القول في تأويل قوله تعالى: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)} “De ki: 'Yeryüzünde gezin de öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakın. Onların çoğu müşrik idi.'” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: قل يا محمد لهؤلاء المشركين بالله من قومك: سيروا في البلاد، فانْظُروا إلى مساكن الذين كفروا باللَّهِ مِن قبلكم وكذَّبوا رسلَه، كيف كان آخرُ أمرهم، وعاقبة تكذيبهم رسل الله وكفرهم، ألم نُهْلِكهم بعذابٍ منَّا، ونَجْعَلهم عبرةً لمن بعدهم؟ {كَانَ أَكْثَرُهُم مُّشْرِكِينَ}. يقولُ: فَعَلْنا ذلك بهم؛ لأنَّ أكثرهم كانوا مشركين باللَّهِ مثلهم.
Allah -ve celle zikruhû- Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed, kavminden Allah'a şirk koşan bu kimselere: Ülkelerde gezin de sizden önce Allah'ı inkâr edenlerin ve peygamberlerini yalanlayanların yurtlarına bakın; işlerinin sonu, Allah'ın elçilerini yalanlamalarının ve küfürlerinin akıbeti nasıl olmuş? Biz onları tarafımızdan bir azapla helak edip sonrakilere ibret kılmadık mı? {كَانَ أَكْثَرُهُم مُّشْرِكِينَ} “Onların çoğu müşrik idi” sözü hakkında da şöyle buyurmaktadır: Onlara bunu yaptık; çünkü onların çoğu bunlar gibi Allah'a şirk koşan kimselerdi.
القول في تأويل قوله تعالى: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣)} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir. O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar.” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكرُه: فوجِّهْ وجهك يا محمد نحو الوجه الذي وجهك إليه ربُّكَ، {لِلدِّينِ الْقَيِّمِ}: لطاعةِ ربِّك والملة المستقيمة التي لا اعوجاج فيها عن الحقِّ، {مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ}. يقول تعالى ذكره: من قبل مجيءِ
Allah -ve celle zikruhû- şöyle buyurmaktadır: Yüzünü, Rabbinin seni yönelttiği istikamete çevir ey Muhammed! {لِلدِّينِ الْقَيِّمِ} “Dosdoğru dine”, [yani] Rabbine itaate ve haktan hiçbir sapması bulunmayan dosdoğru dine [yönel]. {مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce”. Allah -ve celle zikruhû- şöyle buyurmaktadır: [Şunun] gelmesinden önce:
يوم من أيام الله، لا مرد لمجيئه؛ لأن الله قد قضى بمجيئِه، فهو لا محالة جاءٍ. {يَوْمَيذٍ يَصَدَّعُونَ}. يقولُ: يومَ يَجِيءُ ذلك اليومُ يَصَّدَّعُ الناسُ. يقولُ: يَتَفَرَّقُ الناسُ فرقتين - من قولهم: صدَعْتُ الغنم صِدْعَتَيْن . إذا فرقتها فرقتين - فريقٌ في الجنةِ، وفريقٌ في السعيرِ .
Allah'ın günlerinden bir günün [gelmesinden önce]. Onun gelişini geri çevirecek hiçbir şey yoktur ; çünkü Allah onun geleceğine hükmetmiştir ve o muhakkak gelecektir. {يَوْمَيذٍ يَصَدَّعُونَ} “O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: O gün geldiğinde insanlar fırkalara ayrılırlar. [Yani] Arapların koyunları iki sürüye ayırdıklarında “Koyunları iki fırkaya ayırdım ” demelerinden hareketle insanlar iki fırkaya ayrılırlar: Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir .
وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهل التأويل.
Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدَّينِ الْقَيمِ}: الإسلام، {مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئذٍ يَصَّدَّعُونَ}؛ فريقٌ في الجنةِ، وفريق في السعيرِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدَّينِ الْقَيمِ} “Yüzünü dosdoğru dine çevir” sözü hakkında: “İslam'a”, {مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئذٍ يَصَّدَّعُونَ} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce. O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar” sözü hakkında da: “Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir ” dediğini rivayet etti.
حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَئذٍ يَصَّدَّعُونَ}. [يقولُ: يَتَفَرَّقون .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {يَوْمَئذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün fırka fırka ayrılırlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [“Ayrılırlar ” demektir.
حدثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {يَصَّدَّعُونَ}]. قال: يَتَفَرَّقون؛ إلى الجنة وإلى النار.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {يَصَّدَّعُونَ} “[İnsanlar] fırka fırka ayrılırlar” sözü hakkında] şöyle dedi: “Cennete ve cehenneme olmak üzere ayrılırlar.”
القولُ في تأويل قوله تعالى: {مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤)} “Kim inkâr ederse küfrü kendi aleyhinedir. Kim de salih amel işlerse, kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar.” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: مَن كفر بالله فعليه أوزارُ كفرِه، وأنام جحوده نِعَمَ ربِّه، {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا}. يقولُ: ومَن أطاعَ اللَّهَ، فعمل بما أمره به في الدنيا، وانتهى عما نهاه عنه فيها؛ {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ}. يقولُ: فلأنفسهم يَسْتَعِدُّون، ويُسَرُّون المضجع؛ ليَسْلَموا من عقابِ ربِّهم، ويَنْجُوا مِن عذابِه؛ كما قال الشاعر :
Allah -ve celle zikruhû- şöyle buyurmaktadır: Kim Allah'ı inkâr ederse, küfrünün günahları ve Rabbinin nimetlerini inkâr etmesinin vebali kendi aleyhinedir. {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا} “Kim de salih amel işlerse” yani kim de Allah'a itaat edip dünyada O'nun emrettiği şeyleri yapar ve yasakladıklarından kaçınırsa; {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kendileri için hazırlamış olurlar” yani Rablerinin cezasından selamette kalmak ve O'nun azabından kurtulmak için bizzat kendileri adına hazırlık yaparlar ve yatacakları yeri düzeltirler; nitekim şair de şöyle demiştir :
امْهَدْ لنفسك حانَ السُّقْمُ والتَّلَفُ … ولا تُضِيعَنَّ نفسا ما لها خَلَفُ
Kendin için hazırlık yap, hastalık ve helak vakti yaklaştı… / Sakın yerine yenisi konulamayacak bir canı zayi etme!
وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهل التأويلِ.
Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَلِأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ}. قال: يُسَؤُّون المضاجع .
Bana Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka , İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {فَلِأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kendileri için hazırlamış olurlar” ayeti hakkında: “Yatacakları yerleri düzeltirler ” dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن المثنى والحسين بن يزيدَ الطَّحَّانُ وابن وكيع وأبو عبدِ الرحمنِ العلائيُّ، قالوا: ثنا يحيى بن سُلَيم الطائفيُّ، عن بنُ سُلَيْم الطائفى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ}. قال: في القبرِ.
Bize İbnü'l-Müsennâ, Hüseyin b. Yezîd et-Tahhân, İbn Vekî' ve Ebû Abdirrahmân el-Alâî rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b. Süleym et-Tâifî, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kendileri için hazırlamış olurlar” ayeti hakkında: “Kabirde” dediğini rivayet etti.
حدثنا إبراهيم بن سعيد الجَوْهَريُّ، قال: ثنا يحيى بن سُلَيْمٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ}. قال: للقبرِ.
Bize İbrâhim b. Saîd el-Cevherî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleym, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kendileri için hazırlamış olurlar” ayeti hakkında: “Kabir için” dediğini rivayet etti.
حدثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى بن سُلَيْمٍ، قال: ثنا ابن أبي نَجيحٍ، قال: سمعت مجاهدًا يقولُ في قوله: {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ}. قال: في القبرِ.
Bize Nasr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleym rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh rivayet edip dedi ki: Mücâhid'in {فَلأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kendileri için hazırlamış olurlar” sözü hakkında: “Kabirde” dediğini işittim.
القول في تأويل قوله تعالى: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٤٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٤٥)} “Çünkü O, iman edip salih amel işleyenleri kendi lütfundan mükâfatlandıracaktır. Şüphesiz O, kâfirleri sevmez.” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ}؛ {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا} بِاللَّهِ ورسوله، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: وعملوا بما أَمَرَهم الله - {مِن فَضْلِهِ} الذي وعَد من أطاعه في الدنيا أن يَجْزِيَه يوم القيامة، {إنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ}. يقولُ تعالى ذكره: إنما خص بجزائِه من فضله الذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ دونَ مَن كفَر بالله؛ إنه لا يُحِبُّ أهل الكفر به. واسْتأنف الخبر بقوله: {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ}، وفيه المعنى الذي وصفتُ.
Allah -ve celle zikruhû- şöyle buyurmaktadır: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar”; {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenleri mükâfatlandırmak için” -Allah'a ve Resulüne [iman edenleri]-, {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ve salih amel işleyenleri” -yani Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yapanları-, dünyada kendisine itaat eden kimseye kıyamet gününde mükâfat olarak vermeyi vadettiği {مِن فَضْلِهِ} “Kendi lütfundan” [mükâfatlandırmak için ayrılırlar]. {إنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz O, kâfirleri sevmez” sözü hakkında da Allah -ve celle zikruhû- şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr edenleri değil de sadece iman edip salih ameller işleyenleri lütfuyla mükâfatlandırmıştır; zira O, kendisini inkâr eden kâfirleri sevmez. {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz O, kâfirleri sevmez” sözüyle habere yeniden başlanmış olup içinde vasfettiğim mana bulunmaktadır.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)} “O'nun delillerinden biri de rüzgârları müjdeciler olarak göndermesidir. Bu, size rahmetinden tattırsın, buyruğuyla gemiler yüzsün, O'nun lütfundan rızık arayasınız ve şükredesiniz diyedir.” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: ومن أدلته على وحدانيته، وحججه عليكم على أنه إلهُ كلِّ شيءٍ - {أَن يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} بالغَيْثِ والرحمة، {وَلِيُذِيقَكُم من رَحْمَتِهِ}. يقولُ: ولِيُنَزِّلَ عليكم من رحمتِه - وهى الغيثُ الذي يُحْيى به البلاد - ولِتَجْرِيَ السفنُ في البحار بها بأمره إياها، {وَلَتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ}. يقولُ: ولِتَلْتَمِسوا من أرزاقه ومَعايشِكم التي قسمَها بينكم، {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. يقولُ: ولِتَشْكُرُوا
Allah -ve celle zikruhû- şöyle buyurmaktadır: O'nun birliğine ve her şeyin ilahı olduğuna dair sizin aleyhinize olan delillerinden biri de; yağmur ve rahmetle {أَن يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesidir”. {وَلِيُذِيقَكُم من رَحْمَتِهِ} “Ve size rahmetinden tattırsın diye” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Üzerinize rahmetinden -ki o beldeleri dirilttiği yağmurdur- indirsin diye ve gemiler O'nun emriyle denizlerde rüzgâr vasıtasıyla yüzsün diye; {وَلَتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ} “Ve O'nun lütfundan arayasınız diye” sözü hakkında: Aranızda taksim ettiği rızıklarını ve geçimliklerinizi arayasınız diye; {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Ve umulur ki şükredersiniz diye” sözü hakkında da: Şükredesiniz diye...
ربَّكم على ذلك ؛ أرْسَل هذه الرياح مُبَشِّراتٍ.
bundan dolayı Rabbinize [şükredesiniz diye] ; bu rüzgârları müjdeci olarak göndermiştir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ}. قال: بالمطر .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} “Rüzgârları müjdeciler olarak” ayeti hakkında: “Yağmurla [müjdeleyici olarak] ” dediğini rivayet ettiler.
وقالوا في قوله: {وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ}، مثل الذي قلنا فيه.
O'nun: {وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Ve size rahmetinden tattırsın diye” sözü hakkında da bizim söylediğimizin benzerini söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: المطرِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Ve size rahmetinden tattırsın diye” sözü hakkında: “Yağmurdur ” dediğini rivayet ettiler.
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ}: المطرِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Ve size rahmetinden tattırsın diye” ayeti hakkında: “Yağmurdur” dediğini rivayet etti.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)} “Andolsun ki senden önce de resulleri kendi kavimlerine gönderdik de onlara apaçık deliller getirdiler. Sonunda suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı.” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكره مُسَلِّيًّا نبيَّه محمدا ﷺ، فيما يَلْقى من قومِه مِن الأذى
Allah Teâlâ -zikri yüce olsun-, Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem, kavminden gördüğü eziyetler hususunda teselli ederek
فيه، بما لَقِى مَنْ قبله من رسله من قومهم، ومعلِّمَه سُنتَه فيهم وفي قومهم، وأنَّه سالكٌ به وبقومه سنته فيهم وفى أممِهم: ولقد أرسلنا يا محمد من قبلك رسلا إلى قومهم الكفرة، كما أرسلناك إلى قومك العابدى الأوثان من دونِ الله، {فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ}، يعني: بالواضحات من الحُجَجِ على صدقهم وأنهم للَّهِ رسلٌ، كما جئتَ أنت قومك بالبينات، فكذبوهم كما كذبك قومُك، وردُّوا عليهم ما جاءوهم به من عندِ اللهِ، كما ردُّوا عليك ما جئتَهم به من عندِ ربِّكَ، {فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا}. [يقولُ: فانتقمنا من الذين أَجْرموا] الآثامَ، واكتسبوا السيئات من قومهم، ونحن فاعلو ذلك كذلك بمجرمي قومك، {وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: ونجَّيْنا الذين آمنوا بالله وصدقوا رسلَه، إذ جاءهم بأسُنا، وكذلك نفعلُ بك وبمن آمن بك من قومك، وكان حقا علينا نصرُ المؤمنين على الكافرين، ونحن ناصروك ومن آمن بك على مَنْ كفَر بك، ومُظْفِرُوك بهم.
bu hususta kendisinden önceki elçilerinin kavimlerinden gördüklerini hatırlatarak, hem kendileri hem de kavimleri hakkındaki sünnetini (ilahi kanununu) ve kendisiyle kavmine de önceki elçiler ile ümmetleri hakkındaki sünnetini uygulayacağını ona bildirerek şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki ey Muhammed, seni Allah'ı bırakıp putlara tapan kavmine gönderdiğimiz gibi, senden önce de resulleri kâfir olan kavimlerine gönderdik. {فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Onlara apaçık deliller getirdiler” yani senin kendi kavmine apaçık deliller getirdiğin gibi, onlar da kendilerinin doğru söylediklerine ve Allah'ın elçileri olduklarına dair apaçık deliller getirdiler. Kavminin seni yalanladığı gibi onlar da onları yalanladılar ve senin kavminin Rabbinin katından getirdiklerini sana reddettiği gibi onlar da peygamberlerinin Allah katından getirdiklerini onlara reddettiler. {فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا} “Sonunda suç işleyenlerden intikam aldık”. [Şöyle buyurmaktadır: Günah işleyip] kavimleri içinden kötülükleri kazanan o suçlulardan intikam aldık; senin kavminin suçlularına da aynı şekilde böyle yapacağız. {وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı” sözü hakkında da şöyle buyurmaktadır: Azabımız kendilerine geldiğinde Allah'a inanıp O'nun elçilerini tasdik edenleri kurtardık; sana ve kavminden sana inananlara da aynı şekilde yapacağız. Müminlere kâfirlere karşı yardım etmek üzerimize bir haktı; seni ve sana inananları seni inkâr edenlere karşı destekleyecek ve seni onlara üstün kılacağız .
القول في تأويل قوله تعالى: {اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨)} “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırır. Sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken onu kullarından dilediğine nasip edince onlar hemen seviniverirler.” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: الله يرسل الرياح {فَتُثِيرُ سَحَابًا}. يقولُ: فتُنشئُ الرياحُ سحابًا. وهي جمع سحابةٍ، {فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ}. يقولُ: فيَنشُره اللَّهُ، ويَجمَعُه في السماء كيف يشاءُ. وقال: {فَيَبْسُطُه}. فوحَّد الهاءَ،
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Allah rüzgârları gönderir {فَتُثِيرُ سَحَابًا} “onlar da bir bulut kaldırır”. [Yani] rüzgârlar bir bulut meydana getirir (harekete geçirir). Bu [kelime], sehâbe (سحابة) kelimesinin çoğuludur. {فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ} “Sonra onu gökte dilediği gibi yayar”. [Yani] Allah onu gökte dilediği gibi yayar ve toplar. [Cenâb-ı Hak] {فَيَبْسُطُهُ} “Onu yayar” buyurarak [buradaki] «hâ» zamirini tekil getirmiştir;
وأَخْرَجها مُخرَجَ كناية المذكرِ، والسحابُ جمع كما وصفت، ردًّا على لفظِ السحابِ، لا على معناه، كما يقال: هذا تمرٌ جيدٌ.
ve tıpkı “Bu iyi bir hurmadır (hâzâ temrun ceyyidun)” denilmesi gibi, mânâsına değil de sehâb kelimesinin lafzına râci kılarak, onu eril zamir kalıbında getirmiştir ; oysa sehâb vasfettiğim gibi çoğuldur.
وبنحو الذي قلنا في تأويل قوله: {فَيَبْسُطُهُ}. قال أهل التأويل.
O'nun: {فَيَبْسُطُهُ} “Onu yayar” sözünün tevilinde bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ} : يجمَعُه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ} “Sonra onu gökte dilediği gibi yayar” ayeti hakkında: Onu toplar, dediğini rivayet etti .
وقوله: {وَيَجْعَلهُ كِسَفًا}. يقولُ: ويجعل السحابَ قِطعًا متفرِّقةً.
O'nun: {وَيَجْعَلهُ كِسَفًا} “Ve onu parça parça eder” sözü hakkında da şöyle buyurmaktadır: Bulutu birbirinden ayrı parçalar haline getirir.
كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا}. أي: قطعًا .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا} “Ve onu parça parça eder” ayeti hakkında: Yani parçalar [haline getirir], dediğini rivayet etti .
وقوله: {فَتَرَى الْوَدْقَ}. يعنى: المطرَ، {يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ}، يعني: من بين السحاب.
O'nun: {فَتَرَى الْوَدْقَ} “Nihayet yağmurun çıktığını görürsün” sözü yağmuru kasteder; {يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ} “Arasından çıktığını” sözü de bulutun arasından demektir.
كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ}.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ} “Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün” ayetini [böyle açıkladığını] rivayet etti.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن فِطْرٍ، عن حبيب، عن عبيد بن عميرٍ: {يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا}. [قال: الرياحُ أربعٌ؛ يبعث الله ريحًا، فتَقُمُّ الأرض قَمًّا، ثم يبعث الريحَ الثانية فتثير سحابًا]، فيجعله في السماءِ كِسَفًا، ثم يَبْعثُ الريحَ
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Fıtr'dan, o Habîb'den, o da Ubeyd b. Umeyr'den: {يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا} “[Allah] rüzgârları gönderir de bir bulut kaldırır” [ayeti hakkında şöyle dediğini] rivayet etti: [Dedi ki: Rüzgârlar dörttür; Allah bir rüzgâr gönderir, yeryüzünü tertemiz süpürür; sonra ikinci rüzgârı gönderir de bir bulut kaldırır], onu gökte parça parça yayar; sonra rüzgârı gönderir...
الثالثةَ، فتؤلِّفُ بينَه فيجعله ركامًا، ثم يَبْعَثُ الريحَ الرابعة فتُمطِرُ .
üçüncü rüzgârı gönderir, onu birbirine katar da yığın haline getirir; sonra dördüncü rüzgârı gönderir de yağmur yağdırır .
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {فَتَرَى الْوَدْقَ}. قال: القَطْرَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَتَرَى الْوَدْقَ} “Nihayet yağmurun çıktığını görürsün” ayeti hakkında: O yağmur damlasıdır, dediğini rivayet etti .
وقوله: {فَإذا أَصَابَ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ}. يقولُ: فإذا صرَف ذلك الودْقَ إلى أرض مَنْ أراد صرْفَه إلى أرضه من خلقه، رأيتهم يَستبشرون بأنَّه صرف ذلك إليهم، ويفرحون.
O'nun: {فَإذا أَصَابَ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “Derken onu kullarından dilediğine nasip edince onlar hemen seviniverirler” sözü hakkında da şöyle buyurmaktadır: O yağmuru yaratıklarından toprağına ulaştırmayı dilediği kimselerin toprağına sevk ettiğinde, onu kendilerine ulaştırdığı için onların müjdelenip sevindiklerini görürsün.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)} “Oysa onlar, kendilerine indirilmeden önce, bundan önce gerçekten umutsuzluk içindeydiler.” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: و كان هؤلاء الذين أصابهم الله بهذا الغيثِ من عباده، من قبل أنْ يُنَزَّلَ عليهم هذا الغيث، من قبل هذا الغيثِ - {لَمُبْلِسِينَ}. يقولُ: المُكتئبين حزِنين باحتباسه عنهم.
Allah -ve celle zikruhû- şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kullarından kendilerine bu yağmuru nasip ettiği o kimseler, üzerlerine bu yağmur indirilmeden önce, bu yağmurdan önce - {لَمُبْلِسِينَ} “Gerçekten umutsuzluk içindeydiler”. Şöyle buyurmaktadır: [Yağmurun] kendilerinden kesilmesi sebebiyle kederli ve üzgündüler .
كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِن كَانُوا مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِم مَّن قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ}. أي: قانطين.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَإِن كَانُوا مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِم مَّن قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ} “Oysa onlar, kendilerine indirilmeden önce, bundan önce gerçekten umutsuzluk içindeydiler” ayeti hakkında: Yani ümitsizliğe düşenlerdi, dediğini rivayet etti.
واختلف أهل العربية في وجه تكرير {من قَبْلِهِ}، وقد تقدم قبل ذلك قوله: {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِم}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرة: ردَّ {من قَبْلِهِ}
Arap dili âlimleri, daha önce {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِم} “Kendilerine indirilmeden önce” buyruğu geçmişken {من قَبْلِهِ} “Bundan önce” ifadesinin tekrarlanış vechi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden biri şöyle demiştir: {من قَبْلِهِ} [ifadesi]...
على التوكيدِ، نحو قوله: {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} [الحجر: ٣٠]. وقال غيره : ليس ذلك كذلك؛ لأن مع: {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِم} حرفًا ليس مع الثانيةِ. قال: فكأنه قال: من قبل التنزيل، من قبل المطر. فقد اختلفتا، وأما: {كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ}، وُكِّد بأجمعين؛ لأن "كلًّا"، يكونُ اسمًا ويكون توكيدا، وهو قوله: {أَجْمَعُونَ}.
ifadesi, tıpkı {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} [el-Hicr: 30] “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” ayetinde olduğu gibi tekit olarak tekrar edilmiştir, demiştir. Bir başkası ise : Durum öyle değildir; zira {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِم} ile birlikte, ikincisiyle birlikte olmayan bir edat vardır, demiştir. [O kimse] şöyle demiştir: Sanki; indirilmeden önce, yağmurdan önce, demiştir. Dolayısıyla ikisi farklılaşmıştır. {كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} ifadesine gelince; o, ecmeîn (أَجْمَعُونَ) sözüyle pekiştirilmiştir; çünkü küll (كُلّ) hem isim hem de tekit olur ki o da O'nun: {أَجْمَعُونَ} “Toptan” sözüdür.
والقولُ عندى في قوله: {من قَبْلِهِ}: على وجه التوكيد.
Bana göre {من قَبْلِهِ} “Bundan önce” sözündeki doğru görüş, tekit vechi üzere olmasıdır.
القول في تأويل قوله تعالى: {فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” sözünün tevili hakkında.
اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قوله: {فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ}؛ فقرأته عامةُ قرأة أهلِ المدينة والبصرة وبعضُ الكوفيين: (إلى أثَرِ رَحْمَةِ اللَّهِ). على التوحيد، بمعنى: فانظر يا محمد، إلى أثر الغيثِ الذي أصاب اللَّهُ به مَنْ أصاب من عبادِه، كيف يُحْيى ذلك الغيثُ الأرضَ من بعد موتها . وقرأ ذلك عامة قرأة الكوفةِ: {فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ}. على الجِمَاعِ، بمعنى: فانظر إلى آثار الغيثِ الذي أصاب الله به مَنْ أصاب، كيف يُحيى الله الأرضَ بعد موتها .
Kıraat imamları O'nun: {فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrasının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı bunu, tekil olarak: (إلى أثَرِ رَحْمَةِ اللَّهِ) şeklinde okumuştur. Bu, şu anlama gelir: Ey Muhammed, Allah'ın kullarından dilediğine nasip ettiği yağmurun eserine bak; o yağmur ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! . Kûfe kurrasının geneli ise bunu: {فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ} şeklinde çoğul olarak okumuştur. Bu da şu anlama gelir: Allah'ın dilediğine nasip ettiği yağmurun eserlerine bak; Allah ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! .
والصوابُ من القولِ في ذلك: أنهما قراءتان مشهورتان في قَرَأةِ الأمصارِ، متقاربتا المعنى؛ وذلك أنَّ الله إذا أحيا الأرضَ بغيث أنزله عليها، فإنَّ الغيثَ أحياها بإحياء الله إياها به، وإذا أحياها الغيثُ، فإن الله هو المحيى به، فبأيِّ القراءتين قرأ
Bu konuda doğru olan görüş şudur: Bunlar, muhtelif beldelerin kurrâsı arasında meşhur, anlamları birbirine yakın iki kıraattir. Zira Allah yeryüzünü üzerine indirdiği bir yağmurla dirilttiğinde, şüphesiz yağmur onu Allah'ın kendisiyle diriltmesi sayesinde diriltmiş olur; yağmur onu dirilttiğinde ise onun vasıtasıyla dirilten [asıl] Allah'tır. [Dolayısıyla] okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa
القارئ فمصيبٌ.
okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
فتأويل الكلام إذن: فانظرْ يا محمد، إلى آثارِ الغيثِ الذي يُنَزِّلُ اللَّهُ من السحابِ، كيف يُحيى الله به الأرضَ الميتةَ، فيُنبتُها ويُعشِبُها، من بعد موتها ودثورها.
O halde sözün tevili şöyledir: Ey Muhammed, Allah'ın buluttan indirdiği yağmurun eserlerine bir bak; Allah onunla ölü toprağı, ölümünden ve kuruyup yok olmasından sonra nasıl diriltiyor da bitkiler ve otlar bitiriyor!
{إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتَى}. يقولُ جلَّ ذكره: إن الذي يُحيى هذه الأرضَ بعد موتها بهذا الغيثِ، لَمُحيي الموتى من بعد موتهم، {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ}، مع قدرته على إحياء الموتى، {قَدِيرٌ}، لا يعزُّ عليه شيءٌ أراده، ولا يمتنع عليه فعلُ شيءٍ شاءه، سبحانَه.
{إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتَى} “Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu yeryüzünü ölümünden sonra bu yağmurla dirilten zât, elbette ölüleri de ölümlerinden sonra diriltecektir. {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} “Ve O, her şeye”, ölüleri diriltmeye olan gücüyle birlikte, {قَدِيرٌ} “Hakkıyla güç yetirendir”; dilediği hiçbir şey O'na güç gelmez ve yapmak istediği hiçbir şey O'na engel olamaz; O münezzehtir.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)} “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye başlarlar.” sözünün tevili hakkında.
يَكْفُرُونَ الله يقول تعالى ذكره: ولئن أرسَلْنا ريحًا، مفسدةً ما أنبته الغيثُ الذي أنزلناه من السماء، فرأى هؤلاء الذين أصابهم الله بذلك الغيث الذي حَبِيتْ به أَرَضُوهم، وأعشَبَتْ ونبَتتْ به زروعُهم - ما أنبتَتْه أَرَضوهم بذلك الغيث من الزرعِ مُصْفَرًّا، قد فسَد بتلك الريح التي أرسلناها، فصار من بعدِ خُضْرته مصفرًّا؛ لظلُّوا من بعدِ استبشارهم وفرحهم به، يكفرون بربِّهم.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki gökten indirdiğimiz yağmurun bitirdiğini bozan bir rüzgâr göndersek de, Allah'ın kendilerine o yağmuru isabet ettirdiği ve toprakları onunla canlanıp otlanan, ekinleri biten bu kimseler - o yağmur sayesinde topraklarının bitirdiği ekini, gönderdiğimiz o rüzgârla bozulmuş ve yeşilliğinin ardından sararmış görseler; onunla sevinip ferahlamalarının ardından hemen Rablerine nankörlük etmeye başlarlardı.
القول في تأويل قوله تعالى: {فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)} “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı işittiremezsin. Sen körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] doğru yola iletici değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip teslim olanlara işittirebilirsin.” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكره: {فَإِنَّكَ} يا محمد {لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى}. يقولُ: لا تجعلُ لهم أسماعًا يفهمون بها عنك ما تقولُ لهم. وإنما هذا مثلٌ، ومعناه: فإنك لا تقدِرُ أن تُفهِمَ هؤلاء المشركين الذين قد ختَم الله على أسماعهم، فسلبهم فَهْمَ ما يُتلى عليهم من مواعظِ تنزيلِه، كما لا تَقدِرُ أن تُفهِمَ الموتى الذين [قد سلَبهم الله أسماعَهم، بأن تجعلَ لهم أسماعًا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {فَإِنَّكَ} “Şüphesiz sen” ey Muhammed, {لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى} “Ölülere işittiremezsin”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara, kendilerine söylediğin şeyleri senin adına anlayacakları kulaklar veremezsin. Bu ancak bir meseldir; anlamı da şudur: Allah'ın kulaklarını mühürlediği ve indirdiği kitabın öğütlerinden kendilerine okunanları anlama yetisini çekip aldığı bu müşriklere bir şey anlatmaya güç yetiremezsin; tıpkı Allah'ın kulaklarını çekip aldığı ölülere [onlara kulaklar var ederek anlatmaya güç yetiremeyeceğin gibi.
وقوله: {وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ}. يقولُ: وكما لا تَقدرُ أَنْ تُسمِعَ الصُّمَّ - الذين] قد سُلِبوا السمعَ - الدعاءَ، إذا هم وَلَّوا عنك مُدْبرين، كذلك لا تَقِدرُ أنْ تُوفِّقَ هؤلاء الذين قد سلبهم اللَّهُ فَهُمَ آيَاتِ كتابه، لسماعِ ذلك وفهمه.
O'nun: {وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ} “Sağırlara da çağrıyı duyuramazsın” sözü hakkında da şöyle buyurmaktadır: Ve tıpkı arkalarını dönüp gittikleri zaman, kendilerinden] işitme yetisi alınmış olan sağırlara çağrıyı duyurmaya güç yetiremeyeceğin gibi, Allah'ın kitabının ayetlerini anlama yetisini kendilerinden çekip aldığı bu kimselere de bunu işitip anlamaları için muvaffak kılmaya güç yetiremezsin.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى}: هذا مَثَلٌ ضرَبه الله للكافر، فكما لا يَسمَعُ الميتُ الدعاءَ، كذلك لا يَسمَعُ الكافرُ، {وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَوْا مُدْبِرِينَ}. يقولُ: لو أَنَّ أَصمَّ ولَّى مُدبرًا ثم ناديته لم يَسمَعْ، كذلك الكافرُ لا يَسْمَعُ ولا يَنتفِعُ بما يَسْمَعُ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, Allah'ın kâfir için getirdiği bir meseldir; ölü çağrıyı işitmediği gibi kâfir de işitmez. {وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَوْا مُدْبِرِينَ} “Arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı duyuramazsın” ayeti hakkında da şöyle demektedir: Şayet bir sağır arkasını dönüp gitse ve sen ona seslensen işitmez; işte kâfir de böylece işitmez ve işittiğinden faydalanamaz .
وقوله: {وَمَا أَنتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَن ضَلَالَتِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما أنت يا محمدُ، بمسدِّدِ من أعماه الله عن الاستقامةِ، ومَحَجة الحقِّ، فلم يُوفِّقه لإصابةِ
O'nun: {وَمَا أَنتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَن ضَلَالَتِهِمْ} “Körleri sapıklıklarından [çevirip] doğru yola iletici değilsin” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın istikametten ve hak caddesinden körleştirdiği, bu sebeple doğruyu bulmaya muvaffak kılmadığı kimseyi...
الرشدِ، فصارِفِه عن ضلالته التي هو عليها، وركوبِه الجائرَ من الطرق، إلى سبيل الرشادِ. يقولُ: ليس ذلك بيدك ولا إليك، ولا يقدر على ذلك أحدٌ غيرى؛ لأنى القادرُ على كلِّ شيءٍ. وقيل: {بِهَادِ الْعُمْيِ عَن ضَلَالَتِهِمْ}. [ولم يُقل: من ضلالتهم] . لأن معنى الكلام ما وَصَفْتُ، من أنه: وما أنت بصارفهم عنه. فحُمِل على المعنى، ولو قيل: من ضلالتهم. كان صوابًا، وكان معناه: ما أنت بمانعهم من ضلالتهم.
doğruya ulaşmaya muvaffak kılmadığı kimseyi doğruluğa iletecek, üzerinde bulunduğu sapıklıktan ve saptığı yollardan hidayet yoluna döndürecek değilsin. Şöyle buyurmaktadır: Bu senin elinde ve yetkinde değildir; buna benden başka kimse de güç yetiremez; çünkü her şeye kadir olan yalnızca benim. Ayette: {بِهَادِ الْعُمْيِ عَن ضَلَالَتِهِمْ} “Körleri sapıklıklarından iletecek [değilsin]” denilmiş, [min dalâletihim (من ضلالتهم) denilmemiştir] . Çünkü sözün anlamı vasfettiğim gibi, “Sen onları ondan çevirecek değilsin” mânâsındadır; dolayısıyla mânâya hamledilmiştir. Şayet 'min dalâletihim' denilseydi de doğru olurdu ve mânâsı: “Sen onları sapıklıklarından alıkoyacak değilsin” demek olurdu.
وقوله: {إن تُسْمِعُ إِلَّا مَن يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا}. يقول تعالى ذكره لنبيه: ما تُسْمِعُ السماعَ الذي ينتفِعُ به سامعُه فيعقِلَه، إلا من يؤمنُ بآياتنا؛ لأن الذي يُؤْمِنُ بِآيَاتِنا إذا سمع كتابَ الله، تدبَّره وفهمه وعقَله، وعمل بما فيه، وانتهى إلى حدودِ اللهِ التي حدَّ فيه، فهو الذي يَسمَعُ السماع النافعَ.
O'nun: {إن تُسْمِعُ إِلَّا مَن يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا} “Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Sen, işitenin faydalanıp akledeceği işitmeyi ancak ayetlerimize iman eden kimseye duyurabilirsin; çünkü ayetlerimize iman eden kimse Allah'ın kitabını işittiğinde onu derinlemesine düşünür, anlar, akleder, içindekilerle amel eder ve Allah'ın onda koyduğu sınırlara riayet eder; işte fayda veren işitmeyi işiten odur.
وقوله: {فَهُم مُسْلِمُونَ}. يقولُ: فهم خاضعون لله بطاعته، متذلِّلون لمواعظ كتابه.
O'nun: {فَهُم مُسْلِمُونَ} “Ki onlar teslim olanlardır” sözü hakkında da şöyle buyurmaktadır: Onlar O'na itaatle boyun eğenler ve kitabının öğütleri karşısında tezellül gösterenlerdir.
القول في تأويل قوله تعالى: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)} “Allah O'dur ki sizi bir zayıflıktan yarattı; sonra zayıflığın ardından bir kuvvet verdi; sonra kuvvetin ardından bir zayıflık ve ihtiyarlık getirdi. O dilediğini yaratır; O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” sözünün tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره لهؤلاء المكذِّبين بالبعث من مشركي قريش، محتجًّا عليهم بأنه القادرُ على ذلك، وعلى ما يشاءُ: {الَّذِى خَلَقَكُم} أَيُّهَا النَّاسُ، {من ضَعْفٍ}. يقولُ: من نُطْفَةٍ وماءٍ مَهِينٍ، فأنشأكم بَشَرًا سَوِيًّا، {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً}. يقولُ: ثم جعَل لكم قوَّةً على التصرُّفِ، من بعدِ خلقِه إياكم من ضَعْفٍ، ومن بعدِ ضعفِكم بالصغرِ والطفولةِ، {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً}. يقولُ: ثم أحدَث لكم الضعفَ بالهَرَمِ والكبرِ عما كنتم عليه أقوياءَ في شبابِكم، وشيبةً.
Zikri yüce olan Allah, Kureyş müşriklerinden yeniden dirilişi yalanlayan kimselere, buna ve dilediği her şeye kadir olduğuna dair delil getirerek şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! {الَّذِى خَلَقَكُم} “O ki sizi yarattı” {من ضَعْفٍ} “bir zayıflıktan”. Yani bir nutfeden ve değersiz bir sudan [yarattı] da sizi tastamam bir insan olarak inşa etti. {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً} “Sonra zayıflığın ardından bir kuvvet verdi”. Şöyle demektedir: Sizi bir zayıflıktan yaratmasının, küçüklük ve çocukluktaki zayıflığınızın ardından size hareket ve tasarruf edebilecek bir kuvvet verdi. {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً} “Sonra kuvvetin ardından bir zayıflık ve ihtiyarlık getirdi”. Şöyle buyurmaktadır: Sonra gençliğinizde güçlü olduğunuz durumun ardından yaşlılık ve ihtiyarlık ile sizde bir zayıflık ve saç ağarması (ihtiyarlık) meydana getirdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ}. أي: مِن نُطْفَةٍ، {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا}: الهَرَمَ، {وَشَيْبَةً}: الشَّمَطَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ} “Allah O'dur ki sizi bir zayıflıktan yarattı” yani bir nutfeden; {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا} “Sonra zayıflığın ardından bir kuvvet verdi; sonra kuvvetin ardından bir zayıflık getirdi” yani ihtiyarlık; {وَشَيْبَةً} “Ve ihtiyarlık” yani saç ağarması, dediğini rivayet etti .
وقولُه: {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يَخلُقُ مَا يَشَاءُ مِن ضَعْفٍ وقُوَّةٍ وشبابٍ وشَيْبٍ، {وَهُوَ الْعَلِيمُ} بتَدْبيرِ خلقِه، {الْقَدِيرُ} على ما يشاءُ، لا يَمتنِعُ عليه شيءٌ أرادَه، فكما فعَل هذه الأشياءَ، فكذلك يُميتُ خلقَه ويُحْيِيهم إذا شاء. يقولُ: واعلَموا أن الذي فعَل هذه الأفعالَ بقُدْرته يُحيى الموتى إذا شاء.
O'nun: {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} “O dilediğini yaratır” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Zayıflık, kuvvet, gençlik ve ihtiyarlıktan dilediğini yaratır. {وَهُوَ الْعَلِيمُ} “O hakkıyla bilendir” yarattıklarını tedbir etmeyi, {الْقَدِيرُ} “Her şeye gücü yetendir” dilediği şeye; O'nun dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz. Nitekim bu şeyleri yaptığı gibi, aynı şekilde dilediğinde yarattıklarını öldürür ve diriltir. Şöyle buyurmaktadır: Biliniz ki bu fiilleri kudretiyle yapan Zât, dilediği zaman ölüleri de diriltir.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)} “Kıyametin kopacağı gün suçlular, [dünyada veya kabirde] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle döndürülüyorlardı.” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ تجيءُ ساعةُ البعثِ، فيُبْعَثُ الخلقُ مِن قبورِهم {يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ}، وهم الذين كانوا يكفُرون بالله في الدنيا، ويكتسِبون فيها الآثامَ، وإقسامُهم: حَلِفُهم باللهِ. {مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ}. يقولُ: يُقْسِمون بأنهم لم يَلْبَثُوا في قبورِهم غيرَ ساعةٍ واحدةٍ. يقولُ الله جلَّ ثناؤُه: {كَذَلِكَ} في
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Diriliş vakti gelip de yaratılmışlar kabirlerinden diriltildiği gün {يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Suçlular yemin ederler”; onlar dünyada Allah'ı inkâr eden ve orada günah işleyen kimselerdir. Onların yemin etmeleri, Allah adına ant içmeleridir. {مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ} “Bir saatten fazla kalmadıklarına [yemin ederler]”. Şöyle buyurmaktadır: Kabirlerinde yalnızca bir saat kaldıklarına yemin ederler. Senâsı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {كَذَلِكَ} “İşte böyle”...
الدنيا {كَانُوا يُؤْفَكُونَ}. يقولُ: كَذَبوا في قيلِهم وقَسَمِهم: ما لَبِثْنا غيرَ ساعةٍ.
dünyada {كَانُوا يُؤْفَكُونَ} “Döndürülüyorlardı”. Şöyle buyurmaktadır: “Bir saatten fazla kalmadık” şeklindeki sözlerinde ve yeminlerinde yalan söylediler.
كما كانوا في الدنيا يَكْذِبون ويَحْلِفون على الكذبِ وهم يعلَمون.
Tıpkı dünyada iken bildikleri halde yalan söyleyip yalan yere yemin ettikleri gibi.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ}. أي: يكذِبون في الدنيا. وإنما يعنى بقولِه: {يُؤْفَكُونَ}: عن الصدقِ، ويُصَدُّون عنه إلى الكذبِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ} “Kıyametin kopacağı gün suçlular, bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar işte böyle döndürülüyorlardı” ayeti hakkında: Yani dünyada yalan söylüyorlardı, dediğini rivayet etti. O'nun: {يُؤْفَكُونَ} “Döndürülüyorlardı” sözüyle kastettiği şey: Doğruluktan çevriliyor ve ondan yalan tarafına saptırılıyorlardı demektir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦)} “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise: 'Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılmış olan] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz' derler.” sözünün tevili hakkında.
كان قتادةُ يقولُ: هذا مِن المُقَدَّمِ الذي معناه التأخيرُ.
Katâde şöyle derdi: Bu, takdim edilmiş (öne alınmış) olup mânâsı tehir (sonda) olan ifadelerdendir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ}. قال: هذا مِن مَقاديمِ الكلامِ، وتأويلُها: وقال الذين أُوتوا الإيمانَ والعلمَ: {لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ} “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise: 'Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılmış olan] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız' derler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, öne alınmış sözlerdendir; tevili ise şöyledir: Kendilerine iman ve ilim verilenler: {لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılmış olana kadar] kaldınız” dediler .
وذُكر عن ابن جُرَيجٍ أنه كان يقولُ: معنى ذلك: وقال الذين أوتُوا العلمَ بكتابِ الله، والإيمانَ بالله وكتابهِ.
İbn Cüreyc'den şöyle dediği zikredilmiştir: Bunun anlamı; 'Allah'ın Kitabı'na dair ilim ile Allah'a ve O'nun Kitabı'na iman kendilerine verilenler [şöyle] dedi...' [şeklindedir].
وقولُه: {فِي كِتَابِ اللَّهِ}. يقولُ: فيما كتَب الله مما سبَق في علمِه أنكم تَلْبَثونه . {فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ}. يقولُ: فهذا يومُ يُبْعَثُ الناسُ مِن قبورِهم، {وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. [يقولُ: ولكنكم كنتم لا تعلمون] في الدنيا أنه يكونُ، وأنكم مبعوثون مِن بعدِ الموت، فلذلك كنتم تكذِّبون.
O'nun: {فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda” sözü; Allah'ın, [orada] kalacağınıza dair ilminde önceden takdir edip yazdığı şeyde, demektir . {فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ} “İşte bu diriliş günüdür”; yani insanların kabirlerinden diriltileceği gün işte budur, demektir. {وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Fakat siz bilmiyordunuz” [Şöyle buyurmaktadır: Fakat siz] dünyada bunun gerçekleşeceğini ve ölümden sonra diriltileceğinizi bilmiyordunuz; bu yüzden [onu] yalanlıyordunuz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)} “Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onlardan [Allah'ı] hoşnut etmeleri de istenmez (tövbeleri kabul edilmez).” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: فيومَ يُبْعَثون مِن قبورِهم {لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ}. يعنى المُكذِّبين بالبعثِ في الدنيا، {مَعْذِرَتُهُمْ}: وهو قولُهم: ما علِمْنا أنه يكونُ، ولا أنَّا نُبْعَثُ. {وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ}. يقولُ: ولا هؤلاء الظُّلَمةُ يُسْتَرْجَعون يومَئذٍ عما كانوا يكذِّبون به في الدنيا.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kabirlerinden diriltilecekleri o gün, {لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ} “Zulmedenlere mazeretleri fayda vermez” -yani dünyada dirilişi yalanlayanlara- {مَعْذِرَتُهُمْ} “Mazeretleri” de onların: 'Bunun olacağını ve bizim diriltileceğimizi bilmiyorduk' şeklindeki sözleridir. {وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “Ve onlardan [Allah'ı] hoşnut etmeleri de istenmez”; yani o zalimlerin, o gün dünyada iken yalanlamış oldukları şeyden dönmeleri de istenmez, [tövbeleri kabul edilmez].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ (٥٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ (٥٨)} “Andolsun ki biz, bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Şayet onlara bir ayet (mucize) getirsen, inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak iptal peşinde koşan (batıl iş yapan)larsınız' diyeceklerdir.” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد مَثَّلْنا للناسِ في هذا القرآنِ مِن كُلِّ مَثَلٍ؛ احتجاجًا عليهم، وتَنْبيهًا لهم على وحدانيةِ الله. وقولُه: {وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ}. يقولُ: ولئن جئتَ يا محمدُ، هؤلاء القومَ {بِآيَةٍ}. يقولُ: بدَلالةٍ على صدقِ ما تقولُ - {لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ}. [يقولُ: ليَقولَنَّ الذين جحَدوا رسالتَك، وأنكَروا نُبُوَّتَك: إن أنتم أيُّها المُصَدِّقون محمدًا فيما أتاكم به {إِلَّا مُبْطِلُونَ}] فيما تَجيِئوننا به مِن هذه الأمورِ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Biz, onlara karşı bir hüccet (delil) olsun ve Allah'ın birliğine dikkatlerini çeksin diye bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. O'nun: {وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ} “Şayet onlara bir ayet getirsen” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet sen bu topluluğa {بِآيَةٍ} “bir ayet” -yani söylediğin şeyin doğruluğuna bir delil- [getirsen], {لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ} “inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak bâtıl peşinde koşanlarsınız' diyeceklerdir.” [Şöyle buyurmaktadır: Senin risaletini inkâr eden ve peygamberliğini reddeden kimseler mutlaka: 'Ey Muhammed'i size getirdiği şeylerde tasdik edenler! Siz, bize getirdiğiniz bu hususlarda {إِلَّا مُبْطِلُونَ} “ancak bâtıl peşinde koşanlarsınız” diyeceklerdir.]
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩)} “İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler.” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: كذلك يختِمُ اللهُ على قلوبِ الذين لا يعلَمون حقيقةَ ما تأتيهم به يا محمدُ، مِن عندِ اللَّهِ، مِن هذه العِبَر والعظاتِ، والآياتِ البَيِّنَاتِ، فلا يفقَهون عن اللَّهِ حُجَّةً ، ولا يفهَمون عنه ما يَتْلُو عليهم مِن آى كتابه، فهم لذلك في طُغْيانِهم يَتَردُّدون.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın katından kendilerine getirdiğin bu ibretlerin, öğütlerin ve apaçık ayetlerin hakikatini bilmeyenlerin kalplerini Allah işte böyle mühürler; bu yüzden Allah'ın hiçbir delilini kavrayamazlar ve Kitabı'nın onlara okuduğu ayetlerinden hiçbir şey anlamazlar. Dolayısıyla onlar azgınlıkları içinde bocalayıp dururlar.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ (٦٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ (٦٠)} “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni hafifliğe (gevşekliğe/telaşa) sevk etmesin.” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: فاصبرْ يا محمدُ، لِما ينالُك من أَذاهم، وبلِّغْهم رسالةَ ربِّك، فإن وعد الله الذي وعَدك، مِن النصِر عليهم، والظَّفَرِ بهم، وتَمْكينِك وتمكينِ أصحابِك وتُبَّاعِك في الأرض - حقٌّ، {وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ}. يقولُ: ولا يَسْتَخِفَّنَّ حِلْمَك ورأيك هؤلاء المشركون بالله، الذين لا يوقنون بالمعاد، ولا يصدِّقون بالبعث بعد المماتِ، فيثَبِّطوك عن أمر الله، والنفوذ لما كلَّفك من تبليغهم رسالته.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onların eziyetlerine karşı sabret ve onlara Rabbinin elçiliğini tebliğ et. Çünkü Allah'ın sana vadettiği; onlara karşı yardım, onlara üstün gelme, seni, ashabını ve sana tabi olanları yeryüzünde iktidar kılma vaadi haktır (gerçektir). {وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ} “Kesin olarak inanmayanlar sakın seni hafifliğe sevk etmesin”; yani ahirete kesin olarak inanmayan, ölümden sonra dirilişi tasdik etmeyen ve Allah'a ortak koşan bu kimseler senin hilmini (ağırbaşlılığını) ve görüşünü sakın sarsıp hafife almasın ki, seni Allah'ın emrinden ve O'nun elçiliğini onlara tebliğ etmekle seni görevlendirdiği şeyleri yerine getirmekten alıkoymasınlar.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سعيد بن جبيرٍ، عن عليّ بن ربيعةً، أن رجلًا من الخوارج قرأ خلفَ عليٍّ، ﵁: {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [الزمر: ٦٥]. فقال عليٌّ: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ}.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Saîd b. Cübeyr'den, o da Ali b. Rebîa'dan rivayet etti ki: Haricîlerden bir adam, Ali radıyallâhu anh'ın arkasında [namaz kılarken]: {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [ez-Zümer: 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve kesinlikle hüsrana uğrayanlardan olursun!” [ayetini] okudu. Bunun üzerine Ali de [ona]: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ} “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni hafifliğe sevk etmesin.” [ayetiyle karşılık verdi].
قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شَرِيكٍ، عن عثمان بن أبي زُرْعَةَ، عن عليٍّ بن ربيعة، قال: نادى رجلٌ مِن الخوارج عليًّا، ﵁، وهو في صلاة الفجرِ فقال: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. فأجابه عليٌّ، ﵁، وهو في الصلاةِ: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ} .
Dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Osman b. Ebî Zür'a'dan, o da Ali b. Rebîa'dan rivayet edip dedi ki: Haricîlerden bir adam, sabah namazında iken Ali radıyallâhu anh'a seslenerek: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar ve mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursun'” dedi. Ali radıyallâhu anh da namazda iken ona: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ} “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni hafifliğe sevk etmesin” [ayetiyle] cevap verdi .