ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {هَذَا خَلْقُ اللَّهِ}: ما ذكَر من خلْقِ السماواتِ والأرضِ، وما بثَّ من الدوابِّ، وما أنبَت من كلِّ زوجٍ كريمٍ، {فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}: الأصنامُ الذين تدعون من دونِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {هَذَا خَلْقُ اللَّهِ} “İşte bu, Allah'ın yaratmasıdır”; göklerin ve yerin yaratılmasından, yayılan canlılardan ve bitirilen her güzel çiftten zikrettiği şeylerdir. {فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başkalarının ne yarattığını bana gösterin!”; yani O'ndan başka yalvardığınız putlar [ne yaratmış?] .
وقولُه: {بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ تعالَى ذكرُه: ما عبَد هؤلاءِ المشركون الأوثانَ والأصنامَ من أجلِ أنها تخلُقُ شيئًا، ولكنهم دعاهم إلى عبادتِها ضَلالُهم، وذَهابُهم عن سبيلِ الحقِّ، فهم {فِي ضَلَالٍ}. يقولُ: فهم في جَوْرٍ عن الحقِّ، وذَهابٍ عن الاستقامةِ، {مُبِينٍ}. يقولُ: يُبِينُ لَمَنْ تأَمَّلَه، ونظَر فيه، وفكَّر بعَقْلٍ، أنه ضلالٌ لا هدًى.
Allah'ın: {بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Hayır, o zalimler apaçık bir sapıklık içindedirler” kavli: Şânı yüce olan buyuruyor ki: Bu müşrikler putlara ve heykellere bir şey yarattıkları için tapmadılar; bilakis onları bunlara tapmaya sevk eden şey sapıklıkları ve hak yoldan uzaklaşmalarıdır. Dolayısıyla onlar {فِي ضَلَالٍ} “bir sapıklık içindedirler”; yani haktan sapma ve istikametten uzaklaşma içindedirler. {مُبِينٍ} “apaçık”; yani bunu düşünen, inceleyen ve akıl yürüten kimseye bunun hidayet değil apaçık bir sapıklık olduğunu gösteren [bir sapıklık].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (١٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (١٢)} “Andolsun biz Lokmân'a: 'Allah'a şükret' diye hikmet verdik. Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse, bilsin ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye layık olandır” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقْد آتينا لقمانَ الفقهَ في الدينِ، والعقلَ، والإصابةَ في القولِ.
Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Andolsun biz Lokmân'a dinde derin kavrayış (fıkıh), akıl ve sözde isabet verdik.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ}. قال: الفقهَ والعقلَ والإصابةَ في القولِ، من غيرِ نُبوَّةٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ} “Andolsun biz Lokmân'a hikmet verdik” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Peygamberlik olmaksızın [ona verilen] anlayış (fıkıh), akıl ve sözde isabettir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ}. أي: الفقهَ في الإسلامِ. قال قَتادةُ: ولم يكُنْ نبيًّا، ولم يُوْحَ إليه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ} “Andolsun biz Lokmân'a hikmet verdik”; yani İslâm'da anlayış [fıkıh verdik]. Katâde dedi ki: O bir peygamber değildi ve kendisine vahiy indirilmemişti .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا يونُسُ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ}. قال: الحكمةُ: الصوابُ . وقال غيرُ أبى بشرٍ: الصوابُ، في غيرِ النبوَّةِ.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, Mücâhid'in: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ} “Andolsun biz Lokmân'a hikmet verdik” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Hikmet; doğruyu bulmaktır . Ebû Bişr'in dışındakiler ise: Peygamberlik olmaksızın doğruyu bulmaktır, demiştir.
حدَّثنا ابن المثنى، ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ، أنه قال: كان لقمانُ رجلًا صالحًا، ولم يكُنْ نبيًّا.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: Lokmân salih bir kimseydi, peygamber değildi.
حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِيُّ وابنُ حميدٍ، قالا: ثنا حَكّامٌ، عن سعيدٍ الزُّبَيْدِيِّ، عن مجاهدٍ، قال: كان لقمانُ الحكيمُ عبدًا حَبشيًّا، غليظَ الشَّفَتَيْنِ، مُصفَّحَ القدمَيْنِ، قاضيًا على بني إسرائيلَ .
Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Hakkâm, Saîd ez-Zübeydî'den, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Lokmân el-Hakîm; dudakları kalın, ayak tabanları geniş Habeşli bir köle idi ve İsrâiloğullarına kadılık/hâkimlik yapıyordu .
حدَّثني عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرمليُّ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ، قال: كان لقمانُ عبدًا أسودَ، عظيمَ الشفتَيْنِ، مُشقَّقَ القَدَمَيْنِ .
Bana Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Lokmân; dudakları iri/kalın, ayakları çatlak siyahî bir köle idi .
حدَّثني عباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ مَخْلَدٍ، قال: ثنا سليمانُ بنُ بلالٍ، قال: ثني يحيى بنُ سعيدٍ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ المسيِّبِ يقولُ: كان لقمانُ الحكيمُ أسودَ من سودانِ مصرَ .
Bana Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Bilâl anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'in şöyle dediğini işittim: Lokmân el-Hakîm, Mısır siyahîlerinden siyahî [bir kimse] idi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن أشعثَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: كان لقمانُ عبدًا حبشيًّا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Eş'as'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Lokmân Habeşli bir köle idi .
حدَّثنا العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرنا أبى، قال: ثنا الأوزاعيُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ حَرْملَةَ، قال: جاء أسودُ إلى سعيدِ بن المسيِّبِ يسأَلُ، فقال له سعيدٌ: لا تحزَنْ من أجلِ أنك أسودُ، فإنه كان مِن خيرِ الناسِ ثلاثةٌ من السودانِ؛ بلالٌ، ومِهْجَعٌ مولَى عمرَ بن الخطابِ، ولُقمانُ الحكيمُ، كان أسودَ نوبيًّا ذا
Bize Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize babam haber verdi, dedi ki: Bize el-Evzâî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Harmele anlattı, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'e soru sormak üzere siyahî bir adam geldi. Bunun üzerine Saîd ona şöyle dedi: Siyahî olduğun için üzülme! Çünkü insanların en hayırlılarından üç kişi siyahîlerden idi: Bilâl, Ömer b. el-Hattâb'ın azatlısı Mihca' ve Lokmân el-Hakîm. O, Nûbeli siyahî biri olup...
مَشافِرَ .
ve kalın dudaklı idi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي الأشهَبِ، عن خالدٍ الرَّبَعِيِّ، قال: كان لقمانُ عبدًا حبشيًّا نجَّارًا، فقال له مَوْلَاه: اذبَحْ لنا هذه الشاةَ. فذبَحها، قال: أخرِجْ أطيبَ مُضْغَتَين فيها. فأخرَج اللسانَ والقلْبَ، ثم مكَث ما شاء الله، ثم قال: اذبَحْ لنا هذه الشاةَ. فذبَحها، فقال: أخرِجْ أخبَثَ مُضْغَتَين فيها. فأخرَج اللسانَ والقلْبَ، فقال له مَوْلاه: أَمَرْتُك أن تُخْرِجَ أطيبَ مُضْعَتين فيها فأخرَجْتَهما، وأمرْتُك أن تُخرِجَ أَخبَثَ مُضْعَتين فيها فأخرَجْتَهما! فقال له لقمانُ: إنه ليس من شيءٍ أطيبَ منهما إذا طابا، ولا أخبَثَ منهما إذا خبُثا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebü'l-Eşheb'den, o da Hâlid er-Rabaî'den nakletti, dedi ki: Lokmân, dülger/marangoz Habeşli bir köle idi. Efendisi ona: 'Şu koyunu bizim için kes' dedi. O da kesti. [Efendisi]: 'Ondaki en lezzetli/temiz iki et parçasını çıkar' dedi. Lokmân da dili ve kalbi çıkardı. Sonra Allah'ın dilediği bir müddet geçti. Ardından [efendisi]: 'Şu koyunu bizim için kes' dedi. O da kesti. [Efendisi]: 'Ondaki en pis/kötü iki et parçasını çıkar' dedi. Lokmân yine dili ve kalbi çıkardı. Bunun üzerine efendisi ona: 'Sana ondaki en lezzetli iki et parçasını çıkarmanı emrettim, bunları çıkardın; sana ondaki en pis iki et parçasını çıkarmanı emrettim, yine bunları çıkardın!' dedi. Lokmân da ona şöyle dedi: 'İyi ve temiz olduklarında bunlardan daha temizi/iyisi yoktur; kötü ve bozuk olduklarında da bunlardan daha kötüsü/pisi yoktur' .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكَمُ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، قال: كان لقمانُ عبدًا أسودَ، غليظَ الشفتَين، مُصفَّحَ القدمَينِ، فأتاه رجُلٌ وهو في مجلِسِ أُناسٍ يُحدِّثُهم، فقال له: ألسْتَ الذي كنتَ ترْعَى معى الغنمَ في مكانِ كذا وكذا؟ قال: نعَم. قال: فما بلَغ بك ما أرى؟ قال: صِدْقُ الحديثِ، والصَّمْتُ عما لا يَعْنِيني .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays anlattı, dedi ki: Lokmân; dudakları kalın, ayak tabanları geniş siyahî bir köle idi. Bir mecliste insanlara bir şeyler anlatırken bir adam onun yanına gelip: 'Sen falan falan yerde benimle koyun güden kimse değil misin?' dedi. Lokmân: 'Evet' dedi. Adam: 'Peki gördüğüm bu mertebeye seni ne ulaştırdı?' deyince, Lokmân: 'Doğru sözlü olmak ve beni ilgilendirmeyen şeylerde susmak' dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ}. قال: القرآنَ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ} “Andolsun biz Lokmân'a hikmeti verdik” [ayeti hakkında Mücâhid], '[O], Kur'an'dır' dedi.
قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الحكمةُ الأمانةُ.
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Hikmet, emanettir.
وقال آخرون: كان نبيًّا.
Başkaları ise: Peygamber idi, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنى أبي، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ، قال: كان لقمانُ نبيًّا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bana babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da İkrime'den nakletti, dedi ki: Lokmân bir peygamber idi .
وقولُه: {أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد آتينا لقمانَ الحكمةَ، أنِ احمَدِ الله على ما آتاكَ من فَضْلِه. وجعَل قولَه: {أَنِ اشْكُرْ} ترجمةً عن الحكمةِ؛ لأن مِن الحكمةِ التي كان أوتِيَها، كان شُكْرُه الله على ما آتاه.
Allah'ın: {أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ} “Allah'a şükret” kavli: Şânı yüce olan buyuruyor ki: Lokmân'a; sana lütfettiği şeylerden dolayı Allah'a hamdet [diye] hikmet verdik. {أَنِ اشْكُرْ} “şükret” sözünü hikmetin bir açıklaması/tercümesi kılmıştır; çünkü kendisine verilen hikmetin bir gereği olarak, kendisine bahşettiklerine karşılık Allah'a şükretmekteydi.
وقولُه: {وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ}. يقولُ: ومَن يشكرِ الله على نِعَمِه عندَه فإنما يشكُرُ لنفسِه؛ لأن الله يُجزِلُ له على شُكرِه إياه الثوابَ، ويُنقِذُه به من الهَلَكةِ، {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ}. يقولُ: ومن كفَر نعمةَ اللهِ عليه، إلى نفسِه أساء؛ لأن الله معاقِبُه على كفرانِه إياه، والله غنيٌّ عن شكرِه إياه على نِعَمِه، لا حاجةَ به إليه؛ لأن شكرَه إياه لا يَزيدُ في سلطانِه، ولا يُنْقِصُ كفرانُه إياه من مُلكِه. ويعنى بقولِه: {حَمِيدٌ}: مَحْمودٌ على كلِّ حالٍ، له الحمدُ على نعَمِه؛ كفَر العبدُ نعمتَه أو شكَره عليها. وهو مصروفٌ من مفعولٍ إلى فَعِيلٍ.
Allah'ın: {وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ} “Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur” kavli: Kim Allah'ın kendisine olan nimetlerine şükrederse ancak kendi yararına şükretmiş olur; zira Allah, Kendisine şükretmesine karşılık ona bol mükâfat verir ve bununla onu helâkten kurtarır. {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Kim de nankörlük ederse, bilsin ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye layık olandır” kavli ise: Kim de Allah'ın üzerindeki nimetine nankörlük ederse ancak kendine kötülük etmiş olur; çünkü nankörlüğü sebebiyle Allah onu cezalandıracaktır. Allah ise nimetlerine karşı kulun şükretmesine muhtaç değildir, buna ihtiyacı yoktur; zira kulun O'na şükretmesi O'nun hükümranlığını artırmayacağı gibi, nankörlük etmesi de mülkünden bir şey eksiltmez. {حَمِيدٌ} “övgüye layık olandır” kavliyle: Kul O'nun nimetine nankörlük etse de şükretse de O her halükârda övülendir (mahmûd), nimetlerinden dolayı hamd O'na aittir, demektir. Bu kelime 'mef'ûl' kalıbından 'fa'îl' kalıbına dönüştürülmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ (١٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ (١٣)} “Hani Lokmân oğluna öğüt vererek şöyle demişti: 'Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma. Çünkü şirk gerçekten büyük bir zulümdür'” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرْ يا محمدُ {وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}. يقولُ: الخطأٌ من القولِ عظيمٌ.
Şânı yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Hani Lokmân oğluna öğüt vererek şöyle demişti: 'Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma. Çünkü şirk gerçekten büyük bir zulümdür'” [ayetini] hatırla. [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Şirk], sözün büyük bir hatasıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ (١٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ (١٤)} “Biz insana anne babasını tavsiye ettik. Annesi onu güçsüzlük üstüne güçsüzlükle taşıdı. Onun sütten kesilmesi de iki yıl içindedir. 'Bana ve anne babana şükret; dönüş ancak banadır' dedik” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وأمَرْنا الإنسانَ ببرِّ والدَيه، {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ}. يقولُ: ضَعْفًا على ضعفٍ، وشدةً على شدةٍ. ومنه قولُ زُهيرٍ :
Şânı yüce olan buyuruyor ki: Biz insana anne babasına iyilik etmesini emrettik. {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ} “Annesi onu güçsüzlük üstüne güçsüzlükle taşıdı”; yani zayıflık üstüne zayıflıkla, zorluk üstüne zorlukla [taşıdı]. Züheyr'in şu sözü de bu köktendir :
فلن يقولوا بحبلٍ واهنٍ خَلَقٍ … لو كان قومُكَ في أسبابِه هلَكوا
«Onlar asla çürük ve eskimiş bir ipe sarılmazlar... Şayet senin kavmin onun bağlarında bulunsaydı helâk olurlardı»
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، غيرَ أنهم اختلَفوا في المعنيِّ بذلك؛ فقال بعضُهم: عُنِىَ به الحَمْلُ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir; ancak bununla ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bununla hamilelik kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ}. يقولُ: شدةً بعدَ شدةٍ، وخلْقًا بعدَ خَلْقٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ} “Biz insana anne babasını tavsiye ettik. Annesi onu güçsüzlük üstüne güçsüzlükle taşıdı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Zorluk üstüne zorluk ve yaratılış evresi üstüne yaratılış evresidir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ}. يقولُ: ضَعْفًا على ضَعْفٍ .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ} “güçsüzlük üstüne güçsüzlükle” kavli hakkında: Zayıflık üstüne zayıflık, dediğini işittim .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ}. أي: جَهْدًا على جَهْدِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ} “Annesi onu güçsüzlük üstüne güçsüzlükle taşıdı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani meşakkat üstüne meşakkatle.
وقال آخرون: بل عُنِىَ بذلك وَهْنُ الولدِ وضَعْفُه على وَهْنِ الأمِّ.
Başkaları ise: Bilakis bununla annenin güçsüzlüğüne ilaveten çocuğun güçsüzlüğü ve zayıflığı kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
{وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ}. قال: وَهْنُ الولدِ على وَهْنِ الوالدةِ وضَعْفِها .
{وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ} “güçsüzlük üstüne güçsüzlükle” [kavli hakkında]: Annenin güçsüzlüğü ve zayıflığı üzerine çocuğun güçsüzlüğüdür, dedi .
وقولُه: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ}. يقولُ: وفِطامُه في انقضاءِ عامَين.
Allah'ın: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} “Onun sütten kesilmesi de iki yıl içindedir” kavli: Sütten kesilmesi iki yılın dolmasındadır, demektir.
وقيل: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ}. وتُرِك ذكرُ "انقضاء"؛ اكتفاءً بدَلالةِ الكلامِ عليه، كما قيل: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} [يوسف: ٨٢]، يُرادُ به: أهلُ القريةِ.
{وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} “Onun sütten kesilmesi de iki yıl içindedir” denilmiş ve ifadenin delaletiyle yetinilerek 'dolması' (inkızâ') kelimesi zikredilmemiştir. Nitekim: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} “İçinde bulunduğumuz kente sor” [Yûsuf: 82] denilmiş, bununla ise 'kent halkı' kastedilmiştir.
وقولُه: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ}. يقولُ: وعهِدْنا إليه أنِ اشْكُرْ لى على نِعَمى عليك، ولوالدَيك تربيتَهما إياك، وعلاجَهما فيك ما عالجا مِن المشقةِ، حتى استَحكَم قُوَاك.
Allah'ın: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ} “Bana ve anne babana şükret” kavli: Ona; senin üzerindeki nimetlerime karşılık Bana, seni büyütüp yetiştirdikleri ve kuvvetin tam kemale erinceye kadar senin uğrunda katlandıkları meşakkatlere karşılık da anne babana şükret, diye emrettik/tavsiye ettik demektir.
وقولُه: {إِلَيَّ الْمَصِيرُ}. يقولُ: إلى الله مصيرُك أيُّها الإنسانُ، وهو سائلُك عما كان من شُكرِك له على نعمِه عليك، وعما كان من شكرِك لوالدَيك، وبِرِّك بهما على ما لقِيا منك من العناءِ والمشقةِ في حالِ طفولتِك وصِباك، وما اصطَنعا إليك في برِّهما بك، وتَحَنُّنِهما عليك.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَيَّ الْمَصِيرُ} “Dönüş Banadır” kavli: Ey insan! Dönüşün Allah'adır. O; senin üzerindeki nimetlerine karşılık O'na olan şükründen, ayrıca çocukluk ve küçüklük çağında senden dolayı çektikleri zahmet ve meşakkate, sana yaptıkları iyilik ile gösterdikleri şefkate karşılık anne babana olan şükründen ve onlara gösterdiğin iyilikten/itaatten ötürü seni hesaba çekecektir, demektir.
وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت في شأنِ سعدِ بن أبى وقَّاصٍ وأمِّه.
Bu âyetin Sa'd b. Ebî Vakkâs ve annesi hakkında indiği zikredilmiştir.
ذكرُ الروايةِ الواردةِ في ذلك
Bu hususta gelen rivayetin zikri:
حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكِ بن حربٍ، عن مصعبِ بن سعدٍ، قال: حلَفتْ أمُّ سعدٍ ألّا تَأْكُلَ ولا تَشْرَبَ حتى يَتَحَوَّلَ سعدٌ عن دينِه. قال: فأبى عليها، فلم تَزَلْ كذلك حتى غُشِىَ عليها. قال: فأتاها بَنوها فسَقَوها. قال: فلما أفاقت دعَتِ الله عليه، فنزَلت هذه الآيةُ: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ} إلى قولِه: {فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا}.
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Ahvas, Simâk b. Harb’den, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan nakletti, dedi ki: Sa‘d’ın annesi, Sa‘d dininden dönünceye kadar yiyip içmemeye yemin etti. Dedi ki: [Sa‘d] ona karşı çıktı. Kadın bu şekilde devam etti, nihayet bayıldı. Dedi ki: Oğulları yanına gelip ona su içirdiler. Dedi ki: Kendine gelince [Sa‘d’ın] aleyhine Allah’a beddua etti. Bunun üzerine: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ} “Biz insana anne babasını tavsiye ettik...” ayetinden {فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا} “dünyada iyi davran” kavline kadar olan kısım indi.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكِ بن حربٍ، عن مصعبِ بن سعدٍ، عن أبيه، قال: قالت أمُّ سعدٍ لسعدٍ: أليس الله قد أمَر بالبرِّ؟ فواللهِ لا أَطْعَمُ طعامًا ولا أَشْرَبُ شرابًا حتى أَمُوتَ أو تَكْفُرَ، قال: فكانوا إذا أرادوا أن يُطعِموها شَجَروا فاها بعصًا، ثم أَوْجَروها ، فنزَلت هذه الآيةُ: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ} .
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk b. Harb’den, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan, o da babasından nakletti, dedi ki: Sa‘d’ın annesi Sa‘d’a: “Allah iyilik yapmayı emretmedi mi? Allah’a yemin olsun ki, ben ölünceye veya sen inkâr edinceye kadar hiçbir yemek yemeyecek ve hiçbir şey içmeyeceğim!” dedi. Dedi ki: Ona yemek yedirmek istediklerinde bir sopayla ağzını aralar , sonra boğazına akıtırlardı . Bunun üzerine bu ayet indi: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ} “Biz insana anne babasını tavsiye ettik” .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن سماكِ بن حربٍ، قال: قال سعدُ بنُ مالكٍ: نزَلت فيَّ: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا}. قال: لما أَسلَمتُ حلَفت أمى
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Simâk b. Harb’den nakletti, dedi ki: Sa‘d b. Mâlik dedi ki: Şu ayet benim hakkımda indi: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا} “Eğer onlar, hakkında bilgin olmayan bir şeyi Bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse onlara itaat etme; [fakat] dünyada onlarla iyi geçin.” Dedi ki: Ben Müslüman olduğumda annem yemin etti
لا تَأْكُلُ طعامًا ولا تَشْرَبُ شرابًا. قال: فناشَدتُها أولَ يومٍ فأبت وصبَرت، فلما كان اليومُ الثاني ناشَدتُها فأَبَت، فلما كان اليومُ الثالثُ ناشَدتُها فأبَت، فقلتُ: واللهِ لو كانت لكِ مِائَةُ نَفْسٍ، لخرَجت قبلَ أن أَدَعَ دينى هذا. فلما رأَت ذلك وعرَفت أنى لستُ فاعلًا، أكَلت .
yemek yememeye ve bir şey içmemeye. Dedi ki: İlk gün ona yalvardım, fakat direndi ve dayandı. İkinci gün olunca ona yalvardım, yine direndi. Üçüncü gün olunca ona yalvardım, yine direndi. Bunun üzerine dedim ki: “Vallahi yüz canın olsa ve hepsi [tek tek] çıksa, yine de bu dinimi bırakmam!” Bunu görüp [dinimi] bırakmayacağımı anlayınca yemek yedi .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، قال: سمِعتُ هُبَيرةَ قال: نزَلت هذه الآيةُ في سعدِ بن أَبي وقّاصٍ: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا} الآية.
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshâk’tan nakletti, dedi ki: Hübeyre’yi şöyle derken işittim: Bu ayet Sa‘d b. Ebî Vakkâs hakkında indi: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا} “Eğer onlar, hakkında bilgin olmayan bir şeyi Bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse onlara itaat etme...” ayeti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٥)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٥)} “Eğer onlar, hakkında bilgin olmayan bir şeyi Bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse onlara itaat etme; dünyada onlarla iyi geçin ve Bana yönelenlerin yoluna uy! Sonunda dönüşünüz Banadır; yaptıklarınızı size Ben haber vereceğim.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ} أيُّها الإنسانُ والداك {عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي} في عبادتِك إياىَ معى غيرِى، مما لا تَعْلَمُ أنه لى شريكٌ - ولا شريكَ له، تعالى ذكرُه علوًّا كبيرًا - فلا تُطِعْهما فيما أراداك عليه من الشركِ بى، {وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا}. يقولُ: وصاحِبْهما في الدنيا بالطاعةِ لهما، فيما لا تَبِعةَ عليك فيه فيما بينَك وبيَن ربِّك، ولا إثمَ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ} “Eğer seninle mücadele ederlerse”, ey insan, anne baban, {عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي} “Bana ortak koşman için”, Bana kulluk etmende Benimle birlikte başkasını ortak tutman hususunda -ki onun Benim ortağım olduğunu bilemezsin, zira Zikri yüce olan Allah son derece yücedir ve O’nun hiçbir ortağı yoktur- Bana ortak koşma konusunda sana istedikleri şeyde onlara itaat etme. {وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا} “Dünyada onlarla iyi geçin”. Buyuruyor ki: Seninle Rabbin arasında bir vebale ve günaha yol açmayan hususlarda dünyada onlara itaat ederek kendileriyle iyi geçin.
وقولُه: {وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ}. يقولُ: واسلُكْ طريقَ مَن تاب مِن شركِه، ورجَع إلى الإسلامِ، واتَّبَعَ محمدًا ﷺ.
Allah’ın: {وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ} “Ve Bana yönelenlerin yoluna uy” kavli: Şirkinden tövbe edip İslâm’a dönen ve Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem uyan kimsenin yolunu tut, demektir.
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ}. أي: مَن أقبَل إليَّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ} “Ve Bana yönelenlerin yoluna uy”. Yani: Bana yönelen kimsenin [yoluna uy], dedi .
وقولُه: {إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}: فإن إليَّ مصيرَكم ومعادَكم بعدَ مماتِكم، فأُخبِرُكم بجميعِ ما كنتم في الدنيا تَعْمَلون من خيرٍ وشرٍّ، ثم أُجازِيكم على أعمالِكم، المحسنَ منكم بإحسانِه، والمسيءَ بإساءتِه.
Allah’ın: {إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Sonunda dönüşünüz Banadır; yaptıklarınızı size Ben haber vereceğim” kavli: Ölümünüzden sonra dönüşünüz ve varışınız banadır; dünyada hayır ve şerden yapmış olduğunuz her şeyi size haber vereceğim, sonra da yaptıklarınıza karşılık iyilik yapanınıza iyiliğiyle, kötülük yapanınıza da kötülüğüyle karşılık vereceğim, demektir.
فإن قال لنا قائلٌ: ما وجهُ اعتراضِ هذا الكلامِ بينَ الخبرِ عن وصيَّتَىْ لقمانَ ابنَه؟ قيل: ذلك أيضًا، وإن كان خبرًا مِن الله تعالى ذكرُه عن وصيتِه عبادَه به، [وأنه] إنما أوصَى به لقمانُ ابنَه، فكان معنى الكلامِ: {وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}، ولا تُطِعْ في الشرِكِ به والدَيك، {وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا} فإن الله وصَّى بهما، فاستُؤْنِف الكلامُ على وجهِ الخبرِ الله، وفيه هذا المعنى، فذلك وجهُ اعتراضِ ذلك بينَ الخبرَينِ عن وصيتِه.
Biri bize: “Lokmân’ın oğluna yaptığı iki tavsiyeye dair haberin arasına bu sözün itiraz (ara cümle) olarak girmesinin vechi nedir?” diyecek olursa, şöyle denir: Bu da, her ne kadar zikri yüce olan Allah’ın kullarına olan tavsiyesini bildiren bir haber olsa da, [şüphesiz ki] bunu Lokmân da oğluna tavsiye etmiştir . Sözün anlamı şöyle idi: {وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Lokmân oğluna öğüt vererek: Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma, muhakkak ki şirk büyük bir zulümdür, demişti”; O’na şirk koşma hususunda anne babana itaat etme, {وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا} “dünyada onlarla iyi geçin”; zira Allah anne babayı tavsiye etmiştir. Böylece söz, bu anlamı içerecek şekilde Allah’tan bir haber olarak yeniden başlatılmıştır (isti’nâf edilmiştir). İşte onun iki tavsiyeye dair haber arasına girmesinin vechi budur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (١٦)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (١٦)} “(Lokmân dedi ki:) Yavrucuğum! Şüphesiz o (yaptığın iş), bir hardal tanesi ağırlığında olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin dibinde bulunsa, Allah onu getirir. Şüphesiz Allah latiftir, her şeyden haberdardır.”
اختلَف أهلُ العربيةِ في معنى الهاءِ والألفِ اللتين في قولِه: {إِنَّهَا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: ذلك كنايةٌ عن المعصيةِ والخطيئةِ. ومعنى الكلامِ عندَه: يا بُنيَّ، إن المعصيةَ إن تكُ مثقالَ حبةٍ من خردلٍ، أو: إن الخطيئةَ.
Arap dili âlimleri {إِنَّهَا} buyruğundaki hâ ve elif (zamiri)nin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Bu [zamir], masiyet ve günahtan kinayedir. Ona göre sözün anlamı: “Yavrucuğum! Şüphesiz masiyet -yahut günah- bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile...” [şeklindedir].
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ : هذه الهاءُ عمادٌ. وقال: أنَّت {تَكُ}؛ لأنه يُرادُ بها الحبةُ، فذهَب بالتأنيثِ إليها، كما قال الشاعرُ :
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir : Bu hâ zamiri bir imad (zamîru’ş-şe’n)dir. Ve dedi ki: {تَكُ} fiili müennes kılındı; çünkü bununla habbe (tane) kastedilmiştir, dolayısıyla müenneslik ona raci kılınmıştır; nitekim şair de şöyle demiştir :
وتَشْرَقُ بالقولِ الذي قد أَذَعْتَهُ … كما شَرِقَت صَدْرُ القَناةِ من الدمِ
Yaydığın sözle boğazın tıkanır … Mızrağın ucunun kandan boğulduğu gibi
وقال صاحبُ هذه المقالةِ: يجوزُ نصبُ المثقالِ ورفعُه. قال: فمن رفَع رفعَه بـ "تَكنُ"، واحتمَلت النكرةُ ألَّا يكونَ لها فعلٌ في "كان" و "ليس" وأخواتِها، ومن نصَب جعَل في "تكن" اسمًا مضمرًا مجهولًا، مثلَ الهاءِ التي في قولِه: {إِنَّهَا إِنْ تَكُ} قال: ومثلُه قولُه: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ} [الحج: ٤٦]. قال: ولو كان: إن يكُ مثقالَ حبةٍ. كان صوابًا، وجاز فيه الوجهان. وأما صاحبُ المقالةِ الأولى فإن نَصْبَ {مِثْقَالَ} في قولِه؛ على أنه خبرٌ وتمامُ "كان"، وقال: رفَع بعضُهم فجعَلها "كان" التي لا تحتاجُ إلى خبر.
Bu görüşün sahibi dedi ki: “Miskâl” kelimesinin nasb ile de ref ile de okunması caizdir. Dedi ki: Kim ref ile okursa onu “tekun” ile ref etmiştir ve belirsiz ismin (nekranın) “kâne”, “leyse” ve benzerlerinde fiilinin olmaması caiz görülmüştür. Kim de nasb ile okursa “tekun” içinde, O’nun: {إِنَّهَا إِنْ تَكُ} kavlindeki hâ zamiri gibi meçhul bir müstetir (gizli) isim kılmıştır. Dedi ki: O’nun: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ} “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz” [Hac: 46] kavli de böyledir. Dedi ki: Eğer “in yekü miskâle habbetin” şeklinde olsaydı yine doğru olurdu ve onda iki vecih de caiz olurdu. Birinci görüşün sahibine gelince; onun kavlinde {مِثْقَالَ} kelimesinin nasb edilmesi, haber ve “kâne”nin tamamlayıcısı olması sebebiyledir. Dedi ki: Bazıları da onu ref ile okumuş ve onu habere ihtiyaç duymayan tam “kâne” kılmıştır.
وأولى القولين بالصوابِ عندِى القولُ الثاني؛ لأنَّ الله تعالى ذكرُه لم يَعِدْ عبادَه أن يُوفِّيَهم جزاءَ سيئاتِهم دونَ جزاءِ حسناتِهم، فيقالَ: إن المعصيةَ إن تكُ مثقالَ حبةٍ من خردلٍ يأتِ بها الله. بل وعَد كِلا العامِلَين أن يُوفِّيِه جزاءَ أعمالِهما. فإذا كان ذلك كذلك كانت الهاءُ في قولِه: {إِنَّهَا} بأن تَكونَ عمادًا أشبهَ منها بأن تكونَ كنايةً عن الخطيئةِ والمعصيةِ. وأما النصبُ في "المثقالِ"، فعلى أن في {تَكُ} مجهولًا، والرفعُ فيه على أن الخبرَ مضمرٌ، كأنه قيل: إن تكُ في موضعٍ مثقالُ حبةٍ. لأن النكراتِ تُضْمَرُ أخبارُها، ثم يُترجَمُ عن المكانِ الذي فيه مثقالُ الحبةِ.
Bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı ikinci görüştür; çünkü zikri yüce olan Allah, kullarına iyiliklerinin karşılığını vermeksizin yalnızca kötülüklerinin karşılığını eksiksiz vereceğini vaad etmemiştir ki: “İsyan bir hardal tanesi ağırlığında olsa Allah onu getirir” densin. Bilakis her iki ameli işleyene de amellerinin karşılığını tastamam vereceğini vaad etmiştir. Durum böyle olunca, O’nun: {إِنَّهَا} kavlindeki hâ zamirinin imad (zamîru’ş-şe’n) olması, günah ve isyandan kinaye olmasından daha uygundur. “el-Miskâl” kelimesinin nasb ile okunması {تَكُ} fiilinde meçhul bir zamir bulunması esasına göredir; ref ile okunması ise haberin gizli (muzmer) olması esasına göredir; sanki: “Bir yerde bir hardal tanesi ağırlığı bulunsa” denilmiş gibidir. Çünkü nekraların haberleri gizlenir, sonra hardal tanesi ağırlığının bulunduğu mekân açıklanır.
وعَنَى بقولِه: {مِثْقَالَ حَبَّةٍ}: زِنةَ حبةٍ. فتأويلُ الكلامِ إذن: إِنَّ الأمرَ إن يكُ زِنةَ حبةٍ من خردلٍ من خيرٍ أو شرٍّ عمِلتَه، {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ} يومَ القيامةِ، حتى يوفِّيَك جزاءَه. وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
O, {مِثْقَالَ حَبَّةٍ} “[bir] tane ağırlığında” sözüyle bir tanenin veznini/ağırlığını kastetmiştir. Buna göre sözün tevili şudur: Şüphesiz durum, senin işlediğin hayır veya şerden bir hardal tanesi ağırlığında olsa da, {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ} “bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin [bağrında] bulunsa bile, Allah onu getirir”; ta ki kıyamet gününde sana karşılığını tastamam versin. Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ}: من خيرٍ أو شرٍّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ} “Yavrucuğum! Şüphesiz o, bir hardal tanesi ağırlığında olsa da” kavli hakkında: Hayırdan veya şerden [ne olursa olsun], dediğini nakletti .
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ}؛ فقال بعضُهم: عنى بها الصخرة التي عليها الأرضُ. وذلك قولٌ رُوى عن ابن عباس وغيره، وقالوا: هي صخرةٌ خضراءُ.
Tefsir ehli, O’nun: {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ} “bir kayanın içinde bulunsa” kavlinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bununla yeryüzünün üzerinde bulunduğu kaya kastedilmiştir, dediler. Bu, İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilen bir görüştür. Onlar: O, yeşil bir kayadır, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريسِ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ، عن عبدِ اللهِ بن الحارثِ قال: الصخرةُ خضراءُ على ظهرٍ حُوتٍ.
Bana Ebu’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, A‘meş’ten, o Minhal’den, o da Abdullah b. el-Hâris’ten nakletti, dedi ki: O kaya, bir balığın sırtındaki yeşil bir kayadır.
حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: خلَق اللهُ الأرضَ على حوتٍ، والحوتُ هو النونُ الذي ذكَر الله في القرآنِ: {ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ} [القلم: ١]، والحوتُ في الماءِ، والماءُ على ظهرِ صفاةٍ، والصفاةُ على ظهرِ مَلَكٍ، والملَكُ على صخرةٍ، والصخرةُ في الريحِ، وهي الصخرةُ التي ذكَر لقمانُ، ليست في السماءِ ولا في الأرضِ.
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti; o da Ebû Mâlik’ten, Ebû Sâlih’ten, İbn Abbâs’tan, Mürre’den, Abdullah’tan ve Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbından birtakım kimselerden naklettiği bir haberde [şöyle demiştir]: “Allah yeri bir balığın (hût) sırtında yarattı. O balık, Allah’ın Kur’an’da zikrettiği Nûn’dur: { ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ } “Nûn. Kaleme ve [onların satır satır] yazdıklarına andolsun!” Balık suyun içindedir, su büyük ve düz bir kayanın (safât) sırtındadır, düz kaya bir meleğin sırtındadır, melek bir kayanın üzerindedir, kaya ise rüzgârdadır. Lokmân’ın zikrettiği kaya işte budur; o ne göktedir ne de yerdedir.”
وقال آخرون: عنَى بها الجبالَ. قالوا: ومعنى الكلامِ: فتَكُنْ في جبلٍ.
Başkaları ise: Bununla dağları kastetmiştir, dediler. Onlar: İfadenin anlamı: “Bir dağın içinde bulunsa” demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ}. أي: جبلٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ} “bir kayanın içinde bulunsa” kavli hakkında: Yani dağın [içinde bulunsa], dediğini nakletti .
وقولُه: {يَأْتِ بِهَا اللَّهُ}. كان بعضُهم يوجِّهُ معناه إلى: يَعْلَمُه اللهُ. ولا أعرفُ "يَأْتى به" بمعنى "يَعْلَمُه" إلَّا أن يكون قائلُ ذلك أراد أنَّ لقمانَ إنما وصف اللَّهَ بذلك؛ لأنَّ الله يَعْلَمُ أماكنَه، لا يَخفَى عليه مكانُ شيءٍ منه، فيكونَ وجْهًا.
Allah’ın: {يَأْتِ بِهَا اللَّهُ} “Allah onu getirir” kavline gelince; bazıları bunun anlamını: “Allah onu bilir” şeklinde yorumluyorlardı. Fakat bunu söyleyen kimsenin; Lokmân’ın Allah’ı bu şekilde nitelemesinin sebebinin Allah’ın onun yerlerini bilmesi ve O’na hiçbir şeyin yerinin gizli kalmaması olduğunu kastetmesi durumu müstesna, “ye’tî bihî (onu getirir)” ifadesinin “ya‘lemühû (onu bilir)” anlamına geldiğini bilmiyorum; böyle olursa bu bir vecih olur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ويحيى، قالا: ثنا أبو سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ: {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ}. قال: يَعْلَمُها اللهُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Yahyâ anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Süfyân, Süddî’den, o Ebû Mâlik’ten nakletti: {فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ} “bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin dibinde bulunsa, Allah onu getirir” [kavli hakkında]: Allah onu bilir, dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا ابن مهديٍّ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî, Süfyân’dan, o Süddî’den, o da Ebû Mâlik’ten aynısını nakletti.
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ}. يقولُ: إن الله لطيفٌ باستخراجِ الحبة من موضعِها حيث كانت، خبيرٌ بموضعِها.
Allah’ın: {إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} “Şüphesiz Allah latiftir, her şeyden haberdardır” kavli: Şüphesiz Allah, o taneyi bulunduğu her neresi ise oradan incelikle ve ustalıkla çıkarmada latiftir, bulunduğu yerden de tam manasıyla haberdardır, demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ}. أي: لطيفٌ باستخراجِها، خبيرٌ بمستقرِّها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle dediğini] anlattı: {إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} “Şüphesiz Allah Latîf’tir, Habîr’dir.” Yani: Onu [oradan] çıkarmada Latîf (en ince noktalara vakıf olan), karar kıldığı yeri bilmede Habîr (hakkıyla haberdar olan)dir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٧)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٧)} “Yavrucuğum! Namazı dosdoğru kıl, iyiliği emret, kötülükten alıkoy ve başına gelene sabret. Şüphesiz bunlar, yapılması gereken azim ve kararlılık isteyen işlerdendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه مُخبرًا عن قيلِ لقمانَ لابنِه: {يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ}. بحدودها، {وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ}. يقولُ: وأْمرِ الناسَ بطاعةِ اللهِ واتباعِ أمرِه، {وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ}. يقولُ: وانْهَ الناسَ عن معاصى اللهِ ومُواقَعةِ محارمِه، {وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ}. يقولُ: واصبِرْ على ما أصابك من الناسِ في ذاتِ اللهِ، إذا أنت أمَرتَهم بالمعروفِ ونهَيتَهم عن المنكرِ، ولا يَصُدَّنَّك عن ذلك ما نالك منهم، {إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ}. يقولُ: إن ذلك مما أمَر اللهُ به من الأمورِ عزمًا منه. وبنحوِ ما قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Zikri yüce olan Allah, Lokmân’ın oğluna söylediği şu sözü haber vererek buyuruyor ki: {يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ} “Yavrucuğum! Namazı dosdoğru kıl”, sınırlarına riayet ederek kıl. {وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emret”. Buyuruyor ki: İnsanlara Allah’a itaati ve O’nun emrine uymayı emret. {وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Kötülükten alıkoy”. Buyuruyor ki: İnsanları Allah’a isyan etmekten ve haramlarını çiğnemekten men et. {وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ} “Başına gelene sabret”. Buyuruyor ki: Sen onlara iyiliği emredip kötülükten menettiğin zaman Allah uğrunda insanlardan sana gelecek sıkıntılara sabret; onlardan sana ulaşan eziyet seni bundan alıkoymasın. {إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Şüphesiz bunlar, azim ve kararlılık isteyen işlerdendir”. Buyuruyor ki: Şüphesiz bu, Allah’ın kesin bir kararlılıkla emrettiği işlerdendir. Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
[حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال] : حدَّثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ في قولِه: {يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ}. قال: اصبِرْ على ما أصابك من الأذى في ذلك، {إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} قال: إن ذلك مما عزَم اللهُ عليه {مِنْ الْأُمُورِ}. يقولُ: مما أمرَ اللهُ به من الأمورِ .
[Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki] : Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den O’nun: {يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ} “Yavrucuğum! Namazı dosdoğru kıl, iyiliği emret, kötülükten alıkoy ve başına gelene sabret” kavli hakkında: Bu uğurda sana isabet eden eziyetlere sabret, dediğini nakletti. {إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Şüphesiz bunlar, azim ve kararlılık isteyen işlerdendir” kavli hakkında: Şüphesiz bu, {مِنْ الْأُمُورِ} “işlerden” Allah’ın kesin olarak emrettiği şeylerdendir. Yani: Allah’ın emrettiği işlerdendir, dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (١٨)}.
Yüce Allah’ın: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ} “İnsanlara yanağını büküp yüz çevirme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Şüphesiz Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez.” kavlinin tefsirine dair söz:
اختلَفت القرأَةُ في قراءةِ قوله: {وَلَا تُصَعِّرْ }؛ فقرَأه بعضُ قرأَةِ الكوفةِ والمدنيِّين والكوفيِّين : {وَلَا تُصَعِّرْ} على مثالِ "تُفَعِّل" . وقرَأ ذلك بعضُ المكيِّين وعامةُ قَرَأَةِ المدينةِ والكوفةِ والبصرةِ: (ولا تُصاعِرْ) على مثالِ "تُفاعِل".
Kıraat âlimleri O’nun: {وَلَا تُصَعِّرْ } kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Kûfe kurrâsının bir kısmı ile Medineliler ve Kûfeliler “tufe‘‘il” vezninde {وَلَا تُصَعِّرْ} (ve lâ tusa‘‘ır) şeklinde okumuşlardır . Mekkelilerin bir kısmı ile Medine, Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise “tufâ‘il” vezninde (ve lâ tusâ‘ır) şeklinde okumuşlardır.
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يُقال: إنهما قراءَتان قد قرَأ بكلِّ واحدةً منهما علماءُ من القرأَةِ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ. وتأويلُ الكلامِ: ولا تُعْرِضْ بوجهِك عمن كلَّمتَه؛ تكبُّرًا واستحقارًا لمن تُكَلِّمُه. وأصلُ الصَّعَر: داءٌ يَأْخُذُ الإبلَ في أعناقِها أو رءوسِها، حتى تَلْفِتَ أعناقَها عن رءوسِها، فيُشَبَّه به الرجلُ المتكبرُ على الناسِ، ومنه قولُ عمرِو بن [حُنَيٍّ التَّغْلِبيِّ] :
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar, kurrâ âlimlerinin her birini okuduğu iki kıraattir; dolayısıyla okuyan kimse hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. İfadenin tefsiri ise şöyledir: Kendisiyle konuştuğun kimseye karşı kibirlenerek ve onu küçümseyerek yüzünü ondan çevirme! Sa‘ar (صَعَر) kelimesinin aslı: Develerin boyunlarına veya başlarına isabet eden, neticede boyunlarını başlarından yana büken bir hastalıktır. İnsanlara karşı kibirlenen kimse de buna benzetilmiştir. Amr b. [Huneyy et-Tağlibî’nin] şu sözü de bundandır:
وكُنَّا إِذا الجبَّارُ صعَّر خَدَّهُ … أَقَمْنا له من مَيلِه فَتَقَوَّما
Zorba biri yanağını kibirle çevirdiğinde biz … Onun eğriliğini düzeltirdik de doğrulurdu
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم نحوَ الذي قلْنا فيه.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir; bazıları bizim bu hususta söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاوية، عن علي، عن ابن عباسٍ: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. يقولُ: لا تتكبَّر، فتَحْقِرَ عبادَ اللَّهِ، وتُعْرِضَ عنهم بوجهِك إذا كلَّموك.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: Kibir göstererek Allah’ın kullarını hor görme ve seninle konuştuklarında onlardan yüzünü çevirme.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. يقولُ: ولا تُعرِضْ بوجهِك عن الناسِ تكبُّرًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs’tan O’nun: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” kavli hakkında nakletti. Buyuruyor ki: Kibirlenerek insanlardan yüzünü çevirme .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. قال: الصدودُ والإعراضُ بالوجهِ عن الناسِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” [ayeti hakkında] nakletti. Şöyle dedi: [Bu,] insanlardan yüz çevirip sırt dönmektir .
حدَّثني عليٌّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ أبى الزرقاءِ، عن جعفرٍ بن بُرقانَ، عن يزيدَ في هذه الآيةِ: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. قال: إذا كلَّمك الإنسانُ لَوَيْتَ وجْهَك وأعرَضتَ عنه، مَحْقَرَةً له.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Ebi’z-Zerkâ, Ca‘fer b. Burkân’dan, o Yezîd’den bu ayet hakkında anlattı: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme”. Şöyle dedi: Bir kimse seninle konuştuğunda, onu küçümseyerek yüzünü eğip ondan çevirmendir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ حيانَ الرقيُّ، عن جعفرٍ، عن ميمونِ بن مهرانَ، قال: هو الرجل يُكَلِّمُ الرجلَ، فيلوى وجهَه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Hayyân er-Rakkî, Ca‘fer’den, o Meymûn b. Mihrân’dan nakletti, şöyle dedi: O, bir adamın başka bir adamla konuşurken yüzünü eğip çevirmesidir.
حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ الأسودِ، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعةَ، قال: ثنا أبو مَكينٍ، عن عكرمةَ في قولَه: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. قال: لا تُعْرِضُ بوجهِك .
Bize Abdurrahman b. el-Esved anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mekîn, İkrime’den O’nun: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” kavli hakkında nakletti. Şöyle dedi: Yüzünü çevirmemendir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولَه: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. يقولُ: لا تُعرِضْ عن الناسِ. يقولُ: أقبل على الناس بوجهِك وحُسنِ خُلُقِك .
Hüseyin’den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk’ı O’nun: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” kavli hakkında şöyle derken işittim: İnsanlardan yüz çevirme, buyuruyor. Yani: İnsanlara yüzünle ve güzel ahlakınla yönel, demektedir .