ، وهم عاصون له فيما سوى ذلك مِن العبادةِ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ} “Göğün ve yerin O'nun emriyle durması da O'nun ayetlerindendir” ayetinden {كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ} “hepsi O'na boyun eğmiştir” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İtaatkârdırlar; yani hayat, yeniden diriliş ve ölüm hususunda [itaat ederler], ibadet konusundaki diğer hususlarda ise O'na isyan etmektedirler .”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: كلٌّ له قانتون بإقرارهم بأنه ربهم وخالقُهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: [Allah'ın] kendilerinin Rabbi ve Yaratıcısı olduğunu ikrar etmeleriyle hepsi O'na boyun eğmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ}: مطيعٌ مقرٌّ بأن الله ربُّه وخالقُه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: “{كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ} ‘hepsi O'na boyun eğmiştir’: Allah'ın kendi Rabbi ve Yaratıcısı olduğunu ikrar eden itaatkârlardır .”

وقال آخرون: هو على الخصوصِ، والمعنى: وله مَن في السماواتِ والأرضِ؛ مِن مَلِكٍ وعبدٍ مؤمنٍ للهِ مطيع دونَ غيرِهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu özel [bir anlam] üzeredir; manası da şudur: Başkaları değil, yalnızca meleklerden ve Allah'a itaat eden mümin kullardan göklerde ve yerde bulunanlar O'nundur.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {كُلُّ لَّهُ قَانِتُونَ}. قال: كلٌّ له مطيعون، المطيعُ: القانتُ. قال: وليس شيءٌ إلا وهو مطيع، إلا ابنَ آدمَ، وكان أحقَّهم أن يكون أطوعَهم لله. وفى قوله: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} [البقرة: ٢٣٨]. قال: هذا في الصلاة، لا تتكلموا في الصلاة كما يتكلمُ أهلُ الكتاب في الصلاةِ. قال: وأهل الكتابِ يمشى بعضُهم إلى بعض في الصلاة. قال: ويتقاتلون في الصلاة، فإذا قيل لهم في ذلك، قالوا: لكي تذهب الشحناءُ من قلوبنا، و تَسْلَمَ قلوبُ بعضنا لبعضٍ، فقال الله: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} لا تزولا كما يزولون، {قَانِتِينَ}: لا تتكلَّموا كما يتكلَّمون. قال: فأما ما سِوى هذا كلِّه في القرآنِ مِن القنوتِ، فهو الطاعةُ، إلا هذه الواحدة .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {كُلُّ لَّهُ قَانِتُونَ} “hepsi O'na boyun eğmiştir” sözü hakkında şöyle dedi: “Hepsi O'na itaatkârdır; itaatkâr olan, kânit (boyun eğen) kimsedir.” Dedi ki: “Âdemoğlu hariç hiçbir şey yoktur ki [Allah'a] itaat ediyor olmasın; halbuki Allah'a en çok itaat etmesi gereken onların ta kendisiydi.” O'nun: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} [el-Bakara: 238] “Allah için boyun eğerek kıyama durun” sözü hakkında da şöyle dedi: “Bu namaz hakkındadır; Ehl-i Kitab'ın namazda konuştuğu gibi siz namazda konuşmayın.” Dedi ki: “Ehl-i Kitap namazdayken birbirlerinin yanına yürürdü.” Dedi ki: “Namazdayken kavga ederlerdi ; kendilerine bu hususta [bir şey] denildiğinde de: ‘Kalplerimizden kin gitsin ve birbirimize karşı kalplerimiz selamet bulsun diye’ derlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} ‘onların [yerlerinden] kayıp gittiği gibi siz [yerinizden] kayıp gitmeyin’; {قَانِتِينَ}: ‘onların konuştuğu gibi siz konuşmayın’ buyurdu.” Dedi ki: “Kur'an'da geçen kunût lafızlarının tamamı, bu bir tanesi hariç , itaat demektir.”

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ القولُ الذي ذكرناه عن ابن عباس، وهو أنَّ

Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı, İbn Abbâs'tan aktardığımız görüştür; o da şudur:

كلَّ مَن في السماوات والأرض من خلقٍ للَّهِ، مطبع في تصرفه فيما أراد تعالى ذِكرُه من حياةٍ وموتٍ، وما أشبه ذلك، [وإن عصاه فيما [يكتسبه بقواه] ، وفيما له السبيلُ إلى اختياره، وإيثاره على خلافه.

Göklerde ve yerde Allah'ın yarattıklarından her kim varsa, Yüce Allah'ın zikrinin dilediği hayat, ölüm ve benzeri hususlardaki tasarrufunda [O'na] itaatkârdır; [her ne kadar kendi güçleriyle kazandığı] ve seçip aksine tercih etme imkânı bulduğu hususlarda O'na isyan etse de.

وإنما قلتُ: ذلك] أولى بالصواب في تأويل ذلك؛ لأن العصاة من خلقه فيما لهم السبيلُ إلى اكتسابه كثيرٌ عددُهم، وقد أخبر تعالى ذكرُه عن جميعهم أنهم له قانتون، فغير جائزٍ أن يُخبِرَ عمَّن هو عاصٍ، أنه له قانتٌ فيما هو له عاصٍ. وإذا كان ذلك كذلك، فالذى فيه عاصٍ هو ما وصَفتُ، والذى هو له قانتٌ ما بينتُ.

Bunun tefsirinde bu [görüşün] gerçeğe en uygun olduğunu söylememin sebebi şudur: Yaratılmışlar içinden elde etme imkânına sahip oldukları hususlarda isyankâr olanların sayısı çoktur. Yüce Allah'ın zikri ise hepsinin O'na boyun eğdiğini haber vermiştir. İsyan eden bir kimse hakkında, isyan ettiği hususta O'na boyun eğdiğini haber vermesi caiz değildir. Durum böyle olunca, isyankâr olduğu husus nitelediğim şeydir; O'na boyun eğdiği husus ise açıkladığım şeydir.

وقولُه: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذى له هذه الصفاتُ ﵎، هو الذى يبدأُ الخلقَ مِن غير أصل، فينشتُه ويُوجِدُه، بعد أن لم يكن شيئًا، ثم يُفْنيه بعد ذلك، ثم يعيده؛ كما بدأه بعدَ فنائِه، وهو أهونُ عليه.

O'nun: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} “Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayacak olan O'dur” sözüne gelince; Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Bu sıfatlara sahip olan [celle celâluh], yaratmayı bir asıl/örnek olmaksızın başlatan, hiçbir şey değilken onu inşa edip var eden, sonra bundan sonra onu yok eden, ardından yok oluşunun akabinde ilk başta yarattığı gibi onu tekrar dirilten zattır; bu O'na daha kolaydır.