Binûn

Lokmân Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. قال: تصعير الخدِّ: التجبُّرُ والتكبُّرُ على الناسِ ومَحْقَرَتُهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” kavli hakkında şöyle dedi: Yanağı bükmek; insanlara karşı zorbalık ve kibir taslamak, onları hor ve hakir görmektir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا أبي، عن أبي مَكِينٍ، عن عكرمةَ، قال: الإعراضُ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Mekîn’den, o İkrime’den nakletti, şöyle dedi: [Bunun anlamı] yüz çevirmektir.

وقال آخرون: إنما نهاه عن ذلك أن يَفْعَلَه لمن بينه وبينَه صَعَرٌ، لا على وجهِ التكبُّرِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: [Lokman] oğluna bunu kibirlenme gayesiyle değil, yalnızca aralarında dargınlık/kırgınlık bulunan kimseye karşı yapmasını yasaklamıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. قال: الرجلُ يكون بينَه وبينَ أخيه الحِنَةُ ، فيراه فيُعْرِضُ عنه .

Bize İbn Vekî‘ ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o Mücâhid’den: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” [ayeti hakkında] anlattı. Şöyle dedi: [Bu,] bir kimsenin din kardeşiyle arasında düşmanlık bulunması, onu gördüğünde de ondan yüz çevirmesidir .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ}. قال: هو الرجلُ بينَه وبينَ أخيه جنَّةٌ، فيُعْرِضُ عنه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, o Mücâhid’den O’nun: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme” kavli hakkında nakletti. Şöyle dedi: O, bir adamın kardeşiyle arasında dargınlık olup da ondan yüz çevirmesidir.

وقال آخرون: هو التشديقُ.

Başkaları ise: O, ağız büküp dudak kıvırmaktır (teşdîk), demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنى أبي، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: هو التشديقُ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ca‘fer er-Râzî’den, o Mugîre’den, o İbrâhim’den nakletti, [İbrâhim] şöyle dedi: O, teşdîk (ağız büküp dudak kıvırmak)tır.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ، قال: هو التشديقُ أو التشدُّقُ. الطبريُّ يَشُكُّ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mugîre’den, o İbrâhim’den nakletti, şöyle dedi: O, teşdîk (ağız bükmek) veya teşeddük (ağzını eğip bükerek konuşmak)tır. —Taberî tereddüt etmiştir—.

حدَّثنا يحيى بن طلحةَ، قال: ثنا فُضيل بن عياضٍ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ بمثلِه.

Bize Yahyâ b. Talha anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mansûr’dan, o İbrâhim’den benzerini anlattı.

وقولُه: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} يقولُ: ولا تَمْشِ في الأرضِ مُختالًا.

O’nun: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} “yeryüzünde böbürlenerek yürüme!” kavli; yeryüzünde çalımlı ve kibirli bir şekilde yürüme, buyurmaktadır.

كما حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} يقولُ: بالخُيَلاءِ.

Nitekim Hüseyin’den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk’ı O’nun: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} “yeryüzünde böbürlenerek yürüme!” kavli hakkında: Kibirlenerek, çalım satarak, derken işittim.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ}. قال: نهاه عن التكبُّرِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ} “İnsanlara yanağını büküp kibirlenme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Zira Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez” kavli hakkında nakletti. Şöyle dedi: Ona kibirlenmeyi yasakladı .

قولُه: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ}: مُتَكبرٍ ذى فَخْرٍ.

O’nun: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ} “Zira Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez” kavli; kendini beğenen, kibirlenen ve böbürlenen kimsedir.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ}. قال: متكبرٍ. وقولَه: {فَخُورٍ}. قال: يُعَدِّدُ ما أَعْطَى اللَّهُ، وهو لا يَشْكُرُ الله .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den O’nun: {كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ} “kendini beğenip övünen hiç kimseyi” kavli hakkında nakletti. Şöyle dedi: Kibirlenen kimsedir. O’nun: {فَخُورٍ} “övünen” kavli hakkında da: Allah’ın verdiği nimetleri sayıp döken ama Allah’a şükretmeyen kimsedir, dedi .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ (١٩)}.

Allah Teâlâ’nın: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ (١٩)} “Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini de kıs! Şüphesiz seslerin en çirkini elbette eşeklerin sesidir” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ: وتواضَعْ في مشيِك إذا مَشَيْتَ، ولا تَسْتَكبِرْ ولا تَستعجِلْ، ولكن اتَّئدْ.

Buyuruyor ki: Yürüdüğün vakit yürüyüşünde mütevazı ol; kibirlenme, acele de etme; bilakis vakar ve sükûnet içinde yürü.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، غيرَ أن منهم من قال: أمَره بالتواضُعِ في مَشيه، ومنهم مَن قال: أمَره بتركِ السُّرْعةِ فيه.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır. Ancak onlardan kimi: Yürüyüşünde mütevazı olmasını emretti, derken; kimi de: Hızlı yürümeyi terk etmesini emretti, demiştir.

ذكرُ مَن قال: أمَره بالتواضُعِ في مشيِه

Yürüyüşünde mütevazı olmasını emretti, diyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا أبو حمزةَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ}. قال: التواضُعُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza, Câbir’den, o Mücâhid’den: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ} “Yürüyüşünde tabiî ol” [ayeti hakkında] anlattı. Şöyle dedi: [Maksat] tevazudur .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ}. قال: نهاهُ عن الخُيَلاءِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ} “Yürüyüşünde tabiî ol” [ayeti hakkında] anlattı. Şöyle dedi: Ona çalımlı yürümeyi yasakladı .

ذكرُ مَن قال: نهاه عن السُّرْعةِ

Ona hızlı yürümeyi yasakladı, diyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن عبدِ اللَّهِ بن عُقبةَ، عن يزيدَ بن أبى حبيبٍ في قولِه: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ}. قال: من السرعةِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü’l-Mübârek, Abdullah b. Ukbe’den, o Yezîd b. Ebî Habîb’den O’nun: {وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ} “Yürüyüşünde tabiî ol” kavli hakkında nakletti. Şöyle dedi: Hızlı yürümekten [sakınmayı kastetmiştir] .

قولَه: {وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ}. يقولُ: واخفِضْ من صوتِك، فاجعَلْه قَصْدًا إذا تكلَّمتَ.

O’nun: {وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ} “sesini de kıs!” kavli; konuştuğunda sesini alçalt ve onu ölçülü kıl, buyurmaktadır.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ}. قال: أمَره بالاقتصادِ في صوتِه .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; {وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ} “sesini de kıs!” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Lokmân] ona sesinde ölçülü ve itidalli olmasını emretmiştir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيد في قولِه: وَ {وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ}. قال: اخفِضْ من صوتِك.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O’nun: {وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ} “sesini de kıs!” kavli hakkında: Sesini alçalt, dedi.

واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ}؛ فقال بعضُهم: معناه: إِنَّ أقبحَ الأصواتِ.

Tefsir ehli O’nun: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ} “Çünkü seslerin en çirkini şüphesiz eşeklerin sesidir” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmiştir; bazısı: Bunun anlamı seslerin en çirkinidir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ وابن المثنى، قالا: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن شعبةَ وأبانِ بن تغلبَ، قالا: ثنا أبو معاويةَ، عن جوبيرٍ، عن الضحَّاك: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ}. قال: إن أقبحَ الأصواتِ، {لَصَوْتُ الْحَمِير}.

Bize İbn Beşşâr ve İbnü’l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu‘be ve Ebân b. Tağlib’den anlattı, onlar dediler ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir’den, o Dahhâk’tan nakletti: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ} “Çünkü seslerin en çirkini”. Şöyle dedi: Muhakkak ki seslerin en çirkini {لَصَوْتُ الْحَمِير} “şüphesiz eşeklerin sesidir”.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ}. أي: أقبحَ الأصواتِ لصوتُ الحميرِ؛ أوله زفيرٌ، وآخرُه شهيقٌ، أمَره بالاقتصاد في صوته .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ} “Çünkü seslerin en çirkini şüphesiz eşeklerin sesidir”. Yani: Seslerin en çirkini muhakkak ki eşeklerin sesidir; başı hırıltı (kötü bir nefes veriş), sonu ise anırmadır (içe nefes çekiş). Ona sesinde ölçülü ve dengeli olmasını emretmiştir .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمعتُ الأعمشَ يقولُ: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ} صوتُ الحميرِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: A‘meş’i şöyle derken işittim: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ} “Çünkü seslerin en çirkini” eşeklerin sesidir .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: إن أشرَّ الأصواتِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: “Şüphesiz seslerin en şerlisidir/kötüsüdür” [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثتُ عن يحيى بن واضحِ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ والحكمِ ابن عتيبةَ: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ}. قالا : أشرَّ الأصواتِ.

Yahyâ b. Vâdıh’tan, o Ebû Hamza’dan, o Câbir’den, o İkrime ve el-Hakem b. Uteybe’den naklen bana anlatıldı: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ} “Çünkü seslerin en çirkini” [ayeti hakkında]. İkisi şöyle dediler : Seslerin en şerlisidir/kötüsüdür.

قال جابرٌ: وقال الحسنُ بنُ مسلمٍ: أشدَّ الأصواتِ.

Câbir dedi ki: Hasen b. Müslim de şöyle demiştir: Seslerin en şiddetlisidir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ}. قال: لو كان رفعُ الصوتِ هو خيرًا ما جعَله للحميرِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O’nun: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ} “Çünkü seslerin en çirkini şüphesiz eşeklerin sesidir” kavli hakkında şöyle dedi: Eğer sesi yükseltmek hayırlı bir şey olsaydı, [Allah] onu eşeklere vermezdi .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: إِنَّ أقبحَ أو أشرَّ الأصواتِ، وذلك نظيرُ قولِهم إذا رأَوا وجهًا قبيحًا أو منظرًا شنيعًا: ما أنكَر وجهَ فلانٍ، وما أنكرَ منظرَه!

Bu husustaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı; bunun anlamı seslerin en çirkini veya en kötüsüdür , diyen kimsenin görüşüdür. Bu da çirkin bir yüz ya da fena bir manzara gördüklerinde Arapların: “Filanın yüzü ne kadar da çirkin (nekir), görünüşü ne kadar da fenadır!” sözlerine benzemektedir.

وأما قولُه: {لَصَوْتُ الْحَمِيرِ}. فأُضِيف الصوتُ وهو واحدٌ إلى الحميرِ وهى جماعةٌ؛ فإن بذلك وجهين؛ إن شِئْتَ قلْتَ: الصوتُ بمعنى الجمعِ، كما قيل: {لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ} [البقرة: ٢٠]. وإن شِئْتَ قلْتَ: معنى الحميرِ معنى الواحدِ؛ لأن الواحدَ في مثل هذا الموضِعِ يُؤَدِّي عما يُؤَدِّي عنه الجمعُ.

O’nun: {لَصَوْتُ الْحَمِيرِ} “şüphesiz eşeklerin sesidir” buyruğuna gelince; burada ses (savt) tekil olduğu halde çoğul olan eşekler (el-hamîr) kelimesine muzaf kılınmıştır. Bu hususta iki açıklama şekli vardır: Dilersen ses (savt) kelimesinin çoğul anlamında olduğunu söylersin; nitekim: {لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ} [el-Bakara: 20] “işitmelerini büsbütün giderirdi” buyrulduğu gibidir. Dilersen de eşekler (el-hamîr) kelimesinin tekil anlamında olduğunu söylersin; zira bu gibi yerlerde tekil kelime, çoğulun ifade ettiği manayı karşılamaktadır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ (٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili (tefsiri) hakkındaki görüş: {أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ (٢٠)} “Görmediniz mi ki, Allah göklerde ve yerde bulunanları sizin hizmetinize vermiş, açık ve gizli nimetlerini size bolca ihsan etmiştir? İnsanlardan öyleleri vardır ki, hiçbir bilgiye, bir hidayete ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {أَلَمْ تَرَوْا} أيُّها الناسُ، {أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ}؛ من شمسٍ وقمرٍ ونَجمٍ وسَحابٍ، {وَمَا فِي الْأَرْضِ}؛ من دابةٍ وشجرٍ وماءٍ وبحرٍ [وفُلكٍ] وغير ذلك من المنافع، يُجْرَى ذلك كُلُّه لمنافِعكم ومصالِحكم؛ لغذائِكم وأقواتِكم وأرزاقِكم ومَلاذِّكم، تتَمتعون ببعضِ ذلك كلِّه، وتنتفِعون بجميعِه، {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً}.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {أَلَمْ تَرَوْا} Ey insanlar, görmediniz mi? {أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ} Şüphesiz Allah, göklerde bulunan güneş, ay, yıldızlar ve bulutları; {وَمَا فِي الْأَرْضِ} yeryüzündeki hayvanları, ağaçları, suları, denizleri, [gemileri] ve bunlardan başka faydalanılan diğer şeyleri sizin hizmetinize vermiştir. Bütün bunlar; gıdalanmanız, azıklarınız, rızıklarınız ve lezzet almanız için, sizin menfaatlerinize ve maslahatlarınıza uygun olarak cereyan ettirilmektedir; sizler bunların bir kısmından zevkle yararlanmakta, hepsinden de faydalanmaktasınız. {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً} “ve açık ve gizli nimetlerini size bolca ihsan etmiştir”.

واختلفتِ القرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُ المكيِّين وعامةُ الكوفيِّين: (وأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعْمَةً) على الواحدةِ، ووجَّهوا معناها إلى أنه الإسلامُ، أو إلى أنها شهادةُ أن لا إله إلا اللهُ. وقرَأتْه عامةُ قرأَةِ المدينةِ والبصرةِ: {نِعَمَهُ} على الجماعِ ، ووجَّهوا معنى ذلك، إلى أنها النِّعمُ التي سخَّرها اللهُ للعبادِ، مما في السماواتِ والأرضِ، واستشهَدوا الصحةِ قراءتِهم ذلك كذلك بقولِه: {شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ} [النحل: ١٢١]. قالوا: فهذا جمعُ النِّعم.

Kıraat âlimleri bu [kelimenin] okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Mekkelilerin bir kısmı ile Kûfelilerin geneli bunu tekil olarak: (وأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعْمَةً) şeklinde okumuş ve bunun anlamını İslam veya "Lâ ilâhe illallâh" şehadeti olarak açıklamışlardır. Medine ve Basra kurrâsının geneli ise çoğul olarak: {نِعَمَهُ} “nimetlerini” şeklinde okumuşlar ve bunun anlamını Allah'ın göklerde ve yerde bulunan şeylerden kulların hizmetine verdiği nimetler olarak tefsir etmişlerdir. Kendi kıraatlerinin bu şekilde doğruluğuna da O'nun: {شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ} [en-Nahl: 121] “O'nun nimetlerine şükredendi” buyruğunu delil getirmişler ve: "Bu, 'ni'am' kelimesinin çoğuludur" demişlerdir.

والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا: أنهما قراءتان مشهورتان في قرَأةِ الأمصارِ، متقاربِتا المعنى، وذلك أن النعمةَ قد تكونُ بمعنى الواحدةِ، ومعنى الجماعِ، وقد يَدخلُ في الجماعِ الواحدةَ. وقد قال جل ثناؤُه: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا} [إبراهيم: ٣٤]، فمعلومٌ أنه لم يَعْنِ بذلك نعمةً واحدةً. وقال في موضعٍ آخَرَ: {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ} [النحل:١٢٠، ١٢١]، فجمَعها، فبأيِّ القراءتين قرَأ القارئ ذلك فمصيبٌ.

Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, [İslam] beldelerinin kurrâsı arasında meşhur ve anlamları birbirine yakın iki kıraattir. Çünkü nimet kelimesi hem tekil hem de çoğul anlamında kullanılabilir ve çoğul olan tekilin yerine de geçebilir. Nitekim övgüsü yüce olan [Allah]: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا} [İbrâhîm: 34] “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışırsanız sayamazsınız” buyurmuştur. Burada tek bir nimeti kastetmediği malumdur. Başka bir yerde ise: {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ} [en-Nahl: 120-121] “Ve o, müşriklerden de değildi; O'nun nimetlerine şükredendi” buyurarak onu çoğul olarak zikretmiştir. Dolayısıyla okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

ذِكرُ بعضِ مَن قرَأ ذلك على التوحيدِ، وفسَّره على ما ذكَرنا عن قارئيه أنهم يفسرونه.

Bunu tekil olarak okuyan ve bunu okuyanlardan tefsir ettiklerini aktardığımız şekilde tefsir eden bazı kimselerin zikri:

حدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنى [مَسْتُورٌ الهنائيُّ] ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، أنه قرَأها: {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً}. وفسَّرها؛ الإسلامَ .

Bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bana [Mestûr el-Henâî] , Humeyd el-A'rec'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı ki o bu ayeti: {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً} “ve açık ve gizli nimetlerini size bolca ihsan etmiştir” şeklinde okumuş ve bunu; İslam, diye tefsir etmiştir .

حُدِّثتُ عن الفرَّاءِ، قال: ثنى شَرِيكُ بنُ عبدِ اللَّهِ، عن خُصَيفٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباس، أنه قرَأ: (نِعْمَةً) واحدةً. قال: ولو كانت نِعَمَه، لكانت نِعمَةً دونَ نعمَةٍ، أو نِعمةً فوقَ نِعمةٍ - الشكُّ مِن الفرّاءِ .

Bana el-Ferrâ'dan nakledildi; o dedi ki: Bana Şerîk b. Abdillâh, Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı ki o: (نِعْمَةً) şeklinde tekil olarak okumuş ve: "Eğer 'ni'amehû' (çoğul) olsaydı, [bu nimetler] bir nimetin altında veya bir nimetin üstünde olurdu" demiştir -şüphe Ferrâ'dandır- .

حدَّثني عبدُ اللهِ بنُ محمدٍ الزهريُّ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا حميدٌ، قال: قرَأ مجاهد: {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ (٢) ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bana Abdullah b. Muhammed ez-Zührî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Humeyd anlattı, dedi ki: Mücâhid: {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ (٢) ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً} “ve açık ve gizli nimetlerini size bolca ihsan etmiştir” ayetini okudu ve: "[Bu,] Lâ ilâhe illallâh'tır" dedi .

حدَّثني العباسُ بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا ابن أبي بَكَيرٍ، عن شِبْلٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ (٢) ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً}. قال: كان يقولُ: هي لا إلهَ إلا اللهُ.

Bana el-Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Bükeyr, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı: {وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ (٢) ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً} “ve açık ve gizli nimetlerini size bolca ihsan etmiştir” ayeti hakkında şöyle derdi: "O, Lâ ilâhe illallâh'tır."

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ:

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'den naklen anlattı:

(وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَةً ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً). قال: لا إلهَ إِلا اللَّهُ.

(وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَةً ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً) ayeti hakkında şöyle dedi: "Lâ ilâhe illallâh'tır."

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَينةَ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ، قال: لا إلهَ إلا اللَّهُ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'den naklen anlattı; o şöyle dedi: "[O,] Lâ ilâhe illallâh'tır."

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدَمَ، عن سفيانَ، عن عيسى، عن قَيْسٍ، عن ابن عباسٍ: (نِعَمَةً ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً). قال: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Süfyân'dan, o Îsâ'dan, o Kays'tan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: (نِعَمَةً ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً) hakkında: "Lâ ilâhe illallâh'tır" dedi .

وقولُه: {ظَاهِرَةً}. يقولُ: ظاهرةً على الألسُنِ قولًا، وعلى الأبدانِ وجوارحِ الجسدِ عملًا.

O'nun: {ظَاهِرَةً} “açık” buyruğu; dillerde söz olarak, bedenlerde ve vücut azalarında ise amel olarak zahir olan [nimetler], demektir.

وقولُه: {وَبَاطِنَةً}. يقولُ: وباطنةً في القلوبِ اعتقادًا ومعرفةً.

O'nun: {وَبَاطِنَةً} “ve gizli” buyruğu; kalplerde inanç ve marifet olarak batın olan [nimetler], demektir.

وقولُه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن الناسِ مَن يُخاصِمُ في توحيدِ اللهِ، وإخلاصِ الطاعةِ والعبادةِ له بغيرِ علمٍ عندَه بما يُخاصِمُ، {وَلَا هُدًى}. يقولُ: ولا بيانٍ يُبَيِّنُ به صحةَ ما يقولُ، {وَلَا كِتَابٍ مُنِير}. يقولُ: ولا بِتنزيلٍ من اللَّهِ جَاء بِما يَدَّعِي، يُبَيِّنُ حَقِّيةَ دَعواه.

O'nun: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى} “İnsanlardan öyleleri de vardır ki hiçbir bilgiye ve bir yol göstericiye dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur” buyruğu hakkında zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: İnsanlardan öylesi vardır ki, tartıştığı hususta yanında hiçbir bilgi olmadığı halde Allah'ın birliği ve O'na itaati ve ibadeti halis kılma konusunda mücadele eder. {وَلَا هُدًى} “ve bir yol göstericiye [dayanmaksızın]” yani söylediğinin doğruluğunu ortaya koyacak bir açıklama olmaksızın [tartışır]. {وَلَا كِتَابٍ مُنِير} “ve aydınlatıcı bir kitaba [dayanmaksızın]” yani iddia ettiği şeyi getiren ve davasının hak olduğunu açıklayan Allah'tan gelmiş indirilmiş bir kitap olmaksızın [tartışır].

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ}: ليس معه من اللهِ برهانٌ ولا كتابٌ.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen anlattı: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ} “İnsanlardan öyleleri de vardır ki hiçbir bilgiye, bir yol göstericiye ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur” ayeti hakkında şöyle dedi: Yanında Allah'tan bir delil ve bir kitap yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ (٢١)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ (٢١)} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Şeytan onları alevli ateşin azabına çağırıyor olsa da mı?”

يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا قيل لهؤلاء الذين يُجادِلون في توحيدِ اللَّهِ، جهلًا منهم بعظمةِ اللَّهِ: اتَّبعوا أيُّها القومُ ما أنزَل اللهُ على رسولِه، وصَدَّقوا به، فإنه يَفْرُقُ بينَ المحقِّ منا والمبطِلِ، ويَفْصِلُ بَينَ الضالِّ والمهندى. فقالوا: بل نَتَّبِعُ ما وجَدْنا عليه آباءَنا من الأديانِ؛ فإنهم كانوا أهلَ حقٍّ. قال اللهُ تعالى ذكرُه: {أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ} بتزيِينِه لهم سوءَ أعمالِهم، واتِّباعِهم إياه على ضلالتِهم، وكفرِهم باللهِ، وتركهم اتِّباعَ ما أنزَل اللهُ من كتابِه على نبيِّه - {إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ}. يعني: عذابِ النارِ التي تَتَسَعَّرُ وتَلْتَهِبُ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'ın azametini bilmedikleri için O'nun birliği konusunda tartışıp duran bu kimselere: "Ey kavim! Allah'ın Resûlü'ne indirdiğine uyun ve onu tasdik edin; çünkü o, aramızdaki haklı ile batıl olanı ayırır, sapan ile doğru yolda olanı birbirinden tefrik eder" denildiğinde; onlar: "Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz dinlere uyarız; zira onlar hak ehli kimselerdi" dediler. Zikri yüce olan Allah buyurdu ki: {أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ} Şeytan kötü amellerini kendilerine süslü göstererek ve kendisinin sapıklığına uymalarını sağlayarak, Allah'ı inkâr etmelerine ve Allah'ın Peygamberine indirdiği Kitab'ına uymayı terk etmelerine onları sevk ederek {إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ} “alevli ateşin azabına [çağırıyor idiyse de mi?]” -yani alevlenen ve parıldayan cehennem ateşinin azabına çağırıyorsa da mı [onlara uyacaklar]?-

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ (٢٢)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ (٢٢)} “Kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, şüphesiz o en sağlam kulpa tutunmuştur. İşlerin sonu ancak Allah'a varır.”.

يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن يُعَبِّدُ وَجْهَهُ مُتَذلِّلًا بالعبودةِ، مُقِرًّا له بالألوهةِ، {وَهُوَ مُحْسِنٌ} يقولُ: وهو مُطيعٌ الله في أمَره ونهِيه {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى}. يقولُ: فقد تمسَّك بالطَّرَفِ الأوثقِ الذي لا يخافُ انقطاعَه مَن تَمَسَّك به، وهذا مَثَلٌ. وإنما يعنى بذلك أنه قد تمسَّك مِن رضا اللهِ يإسلامِه وجهَه إليه وهو مُحسِنٌ - ما لا يَخافُ معه عذابَ الله يومَ القيامةِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Kim kulluk bilinciyle boyun eğerek yüzünü Allah'a adar ve O'nun ilahlığını ikrar ederse, {وَهُوَ مُحْسِنٌ} yani O'nun emrinde ve yasağında Allah'a itaatkâr olursa, {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} “şüphesiz o en sağlam kulpa tutunmuştur”. Yani kim ona sarılırsa kopmasından korkulmayan en güvenilir tarafa sarılmıştır; bu bir temsildir. Bununla kastedilen; yüzünü iyilik yapan biri olarak O'na teslim etmesiyle Allah'ın rızasından öyle bir şeye tutunmuştur ki, artık onunla beraber kıyamet gününde Allah'ın azabından korkmaz.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي السَّوداء، عن جعفرٍ بن أبى المغيرةِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ.

İbn Vekî‘ bize rivayet edip dedi ki: Babam bize Süfyân’dan, o Ebu’s-Sevdâ’dan, o Ca‘fer b. Ebi’l-Muğîre’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] bildirdi: {وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} “Kim iyilik yapan biri olarak kendini tamamen Allah'a teslim ederse, muhakkak ki o kopmayan en sağlam kulpa yapışmıştır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Lâ ilâhe illallâh”tır.

وقولُه: {وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ}. يقولُ: وإلى اللَّهِ مَرْجِعُ عاقبةِ كلِّ أمرٍ؛ خيرِه وشرِّه، وهو المُسائِلُ أهلَه عنه، ومُجازِيهم عليه.

O'nun: {وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ} “İşlerin sonu ancak Allah'a varır” buyruğu hakkında buyuruyor ki: Hayır olsun şer olsun her işin akıbetinin dönüşü Allah'adır. O işin ehline onu soracak ve karşılığını verecek olan O'dur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ كَفَرَ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٢٣) نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ (٢٤)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {وَمَنْ كَفَرَ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٢٣) نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ (٢٤)} “Kim de inkâr ederse, onun inkârı seni üzmesin. Onların dönüşü bizedir; böylece yaptıklarını kendilerine haber veririz. Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Onları az bir süre yararlandırır, sonra da onları şiddetli bir azaba sürükleriz.”.

يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن كفر بالله فلا يَحْزُنُك كفرُه، ولا تَذْهَبْ نفسُك عليهم حَسْرةً؛ فإنَّ مرجِعَهم ومصيرَهم يومَ القيامةِ إلينا، ونحن نُخْبِرُهم بأعمالِهم الخبيثةِ التي عمِلوها في الدنيا، ثم نُجازِيهم عليها جزاءَهم؛ {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}. يقولُ: إن الله ذو علمٍ بما تُكِنُّه صدورُهم مِن الكفرِ باللهِ وإيثارِ طاعةِ الشيطانِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Kim Allah'ı inkâr ederse, onun inkârı seni üzmesin ve onlar için kendini helak edercesine kederlenme! Zira kıyamet gününde onların dönüşü ve varış yeri bizedir; dünyada işledikleri kötü amellerini kendilerine haber vereceğiz, sonra da onlara cezalarını eksiksiz vereceğiz. {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”. Buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, onların göğüslerinin gizlediği Allah'ı inkârı ve şeytana itaati tercih etmeyi hakkıyla bilendir.

وقولُه: {نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا}. يقولُ: نُمْهِلُهم في هذه الدنيا مَهْلًا قَلِيلًا يَتَمَتَّعون فيها. {ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ}. يقولُ: ثم نُورِدُهم على كُرْهٍ منهم عذابًا غليظًا، وذلك عذابُ النارِ، نعوذُ باللهِ منها ومن عملٍ يُقَرِّبُ منها.

O'nun: {نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا} “Onları az bir süre yararlandırır” buyruğu hakkında buyuruyor ki: Bu dünyada onlara faydalanacakları az bir süre mühlet veririz. {ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ} “sonra da onları şiddetli bir azaba sürükleriz”. Buyuruyor ki: Sonra onları istemeyerek çetin bir azaba sevk ederiz ki bu cehennem azabıdır; ondan ve ona yaklaştıracak amelden Allah'a sığınırız.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٥) لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٥) لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦)} “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka: 'Allah' derler. De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Fakat onların çoğu bilmezler. Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Şüphesiz Allah, zengin olandır, övülmeye layık olandır.”.

يقولُ تعالى ذكرُه: ولئن سألتَ يا محمدُ هؤلاء المشرِكين باللهِ مِن قومِك: {مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ: فإذا قالوا ذلك، فقُل لهم: الحمدُ للهِ الذي خلَق ذلك، لا لمن لا يَخْلُقُ شيئًا

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Şayet kavminden Allah'a ortak koşan şu kimselere: {مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} “'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur'”. Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e buyuruyor ki: Onlar böyle dediklerinde, sen onlara de ki: Hamd, bunları yaratan Allah'a mahsustur; hiçbir şey yaratamayan,

وهم يُخلقون.

ve kendileri yaratılan şeylere değil.

ثم قال تعالى ذكرُه: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: بل أكثرُ هؤلاء المشركين لا يَعْلَمون من الذي له الحمدُ، وأين موضِعُ الشكرِ.

Sonra zikri yüce olan Allah buyurdu ki: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler”. Buyuruyor ki: Bilakis bu müşriklerin çoğu hamdin kime ait olduğunu ve şükrün nereye yapılması gerektiğini bilmezler.

وقولُه: {لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: للهِ كلُّ ما في السماواتِ والأرضِ من شيءٍ، مُلْكًا كائنًا ما كان ذلك الشيءُ؛ من وَثنٍ وصنمٍ وغيرِ ذلك مما يُعْبَدُ أو لا يُعْبَدُ. {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ}. يقولُ: إن الله هو الغنيُّ عن عبادِة هؤلاء المشركين به الأوثانَ والأندادَ، وغيرِ ذلك منهم ومن جميعِ خلقِه؛ لأنهم مِلْكٌ له، وبهم الحاجةُ إليه، {الْحَمِيدُ}. يعني: المحمودُ على نعمِه التي أنعَمها على خلقِه.

O'nun: {لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır” buyruğu hakkında zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Göklerde ve yerde bulunan her şey mülk olarak Allah'ındır; ister put ve heykel olsun, ister tapınılan ya da tapınılmayan başka bir şey olsun o şey her ne ise [O'nundur]. {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} “Şüphesiz Allah, zengin olandır, övülmeye layık olandır”. Buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, O'na putları ve denkleri ortak koşan bu müşriklerin ibadetinden de, onların dışındaki diğer bütün yaratılmışlarından da müstağnidir (hiçbirine muhtaç değildir); çünkü onlar O'nun mülküdür ve muhtaç olan onlardır. {الْحَمِيدُ} “övülmeye layık olandır” yani yarattıklarına bahşettiği nimetlerinden ötürü övülendir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧)} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”.

يقولُ تعالى ذكرُه: ولو أن شجرَ الأرضِ كلِّها بُرِيَت أقلامًا، {وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ}. يقولُ: والبحرُ له مدادٌ. والهاءُ في قولَه: {يَمُدُّهُ}. عائدةٌ على البحرِ. وقولُه: {مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ}. وفي هذا الكلامِ محذوفٌ استغنى بدَلالةِ الظاهرِ عليه منه، وهو: يُكْتَبُ كلامُ اللهِ بتلك الأقلامِ، وبذلك المِدادِ، لتكسَّرت تلك الأقلامُ، ولنفِد ذلك المدادُ، ولم تَنْقَدْ كلماتُ اللَّهِ وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Eğer yeryüzünün bütün ağaçları yontulup kalem yapılsa, {وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ} buyuruyor ki: deniz de ona mürekkep olsa; -{يَمُدُّهُ} sözündeki zamir denize dönmektedir- O'nun: {مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} “arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez” buyruğunda ise zahirinin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş bir kısım vardır ki o da şudur: Allah'ın kelamı o kalemlerle ve o mürekkeple yazılsa, o kalemler kırılır, o mürekkep tükenir fakat Allah'ın kelimeleri tükenmezdi. Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سألتُ الحسنُ عن هذه الآيةِ: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ}. قال: لو جَعَل شجرَ الأَرضِ

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan naklen anlattı; dedi ki: Hasan'a şu ayeti sordum: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar...”. Dedi ki: Yeryüzündeki ağaçları

أقلامًا، وجعَل البحورَ مدادًا. وقال اللهُ: إن مِن أمرى كذا، ومن أمرى كذا، لنَفِد ماءُ البحورِ، وتكسَّرتِ الأقلام .

kalemler, denizleri de mürekkep yapsa ve Allah da: "Benim işimden şunlar şunlar vardır" dese; denizlerin suyu tükenir, kalemler de kırılırdı .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكم، قال: ثنا عمرٌو في قولِه: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ}. قال: لو بُرِيت أقلامًا والبحرُ مدادًا، فكُتِب بتلك الأقلامِ منه، {مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} ولو مدَّه سبعةُ أبحرٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem anlattı, dedi ki: Bize Amr, O'nun: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem [olsa]” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Ağaçlar yontulup kalemler yapılsa, deniz de mürekkep olsa ve o kalemlerle ondan yazılsa; arkasından yedi deniz daha eklense bile {مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} “Allah'ın kelimeleri tükenmezdi”.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ}. قال: قال المشركون: إنما هذا كلامٌ يُوشِكُ أَن يَنْفَدَ. قال: لو كان شجرُ البرِّ أقلامًا، ومع البحرِ سبعةُ أبحرٍ ما كان لِتَنْفَدَ عجائبُ ربِّي وحكمتُه وخَلْقُه وعلمُه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü anlattı: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez”. Dedi ki: Müşrikler: "Bu söz tükenmeye yüz tutmuş bir sözdür" dediler. [Katâde] dedi ki: Karadaki ağaçlar kalem olsa ve denizle beraber yedi deniz daha bulunsa, Rabbimin harikaları, hikmeti, yaratması ve ilmi asla tükenmezdi .

وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت على رسولِ اللهِ ﷺ في سببِ مجادلةٍ كانت من اليهودِ له.

Bu ayetin, Yahudilerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile giriştikleri bir münakaşa sebebiyle indiği zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا ابن إسحاقَ، قال: ثنى رجلٌ من أهلِ مكةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: أن أحبارَ يهودَ قالوا لرسوِل

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Mekke ehlinden bir adam, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: Yahudi hahamları Resûl...

اللهِ ﷺ بالمدينة: يا محمدُ أرأَيتَ قولَك : {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [الإسراء: ٨٥]. إيَّانا تُريدُ أم قومك؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "كُلًّا". فقالوا: ألستَ تَتْلُو فيما جاءك: أنَّا قد أُوتينا التوراةَ فيها تبيانُ كلِّ شيءٍ؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنها في علمِ اللهِ قليلٌ، وعندَكم من ذلك ما يَكْفيكم". فأنزَل اللهُ عليه فيما سأَلوه عنه من ذلك: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ}: أي أن التوراةَ في هذا من علمِ الله قليلٌ .

sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: Ey Muhammed! {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [el-İsrâ: 85] “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” sözün hakkında ne dersin? Bizi mi yoksa kendi kavmini mi kastediyorsun? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Her ikisini de" buyurdu. Onlar: "Sana gelen [vahiy] içinde bize Tevrat'ın verildiğini ve onda her şeyin açıklaması bulunduğunu okumuyor musun?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, Allah'ın ilmine nispetle pek azdır; fakat onun içinde size yetecek olanı vardır" buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların bu hususta kendisine sordukları soru hakkında: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez” ayetini indirdi; yani Tevrat, Allah'ın bu ilmine nispetle pek azdır .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنى ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عكرمةَ، قال: سأَل أهلُ الكتابِ رسولَ اللهِ ﷺ عن الروحِ، فأَنزَلَ اللَّهُ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [الإسراء: ٨٥]. فقالوا: تَزْعُم أَنَّا لم نُؤْتَ من العلمِ إلا قليلًا، وقد أُوتينا التوراةَ وهى الحكمةُ {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا} [البقرة: ٢٦٩]. قال: فنزَلت: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ}. قال: "ما أُوتِيتُم من علم فنجَّاكم اللهُ به من النارِ وأدخَلكم الجنةَ، فهو كثيرٌ طيبٌ، وهو في علمِ اللهِ قليلٌ" .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den naklen anlattı; dedi ki: Ehl-i Kitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ruh hakkında soru sordu. Bunun üzerine Allah: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [el-İsrâ: 85] “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” ayetini indirdi. Onlar: "Bize ilimden ancak pek az bir şey verildiğini iddia ediyorsun; halbuki bize Tevrat verilmiştir ve o hikmettir. {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا} [el-Bakara: 269] 'Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir'" dediler. [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez” ayeti indi. [Peygamber] buyurdu ki: "Size ilimden ne verilmişse ve Allah sizi onunla cehennemden kurtarıp cennete koymuşsa, o çok ve güzeldir; fakat o, Allah'ın ilmine nispetle pek azdır" .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن بعضِ أصحابِه، عن عطاءِ بن يسارٍ، قال: لما نزَلتْ بمكةَ: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا}: يعنى اليهود؛ فلما هاجر رسولُ اللهِ ﷺ إلى المدينةِ، أتاه أحبارُ يهودَ،

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, bazı arkadaşlarından, o da Atâ b. Yesâr'dan naklen anlattı; dedi ki: Mekke'de: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [ayeti] indiğinde -Yahudileri kastetmektedir-; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edince Yahudi hahamları ona geldiler,

فقالوا: يا محمدُ ألم يَبْلُغْنا أنك تقولُ: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} أفعنَيتَنا أم قومَك؟ قال: "كُلًّا قد عَنَيْتُ". قالوا: فإنك تَتْلُو أَنَّا قد أُوتينا التوراةَ وفيها تبيانُ كلَّ شيءٍ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "هي في عالمِ اللهِ قليلٌ، وقد آتاكم اللهُ ما إن عمِلْتم به انتفعتُم". فأنزَل الله: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ} إلى قولِه: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} .

ve şöyle dediler: Ey Muhammed! Bize ulaştığına göre sen: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” diyormuşsun; bizi mi yoksa kendi kavmini mi kastettin? [Resûlullah]: "Her ikisini de kastettim" buyurdu. Onlar: "Sen bize Tevrat'ın verildiğini ve onda her şeyin açıklaması bulunduğunu okuyorsun" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, Allah'ın ilminde pek azdır; fakat Allah size öyle bir şey vermiştir ki onunla amel ederseniz faydalanırsınız" buyurdu. Allah da: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa...” ayetinden: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyruğuna kadar olan kısmı indirdi .

واختلَفت القرَأَةُ في قراءةِ قولَه: {وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ}؛ فقرَأته عامةُ قرَأةِ المدينةِ والكوفة: {وَالْبَحْرُ} رفعًا على الابتداءِ، وقرأته قرأَةُ البصرةِ نصبًا، عطفًا به على "ما" في قولِه: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ} . وبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ عندى.

Kıraat âlimleri O'nun: {وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ} “deniz de arkasından yedi deniz katılarak...” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli mübteda olarak merfû kılmak suretiyle: {وَالْبَحْرُ} şeklinde okumuşlardır. Basra kurrâsı ise O'nun: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ} buyruğundaki "mâ" kelimesine matuf kılarak mansûb olarak okumuşlardır . Bana göre okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}. يقولُ: إن الله ذو عزَّةٍ في انتقامِه ممن أشرَك به، وادَّعى معه إلهًا غيرَه، حكيمٌ في تدبيرِه خلقَه.

O'nun: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu hakkında buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşan ve kendisiyle beraber başka bir ilah iddia eden kimseden intikam alma hususunda mutlak izzet (güç) sahibidir, yarattıklarını sevk ve idare etmede de hikmet sahibidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨)} “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişinin [yaratılması ve diriltilmesi] gibidir. Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”.

يقولُ تعالى ذكرُه: ما خلقُكم أيُّها الناسُ ولا بعثُكم على اللَّهِ إلا كخلقِ نفسٍ واحدةٍ وبعثِها، وذلك أن الله لا يتعذَّرُ عليه شيءٌ أرادَه، ولا يَمْتَنِعُ منه شيءٌ شاءه، {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [يس:٨٢]. فسواءٌ خَلْقُ واحدٍ وبعثه، وخلقُ الجميعِ وبعثُهم.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey insanlar! Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de Allah'a göre ancak tek bir nefsin yaratılması ve diriltilmesi gibidir. Çünkü Allah murad ettiği hiçbir şeyde aciz kalmaz ve dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [Yâsîn: 82] “O'nun buyruğu, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol' demesinden ibarettir; o da hemen oluverir”. Dolayısıyla bir kişinin yaratılması ve diriltilmesi ile herkesin yaratılması ve diriltilmesi [O'na göre] birdir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثني أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ}. يقولُ: كُنْ فَيَكُونُ للقليلِ والكثيرِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Az için de çok için de 'Ol' der, hemen oluverir" buyurmaktadır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ}، قال: يقولُ: إنما خَلْقُ اللهِ الناسَ كلَّهم وبَعْتُهم كخلقِ نفسٍ واحدةٍ وبعثِها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Allah'ın bütün insanları yaratması ve diriltmesi, ancak tek bir nefsin yaratılması ve diriltilmesi gibidir" buyurmaktadır .

وإنما صلَح أن يُقال: إلَّا كنفسٍ واحدةٍ، والمعنى: إلا كخلقِ نفسٍ واحدةٍ؛ لأن المحذوفَ فعلٌ يَدُلُّ عليه قولُه: {مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ}. والعربُ تَفْعَلُ ذلك في المصادرِ، ومنه قولُ اللَّهِ: {تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} [الأحزاب:١٩]. والمعنى: كدورانِ عين الذي يُغْشَى عليه من الموتِ، فلم يَذْكُرِ الدورانَ والعينَ لما وَصَفتُ.

Anlamı "ancak tek bir nefsin yaratılması gibi" olduğu halde: {إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} "ancak tek bir nefis gibi" denilmesi uygundur; çünkü hazfedilen (düşürülen) kelime, O'nun: {مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ} buyruğunun delalet ettiği bir fiildir. Araplar masdarlarda bunu yaparlar; Allah'ın şu buyruğu da bundandır: {تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} [el-Ahzâb: 19] “Ölüm baygınlığı geçiren kimsenin [gözünün dönmesi] gibi gözleri döner”. Anlamı: "Ölüm baygınlığı geçiren kimsenin gözünün dönmesi gibi"dir; açıkladığım sebepten dolayı dönmeyi ve gözü zikretmemiştir.

وقولُه: {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله سميعٌ لما يَقولُ هؤلاء المشرِكون ويَفْتَرونه على ربِّهم، من ادِّعائهم له الشركاءَ والأندادَ، وغيرِ ذلك من كلامِهم وكلامِ غيرِهم، بصيرٌ بما يَعْمَلونه وغيرُهم من الأعمالِ، وهو مُجازِيهم على ذلك جزاءَهم.

O'nun: {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, bu müşriklerin söylediklerini ve O'na ortaklar ve benzerler isnat etmek suretiyle Rablerine iftira ettiklerini ve gerek onların gerekse başkalarının diğer sözlerini hakkıyla işitendir; onların ve başkalarının yaptığı amelleri hakkıyla görendir ve bunun karşılığını onlara tam olarak verecektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٩)}.

Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Görmedin mi ki, gerçekten Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı da boyun eğdirmiştir; her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” buyruğunun teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: {أَلَمْ تَرَ} يا محمدُ بعينِك {أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ}. يقولُ: يزيدُ من نقصانِ ساعاتِ الليلِ في ساعاتِ النهارِ {وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ}. يقولُ: يَزِيدُ ما نقَص من ساعاتِ النهارِ في ساعاتِ اللَّيلِ.

Zikri yüce olan buyuruyor ki: Ey Muhammed! Gözünle görmedin mi {أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} "Allah'ın geceyi gündüze kattığını"; yani gece saatlerinin kısalmasından gündüz saatlerine eklediğini, {وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} "gündüzü de geceye kattığını"; yani gündüz saatlerinden kısalanı gece saatlerine eklediğini.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ}: نُقصانُ الليل في زيادةِ النهارِ، {وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ}: نقصان النهار في زيادة الليل .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} buyruğu hakkında: "Gecenin kısalması gündüzün uzamasındadır; {وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} gündüzün kısalması da gecenin uzamasındadır" dediğini anlattı .

وقولُه: {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. يقولُ تعالى ذكرُه: وسخَّر الشمسَ والقمرَ لمصالحِ خلقِه ومنافعِهم، {كُلٌّ يَجْرِي}. يقولُ: كلُّ ذلك يَجْرِى بأمرِه إلى وقتٍ معلومٍ وأجلٍ محدودٍ إذا بلغه كُوِّرَت الشمسُ والقمرُ.

O'nun: {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} buyruğu hakkında zikri yüce olan buyuruyor ki: Güneşi ve ayı yaratıklarının maslahatları ve faydaları için boyun eğdirdi; {كُلٌّ يَجْرِي} buyuruyor ki: Bunların her biri O'nun emriyle belirli bir vakte ve sınırlı bir süreye kadar akıp gider; ona ulaştığında güneş ve ay dürülecektir.