Binûn

"Rûm Suresi"nin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}؛ فقال بعضُهم: معناه: وهو هيِّنٌ عليه.

Tefsir ehli O'nun: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “bu O'na daha kolaydır” sözünün anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: “Bu O'na pek kolaydır” şeklindedir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا يحيى بن سعيد العطارُ، عن سفيانَ، عمَّن ذكره، عن منذرٍ الثوريِّ، عن الربيع بن حُثَيْمٍ: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}. قال: ما شيءٌ عليه بعزيز.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Attâr, Süfyân'dan, o bunu zikrettiği kimseden, o Münzir es-Sevrî'den, o da er-Rebî' b. Huseym'den nakletti: O, {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “bu O'na daha kolaydır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Hiçbir şey O'na güç gelmez.”

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}. يقولُ: كلُّ شيءٍ عليه هينٌ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayacak olan O'dur; bu O'na daha kolaydır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Her şey O'na pek kolaydır .”

وقال آخرون: معناه: وإعادةُ الخلقِ بعد فنائهم أهون عليه من ابتداء خلقهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: “Yaratılmışların yok olduktan sonra tekrar diriltilmesi, O'na onları ilk defa yaratmaktan daha kolaydır” şeklindedir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني علي، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}. قال: يقولُ: أيسرُ عليه .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “bu O'na daha kolaydır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “O'na daha basittir/kolaydır demektedir.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}. قال: الإعادة أهونُ عليه من البداءة، والبَداءةُ عليه هينٌ .

Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “bu O'na daha kolaydır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Tekrar yaratmak O'na ilk defa yaratmaktan daha kolaydır; ilk defa yaratmak da O'na pek kolaydır .”

حدَّثنى ابنُ المثنَّى، قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن عكرِمةَ قرأ هذا الحرفَ: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}. قال: تعجَّبَ الكفارُ مِن إحياءِ اللَّهِ الموتى. قال: فنزلت هذه الآية: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}: إعادةُ الخَلقِ أهونُ عليه

Bana İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan rivayet etti; o da İkrime'nin bu harfi (ayeti): {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Yaratmayı ilk başlatan, sonra onu tekrar edecek olan O'dur; bu O'na daha kolaydır” şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini rivayet etti: “Kâfirler Allah'ın ölüleri diriltmesine hayret ettiler. [Bunun üzerine] şu ayet nazil oldu: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Yaratmayı ilk başlatan, sonra onu tekrar edecek olan O'dur; bu O'na daha kolaydır”: Yaratılmışları tekrar yaratmak O'na...

من إبداء الخلقِ .

yaratmayı ilk baştan başlatmaktan daha kolaydır .”

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا غندرٌ، عن شعبةَ، عن سماكٍ، عن عكرمة بنحوِه، إلا أنه قال: إعادةُ الخَلْقِ أهون عليه من ابتدائِه .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Gunder, Şu'be'den, o Simâk'tan, o da İkrime'den benzerini rivayet etti; şu kadar var ki o: “Yaratılmışları tekrar yaratmak O'na ilk baştan başlatmaktan daha kolaydır ” dedi.

حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ}. يقولُ: إعادتُه أهون عليه من بديه، وكلٌّ على الله هينٌ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “bu O'na daha kolaydır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onu tekrar yaratmak O'na ilk baştan yaratmaktan daha kolaydır; her ikisi de Allah'a pek kolaydır .”

[وفي بعض القراءةِ: (وكلٌّ على الله هينٌ)] .

[Bazı kıraatlerde: “وكلٌّ على الله هينٌ” (Ve her şey Allah'a pek kolaydır) şeklindedir] .

وقد يحتمل هذا الكلام وجهين غير القولين اللذين ذكرتُ، وهو أن يكون معناه: وهو الذى يبدأُ الخلق ثم يعيده، وهو أهون على الخلقِ. أي إعادة الشيءِ أهون على الخلقِ مِن ابتدائه. والذى ذكرنا عن ابن عباس في الخبر الذي حدَّثني به ابنُ سعدٍ، قول أيضًا له وجهٌ.

Bu söz, zikrettiğim iki görüşün dışında iki ihtimale daha muhtemeldir: Birincisi, bunun manasının şöyle olmasıdır: “Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayacak olan O'dur ve bu, yaratılmışlara göre daha kolaydır.” Yani bir şeyi yeniden yapmak yaratılmışlara göre onu baştan yapmaktan daha kolaydır. İbn Sa'd'ın bana rivayet ettiği haberde İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz [görüş] de aynı şekilde tutarlı bir görüştür.

وقد وجَّه غيرُ واحدٍ من أهل العربية قولَ ذي الرُّمةِ :

Arap dili ehlinden birden fazla kimse Zü'r-Rimme'nin şu sözünü :

أخى قَفَرَاتٍ دَبَّبَتْ فِي عِظامِه … شُفافاتُ أعْجازِ الكَرَى فهُوَ أَخْضَعُ

“Issız çöllerin adamı ki kemiklerine sızmıştır / Uykunun son kalıntıları, böylece o boyun eğmiştir (ahda'tır)”

إلى أنه بمعنى: خاضعٌ. وقولَ الآخرِ:

“Hâdi'” (boyun eğmiş) anlamında yorumlamıştır. Bir diğer [şairin] şu sözünü de:

لَعَمرُكَ إِنَّ الزِّبرقانَ لبَاذِلٌ … لِمَعْرُوفِه عِنْدَ السِّنِينَ وأَفْضَلُ

“Ömrüne andolsun ki Zibrikan, cömertçe saçandır / Kıtlık yıllarında iyiliğini, hem pek faziletlidir (efdaldır)”

كَرِيمٌ لَهُ عَنْ كُلِّ ذَمٍّ تَأْخُرٌ … وفِي كُلِّ أَسْبابِ المَكارِمِ أَوَّلُ

O öyle cömerttir ki, her türlü yerilgiden/kınanmaktan geri durur / Bütün cömertlik ve erdem vesilelerinde ise daima ilktir (en öndedir).

إلى أنه بمعنى: وفاضلٌ. وقولَ مَعْنٍ .

“Fâzıl” (faziletli) anlamında yorumlamışlardır. Ma'n'ın şu sözünü de :

لَعَمْرُكَ ما أَدْرِى وَإِنِّي لَأَوْجَلُ … على أيِّنا تَعْدُو المَنِيَّةُ أَوَّلُ

“Ömrüne andolsun ki bilmiyorum, gerçi pek korkuluyum / Ölüm hangimize ilk önce musallat olacak”

إلى أنه بمعنى: وإني لوَجِلٌ. وقول الآخرِ :

“Ve innî le-vecilün” (gerçi pek korkuluyum/endişeliyim) anlamında yorumlamışlardır. Başka birinin şu sözünü de :

تَمَنَّى مُرَئُ القَيْسِ مَوْتى وإِنْ أُمُتْ … فتَلكَ سَبِيلٌ لستُ فيها بأَوْحَدِ

“İmruü'l-Kays ölümümü temenni etti, ben ölsem de / Bu öyle bir yoldur ki onda yalnız (evhad) değilim”

إلى أنه بمعنى: لستُ فيها بواحدٍ. وقول الفرزدق :

“Lestü fîhâ bi-vâhidin” (onda tek/yalnız değilim) anlamında yorumlamışlardır. Ferazdak'ın şu sözünü de :

إنَّ الَّذى سَمَكَ السَّمَاءَ بَنَى لَنا … بَيْتًا دَعائمُهُ أَعَزُّ وأَطْوَلُ

“Göğü yükselten zat, bizim için bir ev inşa etti ki / Direkleri pek güçlü ve pek uzundur (eazz ve atveldir)”

إلى أنه بمعنى: عزيزةٌ طويلةٌ. قالوا: ومنه قولُهم في الأذانِ: الله أكبرُ. بمعنى: الله كبيرٌ. وقالوا: إنْ قال قائلٌ: إنَّ اللَّهَ لا يُوصَفُ بهذا، وإنما يُوصَفُ به الخلقُ. فزعَم أنه: وهو أهون على الخلق - فإن الحجةَ عليه قولُ اللَّهِ: {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} [النساء: ٣٠]. وقوله: {وَلَا يَئُوَدُهُ حِفْظُهُمَا} [البقرة: ٢٥٥]: أي لا يُثْقِلُه حفظُهما.

“Azîzetün tavîletün” (güçlü ve uzun) manasında yorumlamışlardır. Demişlerdir ki: Ezandaki “Allahu ekber” sözü de bu kabildendir; yani “Allah kebîrdir (büyüktür)” demektir. Yine demişlerdir ki: Eğer birisi: “Allah bununla nitelenemez, bununla ancak yaratılmışlar nitelenir” deyip [ayetin manasının]: “Bu, yaratılmışlara daha kolaydır” şeklinde olduğunu iddia ederse; ona karşı delil Allah'ın: {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} [en-Nisâ: 30] “Bu da Allah'a çok kolaydır” sözü ve O'nun: {وَلَا يَئُوَدُهُ حِفْظُهُمَا} [el-Bakara: 255] “O ikisini gözetip korumak O'na ağır gelmez” -yani o ikisini korumak O'na güç gelmez- sözüdür.

وقولُه: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى}. يقولُ: ولله المثل الأعلى في السماواتِ والأرض، وهو أنه لا إله إلا هو وحده لا شريك له، ليس كمثله شيء، فذلك المثلُ الأعلى، تعالى ربُّنا وتقدَّسَ.

O'nun: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} “en yüce sıfat O'nundur” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Göklerde ve yerde en yüce sıfat/temsil Allah'ındır; o da O'ndan başka hiçbir ilahın olmadığı, tek olduğu, ortağının bulunmadığı ve O'nun benzeri hiçbir şeyin olmadığıdır. İşte en yüce sıfat/örnek budur; Rabbimiz yücedir ve münezzehtir.

وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti:

قولَه: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ}. يقولُ: ليس كمثله شيءٌ .

O'nun: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ} “Göklerde en yüce sıfat O'nundur” sözü hakkında şöyle dedi: “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: مَثَلُه أنه لا إله إلا هو، ولا ربَّ غيره .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde en yüce sıfat O'nundur” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “O'nun sıfatı/örneği şudur: O'ndan başka ilah yoktur ve O'ndan gayrı Rab yoktur .”

وقوله: {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}. يقول تعالى ذكرُه: وهو العزيز في انتقامه من أعدائِه، الحكيمُ في تدبيره خلقَه، وتصريفهم فيما أراد؛ من إحياء وإماتةٍ، وبعث ونشرٍ، وما شاء.

O'nun: {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir” sözüne gelince; Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: O, düşmanlarından intikam almada mutlak güç sahibidir (Azîz); yaratıklarını sevk ve idare etmesinde, onları yaşatma, öldürme, öldükten sonra diriltme, mahşerde toplama ve dilediği diğer hallere sevk etmede hüküm ve hikmet sahibidir (Hakîm).

القولُ في تأويل قوله تعالى: {ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٨)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٨)} “Allah size kendinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiklerimizde, sağ ellerinizin malik olduğu kimselerden (kölelerinizden) sizinle eşit olup birbirinizden çekindiğiniz gibi kendilerinden çekindiğiniz ortaklarınız var mıdır? İşte Biz akleden bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız.”

يقولُ تعالى ذكرُه: مَثْل لكم أيُّها القومُ ربُّكم مَثَلًا من أنفسكم؛ {هَل لَّكُم مِّن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَنُكُم}. يقولُ: مِن مماليككم {مِّن شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ} مِن مالٍ، {فَأَنتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ} وهم. يقولُ: فإذا لم ترضّوْا بذلك لأنفسِكم، فكيف رضيتُم أن تكونَ آلهتكم التى تعبدونها لي شركاءَ في عبادتِكم إياى، وأنتم وهم عبيدى ومماليكي، وأنا مالكُ جميعِكم.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Rabbiniz size bizzat kendinizden bir misal verdi: {هَل لَّكُم مِّن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَنُكُم} “sağ ellerinizin malik olduğu kimselerden var mıdır?” Yani kölelerinizden; {مِّن شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ} “size rızık olarak verdiklerimizde” yani mallarınızda ortaklarınız var mıdır ki {فَأَنتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ} “siz onda eşitsiniz” yani siz ve onlar [o malda eşit olasınız]? Şöyle buyurmaktadır: Siz bunu kendiniz için kabul etmediğinize göre, siz de onlar da Benim kullarım ve mülküm olduğunuz, Ben de hepinizin Maliki olduğum halde, Bana ibadetinizde taptığınız ilahlarınızın Bana ortaklar olmasını nasıl kabul ettiniz?!

وبنحو الذى قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: عن قتادة قوله: {ضَرَبَ لَكُم مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ}. قال: مثلٌ ضرَبه الله لمن عدّل به شيئًا من خلقه، يقولُ: أكان أحدكم مشاركًا مملوكه في فراشه وزوجته؟! فكذلكم الله لا يرضَى أَن يُعْدِّل به أحدٌ مِن خلقه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında rivayet etti: {ضَرَبَ لَكُم مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ} “Allah size kendinizden bir misal getirdi: Size rızık olarak verdiğimiz şeylerde, sağ ellerinizin malik olduğu kimselerden (kölelerinizden) sizinle eşit hakka sahip ortaklarınız var mıdır?” Katâde dedi ki: Bu, yarattıklarından herhangi bir şeyi Kendisine denk tutan kimse için Allah'ın verdiği bir misaldir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: “Sizden biri yatağında ve eşinde kölesini [kendisine] ortak eder mi hiç?! İşte bunun gibi, Allah da yarattıklarından herhangi birinin Kendisine denk tutulmasına asla razı olmaz.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ}. قال : تجدُ أحدًا يجعلُ عبده هكذا في ماله؟! فكيف تعمدُ أنت، وأنت تشهَدُ أنهم عبيدى وخَلْقى، وتجعلُ لهم نصيبا في عبادتي، كيف يكونُ هذا؟! قال: وهذا مَثَلٌ ضرَبه الله لهم. وقرَأ: {كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ} “Allah size kendinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiklerimizde, sağ ellerinizin malik olduğu kimselerden sizinle eşit olan ortaklarınız var mıdır?” sözü hakkında şöyle dedi : “Bir kimsenin kölesini malında bu şekilde [ortak] kıldığını görür müsün?! O halde sen, onların Benim kullarım ve yaratıklarım olduğuna şahitlik ettiğin halde, nasıl olur da yönelip de Benim ibadetimde onlara bir pay kılarsın; bu nasıl olabilir?!” Dedi ki: “İşte bu, Allah'ın onlar için verdiği bir misaldir.” Ve şu ayeti okudu: {كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “İşte Biz akleden bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız.”

واختلف أهل التأويل في تأويل قوله: {تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنفُسَكُمْ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: تخافون هؤلاء الشركاء مما ملكت أيمانكم، أن يرِثُوكم أموالكم من بعد وفاتكم، كما يرِثُ بعضُكم بعضًا.

Tefsir ehli O'nun: {تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنفُسَكُمْ} “birbirinizden çekindiğiniz gibi kendilerinden çekindiğiniz” sözünün tefsiri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Birbirinize mirasçı olduğunuz gibi, ölümünüzden sonra sağ ellerinizin malik olduğu bu ortakların mallarınıza mirasçı olmasından korkarsınız.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدِّثت عن حجاجٍ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: في الآلهة، وفيه يقولُ: تخافونهم أن يرِثوكم كما يرِثُ بعضُكم بعضًا .

Bana Haccâc'dan, onun İbn Cüreyc'den, onun Atâ el-Horasânî'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “[Bu,] ilahlar hakkındadır; bunda şöyle buyurmaktadır: Birbirinize mirasçı olduğunuz gibi, onların da size mirasçı olmasından korkarsınız .”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: تخافون هؤلاء الشركاءَ مما ملَكت أيمانُكم،

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Sağ ellerinizin malik olduğu bu ortaklardan,

أن يقاسموكم أموالَكم، كما يقاسِمُ بعضُكم بعضًا.

sağ ellerinizin malik olduğu bu ortakların mallarınızı sizinle paylaşmasından korkarsınız.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمعتُ عمرانَ قال: قال أبو مِجْلَرٍ: إن مملوكَك لا تخافُ أن يقاسمك مالك، وليس له ذلك، كذلك الله لا شريك له.

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir rivayet edip dedi ki: İmrân'ı şöyle derken işittim: Ebû Miclez dedi ki: “Kölenin malını seninle bölüşmesinden korkmazsın ve onun böyle bir hakkı da yoktur; işte aynı şekilde Allah'ın da hiçbir ortağı yoktur.”

وأولى القولين بالصوابِ في تأويل ذلك هذا القول الثاني؛ لأنَّه أشبهُهما بما دلَّ عليه ظاهرُ الكلامِ، وذلك أنَّ اللهَ جَلَّ ثناؤُه وبَّخ هؤلاء المشركين في الذين جعلوا له من خلقه آلهةً يعبدونها، وأشركوهم في عبادتهم إياه ، وهم مع ذلك يُقِرُّون بأنَّها خلقُه وهم عبيدهُ، وعيَّرهم بفعلهم ذلك، فقال لهم: هل لكم من عبيدكم شركاء فيما خوَّلناكم من نعمنا، فهم سواءٌ وأنتم في ذلك، تخافون أن يقاسموكم ذلك المالَ الذى هو بينَكم وبينَهم، كخيفة بعضكم بعضًا أن يقاسمه ما بينه وبينَه مِن المال شركةً؟! فالخيفةُ التى ذكرها تعالى ذكرُه بأن تكونَ خيفةً مما يخافُ الشريكُ من مقاسمة شريكه المال الذي بينهما إياه، أشبه من أن تكون خيفةً منه بأن يرِثَه؛ لأن ذكرَ الشركة لا يدلُّ على خيفة الوراثة، وقد يدلُّ على خيفةِ الفراقِ والمقاسمةِ.

Bu husustaki yorumların gerçeğe en yakın olanı bu ikinci görüştür; çünkü kelamın zahirinin delalet ettiği manaya en uygun olanı odur. Şöyle ki; şanı yüce olan Allah, yarattıklarından Kendisi için ibadet edecekleri ilahlar edinen ve O'na ibadet etmede onları O'na ortak koşan, bununla birlikte onların O'nun yaratığı ve O'nun kulları olduğunu ikrar eden bu müşrikleri azarlamış ve bu fiillerinden ötürü onları ayıplayarak kendilerine şöyle buyurmuştur: Size ihsan ettiğimiz nimetlerimizde, kölelerinizden sizinle eşit olan ve aranızda ortak olan bu malı sizinle paylaşmalarından, [hür olan] birinizin ortaklık yoluyla aralarındaki malı kendisiyle paylaşmasından korktuğunuz gibi korktuğunuz ortaklarınız var mıdır?! Nitekim zikri yüce olan Allah'ın zikrettiği korkunun, bir ortağın diğer ortağının aralarındaki malı kendisiyle taksim etmesinden duyduğu korku olması, onun kendisine mirasçı olmasından korkması [şeklinde] olmasından daha uygundur. Çünkü ortaklığın zikredilmesi miras korkusuna delalet etmez; fakat ayrılma ve taksim korkusuna delalet edebilir.

وقوله: {كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}. يقول تعالى ذكرُه:

O'nun: {كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “İşte akleden bir topluluk için ayetleri böylece açıklarız.” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır:

كما بيَّنا لكم أيها القومُ، حججنا في هذه الآياتِ مِن هذه السورة على قدرتنا على ما نشاءُ؛ مِن إنشاء ما نشاء وإفناء ما نحبُّ وإعادةِ ما نريد إعادته بعد فنائه، ودلَّلنا على أنه لا تصلحُ العبادة إلا للواحد القهار، الذى بيده ملكوت كلِّ شيءٍ - كذلك نبين حججنا في كلِّ حقٍّ لقومٍ يعقلون، فيتدبَّرونها إذا سمعوها، ويعتبرون فيتعظون بها.

Ey insanlar! Bu surenin bu ayetlerinde dilediğimizi yaratma, dilediğimizi yok etme ve yok olduktan sonra tekrar döndürmek istediğimizi döndürme hususundaki kudretimize dair delillerimizi size açıkladığımız ve her şeyin mülkü elinde bulunan tek ve mutlak galip olan [Allah]'tan başkasına ibadetin uygun olmayacağını gösterdiğimiz gibi; aynı şekilde akleden, bunları işittiklerinde düşünen, ibret alıp ders çıkaran bir topluluk için her hak hususundaki delillerimizi de açıklarız.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٩)}.

Yüce Allah'ın: {بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٩)} “Hayır, zulmedenler bilgisizce hevalarına uydular. Allah'ın saptırdığını kim doğru yola iletebilir? Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” sözünün tefsiri hakkında [şöyle buyrulmaktadır]:

يقول تعالى ذكرُه: ما ذلك كذلك، ولا أشرَك هؤلاء المشركون في عبادة الله الآلهة والأوثان لأنَّ لهم شركًا فيما رزقهم اللهُ مِن مِلْكِ أيمانهم، فهم وعبيدهم فيه سواءٌ، يخافونهم أن يقاسِموهم ما هم شركاؤُهم فيه، فرضُوا اللَّهِ مِن أجل ذلك بما رضُوا به لأنفسهم، فأشركوهم في عبادته، ولكن الذين ظلموا أنفسهم فكفَروا باللَّهِ اتبعوا أهواءَهم؛ جهلًا منهم لحق الله عليهم، فأشركوا الآلهة والأوثان في عبادته، {فَمَن يَهْدِى مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ}. يقولُ: فمن يُسَدِّدُ للصواب من الطرق؟! يعنى بذلك: مَن يُوَفِّقُ للإسلام مَن أَضلَّ اللَّهُ الاستقامة والرشادِ؟! {وَمَا هُم مِّن نَاصِرِينَ}. يقولُ: وما لمن أضلَّ اللَّهُ مِن ناصرين ينصرونه فينقذونه من الضلال الذى يبتليه به تعالى ذكرُه.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Durum öyle değildir; bu müşrikler, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği ellerinin altındaki kölelerin kendileriyle ortaklığı olduğu, bu yüzden kendileri ve köleleri onda eşit olup ortak oldukları şeyleri kendileriyle bölüşmelerinden korktukları ve bu sebeple kendileri için razı oldukları şeyi Allah için de razı olup [köleleri] O'na ibadette ortak koştukları için Allah'a ibadette ilahları ve putları ortak koşmuş değillerdir. Bilakis nefislerine zulmedip Allah'ı inkâr edenler, Allah'ın kendi üzerlerindeki hakkını bilmedikleri için hevalarına uymuşlar ve ilahları ve putları O'na ibadette ortak koşmuşlardır. {فَمَن يَهْدِى مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ} “Allah'ın saptırdığını kim doğru yola iletebilir?” [Yani] doğru yollara kim iletebilir?! Bununla: Allah'ın istikametten ve doğru yoldan saptırdığı kimseyi İslam'a kim muvaffak kılabilir, [demek istemektedir]. {وَمَا هُم مِّن نَاصِرِينَ} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” [Yani] Allah'ın saptırdığı kimse için, zikri yüce olan [Allah]'ın kendisini müptela kıldığı dalaletten onu kurtaracak hiçbir yardımcı yoktur.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠)}.

Yüce Allah'ın: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠)} “O halde sen yüzünü bir muvahhid olarak dine, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına çevir. Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.” sözünün tefsiri hakkında [şöyle buyrulmaktadır]:

يقول تعالى ذكرُه: فسدِّد وجهَك نحوَ الوجهِ الذى وجَّهك إليه ربُّك

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: [Ey Muhammed!] Yüzünü, Rabbinin seni yönelttiği istikamete doğru çevir

يا محمدُ، لطاعته -وهى الدينُ- {حَنِيفاً}. يقول: مستقيمًا لدينه وطاعته، {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا}. يقولُ: صنعةَ اللهِ التي خلق الناس عليها. ونُصبت {فِطْرَتَ} على المصدرِ من معنى قولِه: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا}. وذلك أن معنى ذلك: فطَر الله الناس على ذلك فطرةً.

O'na itaate -ki o da dindir- {حَنِيفاً} doğrult. Yani: O'nun dinine ve itaatine dosdoğru olarak yönel. {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına” [yani] Allah'ın insanları üzerinde yarattığı yaratılışına [yönel]. {فِطْرَتَ} kelimesi, {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا} sözünün anlamından ötürü mef'ûl-i mutlak olarak mansub kılınmıştır. Çünkü bunun manası: “Allah insanları bu fıtrat üzere yaratmıştır” demektir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا}، قال: الإسلامُ، مذْخلَقهم اللَّهُ مِن آدمَ جميعًا يُقِرُّون بذلك. وقرَأ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدنَا} [الأعراف: ١٧٢]. قال: فهذا قولُ اللهِ: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ} [البقرة: ٢١٣] بعدُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} sözü hakkında: “[Bu,] İslam'dır; Allah onları Âdem'den yarattığından beri hepsi bunu ikrar etmektedirler” dedi ve şu ayeti okudu: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدنَا} [el-A'râf: 172] “Hani Rabbin Âdem oğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: Ben sizin Rabbiniz değil miyim? demişti. Onlar da: Evet, şahit olduk, demişlerdi.” Dedi ki: “İşte bu, Allah'ın daha sonra [buyurduğu]: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ} [el-Bakara: 213] ‘İnsanlar tek bir ümmet idi; sonra Allah peygamberleri gönderdi’ sözüdür.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا}. قال: الإسلامُ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} sözü hakkında: “[O,] İslam'dır ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا يونسُ بن أبي صالح، عن يزيد بن أبي مريمَ، قال: مرَّ عمرُ بمُعاذ بن جَبَلٍ فقال: ما قوام هذه الأُمَّةِ؟ قال معاذٌ: ثلاثٌ، وهنَّ المنجياتُ: الإخلاص، وهو الفطرةُ: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها}، والصلاةُ، وهى الملةُ، والطاعةُ، وهى العصمةُ. فقال عمرُ: صدقت .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî Sâlih, Yezîd b. Ebî Meryem'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer, Muâz b. Cebel'e uğradı ve: “Bu ümmetin kıvamı (ayakta tutan esası) nedir?” diye sordu. Muâz: “Üç şeydir ve bunlar kurtarıcılardır: İhlas; o fıtrattır: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها} “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı”, namaz; o dindir ve itaat; o da korunmadır” dedi. Bunun üzerine Ömer: “Doğru söyledin ” dedi.

حدَّثني يعقوب، قال: ثنى ابنُ عُلَيةَ، قال: ثنا أيوب، عن أبي قِلابةَ، أن عمرَ قال لمعاذٍ: ما قوامُ هذه الأمة؟ ثم ذكر نحوَه .

Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bana İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, Ebû Kılâbe'den naklen rivayet etti ki Ömer, Muâz'a: “Bu ümmetin direği nedir?” demiş, sonra bunun benzerini zikretmiştir .

وقوله: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}. يقولُ: لا تغيير لدينِ اللهِ. أي لا يصلُحُ ذلك، ولا ينبغى أن يُفْعَلَ.

O'nun: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} sözü hakkında buyuruyor ki: Allah'ın dininde hiçbir değişiklik yoktur. Yani: Bu uygun olmaz ve böyle yapılması gerekmez.

واختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم نحو الذي قلنا في ذلك.

Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; bazıları bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}. قال: لدينِه .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} sözü hakkında: “O'nun dininde [değişiklik yoktur] ” dediğini rivayet etti.

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريس، عن ليث، قال: أرسل مجاهدٌ رجلا يقال له: قاسم. إلى عكرمة يسأله عن قولِ اللَّهِ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}: إنما هو الدين. وقرأ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} .

Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten rivayet edip dedi ki: Mücâhid, Kāsım denilen bir adamı İkrime'ye gönderip ona Allah'ın: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} sözünü sordurdu: “O ancak dindir” dedi ve şu ayeti okudu: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur. İşte dosdoğru din budur.”

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبابٍ، عن حسين بن واقدٍ، عن يزيدَ النحويِّ، عن عكرمة: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا}. قال: الإسلامُ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Hüseyn b. Vâkıd'dan, o Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime'den naklen O'nun: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} sözü hakkında: “[O,] İslam'dır” dediğini rivayet etti.

قال: ثنا أبي، عن نضر بن عربيٍّ، عن عكرمةَ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}.

Dedi ki: Bize babam, Nadr b. Arabî'den, o da İkrime'den naklen: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” [ayeti hakkında]

قال: لدينِ اللهِ.

sözü hakkında: “Allah'ın dininde [değişiklik yoktur]” dediğini rivayet etti.

قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن ليث، عن مجاهدٍ، قال: لدينِ الله .

Dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den naklen: “Allah'ın dininde [değişiklik yoktur] ” dediğini rivayet etti.

قال: ثنا أبي، عن عبدِ الجبارِ بن الوردِ، عن القاسم بن أبي بزَّةَ، قال: قال مجاهد: فسلْ عنها عكرمةَ. فسألته، فقال عكرمةُ: دينُ اللهِ تعالى ، ما له أخزاه الله، ألم يسمع إلى قوله: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} .

Dedi ki: Bize babam, Abdülcebbâr b. el-Verd'den, o el-Kāsım b. Ebî Bezze'den naklen rivayet etti ki o şöyle demiştir: Mücâhid: “Bunu İkrime'ye sor” dedi. Ben de ona sordum. Bunun üzerine İkrime şöyle dedi: “Yüce Allah'ın dinidir ; Allah onu rezil etsin, ona ne oluyor da O'nun: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} ‘Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına çevir. Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur’ sözünü işitmedi mi?”

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}: أي لدينِ اللَّهِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” sözü hakkında: “Yani Allah'ın dininde [değişiklik yoktur] ” dediğini rivayet etti.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا حفصُ بن غياثٍ، عن ليثٍ، عن عكرمة، قال: لدينِ اللَّهِ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Leys'ten, o da İkrime'den naklen: “Allah'ın dininde [değişiklik yoktur]” dediğini rivayet etti.

قال: ثنا ابن عيينةَ، عن حُمَيْدِ الأعرجِ، قال: قال سعيدُ بنُ جُبَيرٍ: {لَا تَبَدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}. قال: لدينِ اللّهِ .

Dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Humeyd el-A'rec'den rivayet etti; o dedi ki: Saîd b. Cübeyr: {لَا تَبَدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} sözü hakkında: “Allah'ın dininde [değişiklik yoktur] ” dedi.

قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}. قال: لدين الله .

Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan naklen O'nun: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} sözü hakkında: “Allah'ın dininde [değişiklik yoktur] ” dediğini rivayet etti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}. قال: دينِ اللَّهِ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah’ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” kavli hakkında: “Allah’ın dininde [değişiklik yoktur]” dedi.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن مسْعَرٍ وسفيانَ، عن قيس بن مسلم، عن إبراهيمَ، قال: {لَا تَبَدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}. قال: لدينِ اللَّهِ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Mis'ar ve Süfyân'dan, onlar Kays b. Müslim'den, o da İbrâhim'den naklen O'nun: {لَا تَبَدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} sözü hakkında: “Allah'ın dininde [değişiklik yoktur]” dediğini rivayet etti.

قال: ثنا أبى، عن جعفر الرازي، عن مغيرة، عن إبراهيم، قال: لدينِ اللهِ .

Dedi ki: Bize babam, Ca'fer er-Râzî'den, o Mugîre'den, o da İbrâhim'den naklen: “Allah'ın dininde [değişiklik yoktur] ” dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا تغييرَ الخلقِ اللَّهِ مِن البهائم، بأن يُخْصَى الفحولُ منها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası; erkek hayvanların enenmesi suretiyle Allah'ın yarattığı hayvanların değiştirilmemesidir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن فُضَيْل، عن مُطَرِّفٍ، عن رجلٍ، سأَل ابنَ عباسٍ، عن خِصاءِ البهائم، فكرِهه، وقال: {لَا تَبَدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl, Mutarrif'ten, o bir adamdan rivayet etti ki o, İbn Abbâs'a hayvanların enenmesini sordu; o da bunu kerih gördü ve: {لَا تَبَدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” dedi.

قال: ثنا ابن عُيَيْنةَ، عن حميد الأعرجِ، قال: قال عكرمة: الإخصاء .

Dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Humeyd el-A'rec'den rivayet etti; o dedi ki: İkrime: “[O,] enemedir ” dedi.

قال: ثنا حفص بن غياث، عن ليث، عن مجاهد، قال: الإخصاءُ .

Dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Leys'ten, o da Mücâhid'den naklen: “[O,] enemedir ” dediğini rivayet etti.

وقوله: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ}. يقول تعالى ذكرُه: إِنَّ إقامتك وجهك للدين حنيفا غير مغير ولا مبدَّلٍ هو الدِّينُ القيم، يعنى: المستقيم، الذي لا عِوَجَ فيه عن الاستقامة، من الحنيفية إلى اليهودية والنصرانية وغير ذلك من الضلالات والبدعِ المحدثة.

O'nun: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Değiştirilmeden ve bozulmadan yüzünü bir muvahhid olarak dine doğrultman dosdoğru dindir; yani Haniflikten Yahudiliğe, Hıristiyanlığa ve diğer sapıklıklara ve sonradan çıkarılan bidatlere sapmayan, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru yoldur.

وقد وجَّه بعضُهم معنى الدين في هذا الموضعِ إلى الحساب.

Bazıları bu yerde dinin anlamını hesaba yönlendirmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن عمارةَ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بن موسى، قال: أخبرنا أبو لَيْلَى، عن بُريدةَ: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ}. قال: الحساب القيمُ، {وَلَكِن أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: ولكنَّ أكثر الناس لا يعلمون أن الدين الذي أمَرتُك يا محمد به بقوله: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا}. هو الدين الحقُّ، دونَ سائرِ الأديانِ غيرِه.

Bana Muhammed b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Leylâ, Büreyde'den naklen O'nun: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} sözü hakkında: “Dosdoğru hesaptır” dediğini haber verdi. {وَلَكِن أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Fakat insanların çoğu, ey Muhammed, sana: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا} “O halde sen yüzünü bir muvahhid olarak dine çevir” sözüyle emrettiğim dinin, diğer bütün dinler hariç tek hak din olduğunu bilmezler.

القول في تأويل قوله تعالى: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)}.

Yüce Allah'ın: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)} “O'na yönelmiş kimseler olarak O'ndan korkun, namazı kılın ve müşriklerden olmayın; dinlerini parçalayan ve grup grup olanlardan [olmayın]. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir.” sözünün tefsiri hakkında [şöyle buyrulmaktadır]:

يعنى تعالى ذكره بقوله: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ}: تائبين راجعين إلى الله مقبلين.

Zikri yüce olan [Allah], {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ} sözüyle: “Tevbe edenler, Allah'a dönenler ve O'na yönelenler olarak” [demek istemektedir].

كما حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ}. قال: المنيبُ إلى اللَّهِ: المطيعُ للَّهِ، الذي أناب إلى طاعةِ اللَّهِ وأمره، ورجع عن الأمور التي كان عليها قبل ذلك؛ كان القومُ كفارًا، فنزَعوا ورجعوا إلى الإسلام .

Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ} sözü hakkında şöyle demiştir: “Allah'a yönelen kişi (münîb); Allah'a itaat eden, Allah'ın itaatine ve emrine yönelen ve daha önce üzerinde bulunduğu durumlardan vazgeçip dönen kimsedir. Bu topluluk kâfir idiler, sonra vazgeçip İslam'a döndüler .”

وتأويل الكلام: فأقم وجهَك يا محمد للدين حنيفًا، {مُنيبِينَ إِلَيْهِ}: إلى اللَّهِ. فالمنيبون حالٌ مِن الكاف التي في {وَجْهَكَ}.

Kelamın tefsiri şöyledir: Ey Muhammed! Sen yüzünü bir muvahhid olarak, {مُنيبِينَ إِلَيْهِ} yani Allah'a yönelenler olarak dine çevir. {مُنيبِينَ} kelimesi, {وَجْهَكَ} ifadesindeki “kâf” zamirinden haldir.

فإن قال قائل: وكيفَ يكونُ حالا منها، والكاف كنايةٌ عن واحد، والمنيبون صفة لجماعةٍ؟ قيل: لأن الأمر لمنِ الكافُ كنايةُ اسمِه مِن اللَّه في هذا الموضعِ، أمرٌ

Eğer birisi: “'Kâf' tekil için zamir, 'el-münîbûn' ise çoğul bir topluluğun vasfı iken nasıl ondan hal olabilir?” diyecek olursa şöyle cevap verilir: Çünkü bu makamda Allah'tan gelen emir, 'kâf'ın ismine kinaye (zamir) olduğu kimseye...

منه له ولأمتِه، فكأنه قيل له: فأقم وجهك أنت وأمتُك للدين حنيفًا لله، منيبين إليه.

ve onun ümmetine yönelik bir emirdir. Sanki ona şöyle denilmiştir: Sen ve ümmetin, Allah için birer muvahhid ve O'na yönelen kimseler olarak yüzünüzü dine çevirin.

وقوله: {وَاتَّقُوهُ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: وخافوا الله وراقبوه أن تُفرِّطوا في طاعتِه، وتركبوا معصيتهِ، {وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. يقولُ: ولا تكونوا من أهل الشرك بالله بتضييعكم، فرائضَه، وركوبكم معاصيه، وخلافكم الدين الذي دعاكم إليه.

O'nun: {وَاتَّقُوهُ} “ve O'ndan korkun” sözü hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O'nun itaatinde kusur etmekten ve O'na isyan etmekten dolayı Allah'tan korkun ve O'ndan sakının. {وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “ve müşriklerden olmayın” sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: O'nun farzlarını zayi ederek, günahlarını işleyerek ve sizi davet ettiği dine muhalefet ederek Allah'a şirk koşan kimselerden olmayın.

وقوله: {مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا}. يقولُ: ولا تكونوا مِن المشركين الذين بدلوا دينهم وخالفوه ففارقوه، {وَكَانُوا شِيَعًا}. يقولُ: وكانوا أحزابا فِرَقًا كاليهود والنصارى.

O'nun: {مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} “dinlerini parçalayan ve grup grup olanlardan” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Dinlerini değiştiren, ona muhalefet edip ondan ayrılan müşriklerden olmayın. {وَكَانُوا شِيَعًا} “ve grup grup olanlardan” sözü hakkında ise: Yahudiler ve Hıristiyanlar gibi fırka fırka gruplar haline gelmiş olanlar [demektir].

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا}: وهم اليهودُ والنصارى .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} “dinlerini parçalayan ve grup grup olanlar” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Onlar Yahudiler ve Hıristiyanlardır .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} إلى آخر الآية. قال: هؤلاء يهود.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd ayetin sonuna kadar {الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} “dinlerini parçalayan ve grup grup olanlar” sözü hakkında: “Bunlar Yahudilerdir” demiştir.

فلو وجه قوله: {مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ}. إلى أنه خبر مستأنف منقطعٌ عن قوله: {وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. وأن معناه: من الذين فرَّقوا دِينَهُم وكانُوا شِيَعًا أحزابًا، {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ} - كان وجهًا يحتمله الكلام.

Eğer O'nun: {مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ} sözü, {وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} sözünden kopuk, müstakil bir haber (yeni bir başlangıç cümlesi) kabul edilip anlamı: “Dinlerini parçalayan ve grup grup fırkalara ayrılan kimselerden {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ} her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir” şeklinde takdir edilseydi, bu da sözün ihtimal dahilinde olan bir yönü olurdu.

وقوله: {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ}. يقولُ: كل طائفة وفرقةٍ مِن هؤلاء

O'nun: {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ} “Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir” sözü hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Bunlardan her bir taife ve fırka