وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. يقولُ: لذلك كلِّه وقتٌ وحدٌ معلومُ لا يُجاوِزُه ولا يَعْدُوه.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu buyruk hakkındaki görüşünü rivayet etti: {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Güneşi ve ayı da buyruk altına almıştır; her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gitmektedir.” [Katâde] şöyle demektedir: Bütün bunların aşamayacağı ve ötesine geçemeyeceği belirli bir vakti ve sınırı vardır.
وقولُه: {وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}. يقولُ: وأن الله بأعمالكم، أيُّها الناسُ، من خيرٍ أو شرٍّ ذو خبرة وعلم، لا يَخْفَى عليه منها شيءٌ، وهو مُجازيكم على جميعِ ذلك. وخرَج هذا الكلامُ خِطابًا لرسولِ اللهِ ﷺ والمعنيُّ به المشرِكون، وذلك أنه تعالى ذكرُه نبَّه بقولَه: {أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} على موضع حُجَّتِه - مَن جَهل عظمتَه، وأشرَك في عبادتِه معه غيرَه، يَدُلُّ على ذلك قولُه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ}.
O'nun: {وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} buyruğu hakkında buyuruyor ki: Ey insanlar! Şüphesiz Allah, hayır olsun şer olsun yaptıklarınızdan tam anlamıyla haberdardır ve bilgilidir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve bütün bunların karşılığını size verecektir. Bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak çıkmış olup kastedilenler ise müşriklerdir. Şöyle ki zikri yüce olan, O'nun büyüklüğünü bilmeyip O'na ibadette başkasını ortak koşan kimseye karşı delilinin bulunduğu yere: {أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} buyruğuyla dikkat çekmiştir; buna yüce Allah'ın şu buyruğu delalet etmektedir: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ}.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠)} “İşte bu, Allah'ın hak olmasından, O'ndan başka yalvarıp durduklarının ise batıl olmasından ve şüphesiz Allah'ın çok yüce ve çok büyük olmasındandır.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي أخبَرتُك، يا محمدُ، أن الله فعَله من إيلاجِه الليلَ في النهارِ والنهارَ في الليلِ، وغيرِ ذلك من عظيمِ قُدرَتِه، إنما فعَله بأنه هو اللَّهُ حقًّا، دونَ ما يدعوه هؤلاء المشرِكون به، وأنه لا يَقْدِرُ على فعلِ ذلك سِواه، ولا تَصْلُحُ الألوهةُ إلا لمن فعَل ذلك بقُدْرِته.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Ey Muhammed! Geceyi gündüze ve gündüzü geceye katması ve diğer muazzam kudret tecellileri olarak Allah'ın yaptığını sana haber verdiğim bu şeyleri [Allah], O'na ortak koşan bu kimselerin yalvardıklarının aksine sadece kendisinin hakiki Allah olması sebebiyle yapmıştır; O'ndan başkası bunu yapmaya asla güç yetiremez ve ilahlık da ancak bunu kudretiyle yapana yakışır.
وقولُه: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وبأن الذي يَعْبُدُ هؤلاء المشركون من دونِ اللهِ - الباطلُ الذي يَضْمَحِلُّ، فَيَبِيدُ ويَفْنى، {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وبأن الله هو العليُّ، يقولُ: هو ذو العُلوِّ على كلِّ شيءٍ، وكلُّ ما دونَه فله مُتذلِلٌ منقادٌ، الكبيرُ الذي كلُّ شيءٍ دونَه فله مُتَصَاغِرُ.
O'nun: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ} buyruğu hakkında zikri yüce olan buyuruyor ki: Bu müşriklerin Allah'tan başka ibadet ettiklerinin ise zail olup yok olan ve fani olan batıl olmasındandır. {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} Zikri yüce olan buyuruyor ki: Ve Allah'ın çok yüce olmasındandır; buyuruyor ki: O, her şeyin üzerinde yücelik sahibidir ve O'nun dışındaki her şey O'na boyun eğmiş ve itaat etmiştir; O çok büyüktür ki O'nun dışındaki her şey O'nun karşısında küçülmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١)} “Görmedin mi ki gemiler, Allah'ın ayetlerinden bir kısmını size göstersin diye O'nun nimetiyle denizde akıp gitmektedir? Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ألم تَرَ، يا محمدُ، أن السفنَ تَجْرِى في
Zikri yüce olan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Görmedin mi ki gemiler akıp gitmektedir
البحرِ نعمةً من اللهِ على خلقِه؛ {لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ}. يقولُ: ليُرِيَكم من عبرِه وحُجَجِه عليكم. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ}. يقولُ: إن في جَرْيِ الفلكِ في البحرِ دَلالة على أن الله الذي أجرَاها هو الحقُّ، وأن ما يدعون من دونِه الباطلُ، {لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ}. يقولُ: لكلِّ مَن صبَّر نفسَه عن محارمِ اللهِ، وشكَره على نعمِه فلم يَكْفُرْه.
denizde, Allah'ın yaratıklarına bir nimeti olarak; {لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ} buyuruyor ki: Size ibretlerinden ve aleyhinize olan delillerinden göstersin diye. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} Buyuruyor ki: Gemilerin denizde akıp gitmesinde, onları yüzdüren Allah'ın Hak olduğuna ve O'ndan başka yalvardıklarının bâtıl olduğuna delil vardır; {لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} buyuruyor ki: Kendisini Allah'ın haram kıldıklarından meneden ve O'nun nimetlerine şükredip nankörlük etmeyen herkes için.
حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان مطرِّفٌ يقولُ: إن من أحبِّ عباد الله إليه الصبَّارَ الشَّكورَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Mutarrif şöyle derdi: "Allah'ın kulları arasından O'na en sevimli olanı, çok sabreden ve çok şükredendir" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ عن مغيرة قال: الصبرُ نصفُ الإيمان، والشكرُ نصفُ الإيمانِ، واليقينُ الإيمانُ كلُّه، ألم تَرَ أَن قولَه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ}: إِنَّ في ذلك لآياتٍ للموقنين، إنَّ في ذلك لآياتٍ للمؤمنين.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den anlattı, dedi ki: Sabır imanın yarısıdır, şükür imanın yarısıdır, yakîn ise imanın tamamıdır. Görmedin mi O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} buyruğu: Şüphesiz bunda kesin inanç sahipleri için ayetler vardır, şüphesiz bunda müminler için ayetler vardır [demektir].
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن مغيرةَ، عن الشعبيِّ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ}. قال: الصبرُ نصفُ الإيمانِ، واليقينُ الإيمانُ كلُّه .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mugīre'den, o da eş-Şa'bî'den: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: "Sabır imanın yarısıdır, yakîn ise imanın tamamıdır" .
إن قال قائلٌ: وكيفَ خصَّ هذه الدَّلالةَ بأنها دَلالةٌ للصبَّارِ الشَّكورِ، دونَ سائرِ الخلقِ؟ قيل: لأن الصبرَ والشكرَ من أفعالِ ذوى الحِجا والعقولِ، فأخبَر: إن في ذلك لآياتٍ لكلٍّ ذى عقلٍ؛ لأن الآياتِ جعَلها اللهُ عِبرًا لذوى العقولِ والتمييزِ.
Eğer biri: "Peki [Allah] bu delili, diğer bütün mahlûkatı dışarıda bırakarak çok sabreden ve çok şükredene özgü bir delil olarak nasıl nitelemiştir?" diyecek olursa; şöyle cevap verilir: Çünkü sabır ve şükür, firaset ve akıl sahiplerinin fiillerindendir. Dolayısıyla [Allah], şüphesiz bunda akıl sahibi herkes için ayetler (deliller) olduğunu haber vermiştir; zira Allah, ayetleri akıl ve temyiz sahipleri için birer ibret kılmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)} “Onları gölgelikler gibi dalgalar sardığı zaman dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar. Onları karaya çıkarıp kurtardığı zaman ise içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Bizim ayetlerimizi ancak alabildiğine nankör ve gaddar olan herkes inkâr eder.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا غَشِى هؤلاء الذين يَدْعون من دونِ اللهِ الآلهة والأوثانَ في البحرِ إذا ركِبوا في الفُلْكِ - موج كالظُّلَل، وهى جمعُ ظُلَّةٍ، شبَّه بها الموجَ في شدةِ سوادِ كثرةِ الماءِ؛ قال نابغةُ بنى جَعْدَةَ في صفةِ بحرٍ :
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Allah'tan başka ilahlara ve putlara yalvaran bu kimseleri, gemiye bindikleri zaman denizde gölgelikler gibi dalgalar bürüdüğünde -ki Zulal (ظُلَل), Zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğuludur; suyun çokluğunun aşırı karanlığı hususunda dalgayı ona benzetmiştir; Nâbiga Benî Ca'de denizi nitelerken şöyle demiştir :
يُماشِيهِنَّ أخضرُ ذو ظِلالٍ … على حافاتِه فِلَقُ الدِّنَانِ
Onlarla birlikte yol alır gölgeleri olan yeşil [bir deniz] … Kenarlarında şarap küplerinin parçaları vardır
وشبَّه الموجَ وهو واحدٌ بالظُّلَلِ، وهى جماعٌ؛ لأن الموجَ يأتي شيءٌ منه بعدَ شيءٍ، ويَرْكَبُ بعضه بعضا كهيئةِ الظُّلَلِ.
Dalga tekil olduğu halde onu çoğul olan gölgeliklere benzetmiştir; çünkü dalga ardı ardına gelir ve gölgelikler heyeti gibi birbiri üzerine biner.
وقولُه: {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا غَشِى هؤلاء موجٌ كالظُّلَل، فخافوا الغرَقَ، فزِعوا إلى اللهِ بالدعاءِ مخلصين له الطاعةَ، لا يُشْرِكون به هنالك شيئًا، ولا يدعون معه أحدًا سِواه، ولا يَسْتَغيثون بغيرِه قولَه: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ} الله مما كانوا يَخافونه في البحرِ من الغرقِ والهلاكِ، إلى البِّرِ [والحدِّ] ، {فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ}. يقولُ: فمنهم مقتصدٌ في قولِه وإقرارِه بربِّه، وهو مع ذلك مُضْمِرٌ الكفرَ به.
O'nun: {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} buyruğu hakkında zikri yüce olan buyuruyor ki: Bu kimseleri gölgelikler gibi dalga bürüyüp boğulmaktan korktuklarında, itaati O'na halis kılarak Allah'a duaya sığınırlar; orada O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlar, O'nunla beraber başka hiçbir kimseye yalvarmazlar ve O'ndan başkasından yardım istemezler. O'nun: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ} buyruğu ise; Allah onları denizde korktukları boğulma ve helakten karaya [ve sınıra] çıkarıp kurtardığında demektir. {فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} Buyuruyor ki: İçlerinden sözünde ve Rabbini ikrarında orta yolu tutan (ikrar eden) bulunur; bununla birlikte o, O'na küfrü içinde gizlemektedir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ}. قال: المقتصدُ في القولُ وهو كافرٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Sözde ikrar eden kimsedir, oysa o kâfirdir" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولَه: {فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ}. قال: المقتصِدُ الذي على صلاحٍ من الأمرِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} buyruğu hakkında: "Orta yolu tutan, doğru ve düzgün bir hal üzere olandır" dedi.
وقولُه: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما يَكْفُرُ بأدلتِنا وحُجَجنا إلا كلُّ غدَّارٍ بعهده. والخَيَّرُ عند العربِ: أقبحُ الغدرِ، ومنه قولُ عمرِو بن معدِيكَرِبَ
O'nun: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ} buyruğu hakkında zikri yüce olan buyuruyor ki: Bizim delillerimizi ve hüccetlerimizi, ahdinde son derece gaddar olan kimseden başkası inkâr etmez. Araplara göre el-Hatr (الختر), hıyanet ve gaddarlığın en çirkinidir; Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü de bundandır :
وإنك لو رأيت أبا عُمَيرٍ … ملأت يَدَيكَ من غَدْرٍ وخَتْرٍ
Ebû Umeyr'i görseydin eğer … İki elini de hıyanet ve gaddarlıkla doldururdun
وقولُه: {كَفُورٍ}. يعني: جَحودٍ للنِّعمِ، غيرِ شاكرٍ ما أُسْدِى إليه من نعمةٍ.
O'nun: {كَفُورٍ} buyruğu ise: Nimetleri inkâr eden, kendisine sunulan nimete şükretmeyen demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في معنى الختارِ قال أهلُ التأويلِ.
Hattâr (el-Hattâr) kelimesinin anlamı hakkında tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن ليثِ، عن مجاهدٍ: {كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ}. قال: كلُّ غدَّارٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ} “Her bir gaddar nankör” [ayeti] hakkında: "Her bir gaddardır." dediğini [rivayet etti].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كُلُّ خَتَّارٍ}. قال: غدَّارٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {كُلُّ خَتَّارٍ} buyruğu hakkında: "Gaddardır" dediğini [rivayet etti] .
حدَّثني يعقوبُ وابنُ وكيعٍ قالا: ثنا ابن عُليَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ}. قال: غدَّارٍ .
Bana Ya'kūb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'ın: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ} buyruğu hakkında: "Gaddardır" dediğini anlattı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ}. الختارُ: الغَدَّارُ، كلُّ غَدَّارٍ بذِمَّتِه كفورٍ بربِّه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ} buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "el-Hattâr: Gaddardır; ahdine karşı son derece gaddar, Rabbine karşı son derece nankör olan kimsedir" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ}. قال: كلُّ جحادٍ كَفورٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ} buyruğu hakkında: "Aşırı inkârcı ve nankör olan herkestir" dediğini anlattı .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ}. قال: الختَّارُ: الغدَّارُ، كما تقولُ: غدَرني .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ} buyruğu hakkında: "el-Hattâr: Gaddardır; nitekim 'Bana hıyanet etti/kalleşlik yaptı' dersin" dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن مِسْعَرٍ، قال: سمِعتُ قتادة، قال: الذي يَغْدِرُ بعهدِه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Mis'ar'dan anlattı, dedi ki: Katâde'yi: "Ahdine vefasızlık/kalleşlik eden [kimsedir]" derken işittim.
قال: ثنا المحارِبيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: الغدَّارُ .
Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten anlattı, dedi ki: "Gaddardır" .
قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، عن شِمْرِ بن عطيةَ الكاهليِّ، عن عليٍّ ﵁ قال: المكرُ غدرٌ، والغدرُ كفرُ .
Dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, o Şimr b. Atıyye el-Kâhilî'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan anlattı, dedi ki: "Tuzak kurmak kalleşliktir/gaddarlıktır, gaddarlık ise küfürdür" .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)} “Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının ve hiçbir babanın çocuğuna, hiçbir çocuğun da babasına hiçbir şeyle fayda sağlayamayacağı o günden korkun. Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve o çok aldatıcı da Allah hakkında sizi kandırmasın.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: أيُّها المشرِكون من قريشٍ، اتَّقوا الله وخافوا أن يَحِلَّ بكم سخَطُه في يومٍ لا يُغنى والدٌ عن ولدِه، ولا مولودٌ هو مُغْنٍ عن والده شيئًا؛ لأنَّ الأمرَ يَصيرُ هنالك بيدِ مَن لا يُغالَبُ، ولا تَنْفَعُ عندَه الشفاعةُ والوسائلُ إلا وسيلةٌ من صالِحاتِ الأعمالِ التي أسلفَها في الدنيا.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Ey Kureyşli müşrikler! Allah'tan sakının ve babanın çocuğuna, çocuğun da babasına hiçbir fayda sağlayamayacağı bir günde O'nun gazabının üzerinize inmesinden korkun; çünkü orada iş, asla mağlup edilemeyecek olanın eline geçecektir ve O'nun katında dünyada önceden işlemiş olduğu salih amellerden başka hiçbir şefaat ve vesile fayda vermeyecektir.
وقولُه: {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ}. يقولُ: اعلَموا أن مجئَ هذا اليوم حقٌّ، وذلك أن الله قد وعَده عباده ولا خُلْفَ لوعدِه. {فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا}. يقولُ: فلا تَخْدَعَنَّكم زينة الحياةِ الدنيا ولذَّاتُها، فتَمِيلوا إليها، وتَدَعُوا الاستعدادَ لما فيه خلاصُكم مِن عقابِ اللَّهِ ذلك اليومَ.
O'nun: {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} buyruğu hakkında buyuruyor ki: Biliniz ki bu günün gelişi haktır; zira Allah onu kullarına vaat etmiştir ve O'nun vaadinden dönmesi söz konusu değildir. {فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} Buyuruyor ki: Sakın dünya hayatının süsü ve lezzetleri sizi aldatıp da ona meylederek o gün Allah'ın cezasından kurtuluşunuzun vesilesi olacak hazırlıkları terk etmeyesiniz.
وقولُه: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ}. يقولُ: ولا يَخْدَعَنَّكم باللَّهِ خادعٌ. والغَرُورُ بفتح الغَينِ، هو ما غرَّ الإنسانَ من شيءٍ، كائنًا ما كان، شيطانًا كان أو إنسانًا أو دُنيا.
O'nun: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “O çok aldatıcı da Allah hakkında sizi kandırmasın.” buyruğu hakkında buyuruyor ki: Hiçbir aldatıcı sizi Allah hakkında kandırmasın. Gayn harfinin fethasıyla el-Garûr (الغَرُورُ), ne olursa olsun insanı aldatan her şeydir; bu ister şeytan olsun, ister insan, isterse dünya olsun.
وأما الغُرورُ بضمِّ الغَيْنِ، فهو مصدرٌ من قول القائل: غَرَرْتُه غُرُورًا.
Gayn harfinin dammesiyle el-Gurûr (الغُرُورُ) ise, söz söyleyen kimsenin 'Onu aldattım' (غَرَرْتُه غُرُورًا) sözünden türemiş bir mastardır.
وبنحوِ الذي قلْنا في معنى قولَه: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُور}. قال أهلُ التأويل.
O'nun: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُور} “Ve o çok aldatıcı da Allah hakkında sizi kandırmasın.” buyruğunun anlamı hakkında bizim söylediğimiz gibi tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْغَرُورُ}. قال: الشيطانُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {الْغَرُورُ} “el-Garûr” buyruğu hakkında: "Şeytandır" dediğini [rivayet etti] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ}: ذاكم الشيطانُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “Ve o çok aldatıcı da Allah hakkında sizi kandırmasın.” buyruğu hakkında: "O şeytandır" dediğini anlattı .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بن خالدٍ المَرْوَزِيَّ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولَه: {الْغَرُورُ}. قال: الشيطان .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid el-Mervezî'yi şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'i O'nun: {الْغَرُورُ} “el-Garûr” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: "Şeytandır" .
وكان بعضهم يتأولُ الغَرور بما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن ابن لهيعةَ، عن عطاءِ بن دينار، عن سعيدِ بن جبيرٍ قولَه: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ}. قال: أن تَعْمَلَ بالمعصية، وتَتَمَنَّى المغفرةَ.
Onlardan bazıları ise el-garûr kelimesini, bize İbn Humeyd'in anlattığı şu rivayet ile tevil etmekteydi: Dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, İbn Lehîa'dan, o Atâ b. Dînâr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'in: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “Ve o çok aldatıcı da Allah hakkında sizi kandırmasın.” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [O,] "Günah işleyip [bununla birlikte] bağışlanma ummandır" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsir ve açıklaması: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir kimse nerede öleceğini bilmez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا} - هو آتيكم، عِلمُ إتيانه إيَّاكم عندَ ربِّكم، لا يَعْلَمُ أحدٌ متى هو جائيكم، لا يَأْتيكم إلا بغتةً، فاتَّقُوه أن يَفْجَأَكم بغتةً وأنتم على ضلالِتكم لم تُنِيبوا منها، فتصيروا من عذابِ اللهِ وعقابِه إلى ما لا قِبَلَ لكم به، وابتَدَأ تعالى ذكرُه الخبرَ عن علمه بمجيءِ الساعةِ - والمعنى ما ذكَرتُ لدَلالةِ الكلامِ على المرادِ منه - فقال: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} التي تَقومُ فيها القيامة، لا يَعْلَمُ ذلك أحدٌ غيره، {وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} من السماءِ، لا يَقْدِرُ على ذلك أحدٌ غيرُه، {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ}: أرحامِ الإناثِ، {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا}. يقولُ: وما تَعْلَمُ نفسُ حيٍّ ماذا تَعْمَلُ في غدٍ {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ}. يقولُ: وما تَعْلَمُ نفس حيٍّ بأى أرضٍ تكونُ مَنيَّتُها، {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}. يقولُ: إن الذي يَعْلَمُ ذلك كلَّه، هو اللهُ دونَ كلَّ أحدٍ سِواه، إنه ذو علم بكل شيءٍ، لا يَخْفَى عليه شيءٌ، خبيرٌ بما هو كائنٌ، وما قد كان.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا} “Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının ve hiçbir babanın çocuğuna, hiçbir çocuğun da babasına hiçbir şeyle fayda sağlayamayacağı o günden korkun” -o gün size gelecektir; onun size gelişinin bilgisi Rabbinizin katındadır, onun ne zaman geleceğini O'ndan başka kimse bilmez, o size ancak ansızın gelir; dolayısıyla sapıklığınız üzere olup ondan dönmemişken ansızın gelmesinden ve böylece Allah'ın azabından ve cezalandırmasından karşı koyamayacağınız bir duruma düşmekten sakının. Zikri yüce olan, kıyametin gelişini bilmesine dair habere başlayarak -sözün kastedilen manaya delaleti sebebiyle mana belirttiğim gibidir- şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır” -yani kıyametin kopacağı vaktin bilgisi O'nun katındadır, O'ndan başka bunu kimse bilemez-; gökten {وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} “yağmuru O indirir” -buna O'ndan başka kimsenin gücü yetmez-; {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ} “rahimlerde olanı O bilir” -yani dişilerin rahimlerindekini bilir-; {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا} “hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez”. Buyuruyor ki: Yaşayan hiçbir nefis yarın ne amel işleyeceğini bilmez; {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} “hiçbir kimse nerede öleceğini bilmez”. Buyuruyor ki: Yaşayan hiçbir nefis ecelinin hangi toprakta geleceğini bilmez; {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} “şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır”. Buyuruyor ki: Bütün bunları bilen, başkası değil sadece Allah'tır ; şüphesiz O her şeyi bilendir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz; olacak olanı da olmuş olanı da hakkıyla bilendir.
وبنحوِ الذي قلْنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hakkında bizim söylediğimiz gibi tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana anlattı...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ}. قال: جاءَ رجلٌ - قال أبو جعفرٍ: أَحْسَبُه قال: إلى النبيِّ ﷺ - فقال: إن امرأتي حُبْلَى، فَأَخْبِرْني ماذا تَلِدُ؟ وبلادُنا مَحْلٌ جَدْبَةٌ، فأخبِرْني متى يَنْزِلُ الغَيْثُ؟ وقد علِمتُ متى وُلِدْتُ، فأخبِرْني متى أموتُ؟ فأنزَل الله: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} إلى آخرِ السورةِ، قال: فكان مجاهدٌ يقولُ: هنَّ مفاتح الغيب التي قال اللهُ: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ} [الأنعام: ٥٩].
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır.” [ayeti hakkında] şöyle dediğini [rivayet etti]: Bir adam -Ebû Ca'fer der ki: Sanırım şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e- gelip: "Benim eşim hamiledir, ne doğuracağını bana haber ver! Memleketimiz kuraktır, yağmurun ne zaman yağacağını bana haber ver! Ne zaman doğduğumu biliyorum, ne zaman öleceğimi bana haber ver!" dedi. Bunun üzerine Allah, surenin sonuna kadar olan {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır, yağmuru O indirir...” ayetini indirdi. Dedi ki: Mücâhid şöyle derdi: "Bunlar, Allah'ın: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir” [el-En'âm: 59] buyurduğu gaybın anahtarlarıdır" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} الآية. أشياءُ من الغيبِ، استَأْثَر اللهُ بِهِنَّ، فلم يُطْلِعْ عَليهِنَّ مَلَكًا مُقَرَّبًا، ولا نَبِيًّا مُرْسلًا؛ {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ}: فلا يَدْرى أحدٌ من الناس متى تَقومُ الساعةُ؟ في أيِّ سنةٍ؟ أو في أيِّ شهرٍ؟ أو ليلٍ؟ أو نهارٍ؟ {وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ}: فلا يَعْلَمُ أَحدٌ متى يَنْزِلُ الغيثُ، ليلًا أو نهارًا يَنْزِلُ؟ {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ}: فلا يَعْلَمُ أحدٌ ما في الأرحامِ؛ أذكرٌ أو أنثى، أحمرُ أو أسودُ، وما هو؟ {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا}: خيرٌ أم شرٌّ، ولا تَدْرِى يا بنَ آدَمَ متى تَموتُ، لعلك الميت غدًا، لعلك المصاب غدًا، {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ}: ليس أحدٌ من الناسِ يَدْرى أين مَضْجَعُه من الأرضِ؛ في بحرٍ أو برٍّ أو سهلٍ أو جبلٍ، تعالى وتبارَكَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bunlar, Allah'ın yalnızca Kendisine tahsis ettiği, ne mukarreb bir meleğe ne de gönderilmiş bir peygambere bildirmediği gayb meseleleridir: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır”; insanlardan hiç kimse kıyametin ne zaman kopacağını, hangi yılda, hangi ayda, gece mi gündüz mü kopacağını bilmez. {وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} “Yağmuru O indirir”; hiç kimse yağmurun ne zaman yağacağını, gece mi gündüz mü ineceğini bilmez. {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ} “Rahimlerde olanı O bilir”; hiç kimse rahimlerde ne olduğunu, erkek mi dişi mi, kızıl mı siyah mı ve ne olduğunu bilmez. {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا} “Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez”; hayır mı şer mi kazanacağını bilmez. Ey âdemoğlu! Ne zaman öleceğini de bilmezsin; belki yarın ölecek olan, belki yarın bir musibete uğrayacak olan sensin! {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} “Hiçbir kimse nerede öleceğini bilmez”; insanlardan hiç kimse yeryüzünde yatacağı yerin neresi olduğunu, denizde mi karada mı, düzlükte mi dağda mı olacağını bilmez. O yücedir, mübarektir" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ عن مغيرةَ، عن الشعبيِّ، قال: قالت عائشةُ: مَن قال إن أحدًا يَعْلَمُ الغَيْبَ إِلا اللَّهَ فقد كذَب، وأعظَم الفِرْيَةَ على اللَّهِ،
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, o da eş-Şa'bî'den anlattı; o şöyle dedi: Âişe [şöyle] dedi: "Kim Allah'tan başka birinin gaybı bildiğini söylerse kesinlikle yalan söylemiş ve Allah'a karşı pek büyük bir iftirada bulunmuş olur,
قال اللهُ: {لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ} [النمل: ٦٥].
zira Allah: {لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ} “Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir” [en-Neml: 65] buyurmuştur."
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن يونسَ بن عبيدٍ، عن عمرِو بن شُعيبٍ، أن رجلًا قال: يا رسولَ اللهِ، هل من العلمِ علمٌ لم تُؤْته؟ قال: "لَقَدْ أُوتِيتُ عِلمًا كَثِيرًا، وَعِلْمًا حَسَنًا". أو كما قال رسولُ اللهِ ﷺ، ثم تلا رسولُ اللهِ ﷺ هذه الآية: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} إلى: " {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}. لا يَعْلَمُهن إلا اللهُ ﵎".
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus b. Ubeyd'den, o da Amr b. Şuayb'dan anlattı; bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Sana verilmeyen bir ilim var mıdır?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bana pek çok ilim ve güzel bir ilim verildi" veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır, yağmuru O indirir...” kısmından: "{إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır”. Bunları ancak aziz ve celil olan Allah bilir" [kısmına kadar olan bu ayeti okudu].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثني عمر بنُ محمدٍ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ بن عمرَ أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "مَفاتحُ الغيبِ خَمْسةٌ". ثم قرَأ هؤلاء الآياتِ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} إلى آخرِها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ömer b. Muhammed, babasından, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Gaybın anahtarları beştir". Sonra sonuna kadar bu ayetleri okudu: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır...” .
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ اللَّهِ بن دينارٍ، أنه سمِع ابنَ عمرَ يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَفاتِحُ الغَيْبِ خمسٌ لا يَعْلَمُهن إلا اللهُ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ} الآية، ثم قال: ولا يعلم ما في غدٍ إلا اللهُ، ولا يعلم أحدٌ متى يَنزِلُ الغيثُ إلا اللهُ، ولا يعلمُ أحدٌ متى قِيامُ الساعةِ إلا اللهُ، ولا يعلمُ أحدٌ ما في الأرْحامِ إلا الله، ولَا تَدْرِى نَفْسٌ بأيِّ أَرْضٍ تَموتُ".
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdullah b. Dînâr'dan anlattı; o İbn Ömer'i şöyle derken işitmiş: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Gaybın anahtarları beştir, onları ancak Allah bilir: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır, yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir...” ayeti." Sonra şöyle buyurdu: "Yarın ne olacağını ancak Allah bilir; yağmurun ne zaman ineceğini ancak Allah bilir; kıyametin ne zaman kopacağını ancak Allah bilir; rahimlerde ne olduğunu ancak Allah bilir ve hiçbir kimse nerede öleceğini bilmez."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن عبدِ اللهِ بن دينارٍ، عن ابن
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Abdullah b. Dînâr'dan, o İbn...
عمرَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَفاتِحُ الغَيْبِ خمس، لا يَعْلَمُها إِلا اللَّهُ، {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)} .
Ömer'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Gaybın anahtarları beştir, onları ancak Allah bilir: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir kimse nerede öleceğini bilmez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.”" .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنى أبي، عن مِسْعَرٍ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ بن سلمةَ عن ابن مسعودٍ، قال: كلُّ شيءٍ أُوتِيَه نبيُّكم ﷺ، إلا علمَ الغيبِ الخمسِ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bana babam, Mis'ar'dan, o Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Seleme'den, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı; dedi ki: "Şu beş gayb ilmi hariç, peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'e her şey verilmiştir: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir kimse nerede öleceğini bilmez”" .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابن أبي خالد، عن عامرٍ، عن مسروقٍ، عن عائشةَ، قالت: من حدَّثكَ أنه يَعْلَمُ ما في غدٍ فقد كذَب. ثم قرَأتْ: {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Hâlid'den, o Âmir'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den anlattı; Âişe şöyle dedi: "Kim sana yarın ne olacağını bildiğini söylerse yalan söylemiştir." Sonra şu ayeti okudu: {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا} “Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez” .
قال: ثنا جريرٌ وابنُ عُلَيةَ، عن أبي حَيَّانَ، عن أبي زرعةً، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ قال: "خَمْسٌ لا يَعْلَمُهن إلا اللهُ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} " الآية
Dedi ki: Bize Cerîr ve İbn Uleyye, Ebû Hayyân'dan, o Ebû Zür'a'dan, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Beş şey vardır ki onları ancak Allah bilir: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır ve yağmuru O indirir...”» [diyerek] ayeti [okudu] .
حدَّثني أبو شُرَحْبيلَ، قال: ثنا أبو اليمانِ، قال: ثنا إسماعيلُ، عن جعفرٍ، [عن الأعمشِ] ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ بن سلمةَ، عن ابن مسعودٍ، قال: كلُّ شيءٍ قد أُوتِىَ نبيُّكم، غيرَ مفاتيحِ الغيبِ الخمسِ. ثم قرَأ هذه الآيةَ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} إلى آخرِها .
Bana Ebû Şurahbîl anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Yemân anlattı, dedi ki: Bize İsmâil, Ca'fer'den, [o el-A'meş'ten] , o Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Seleme'den, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı; dedi ki: "Şu beş gayb anahtarı hariç, peygamberinize her şey verilmiştir." Sonra sonuna kadar bu ayeti okudu: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır...” .
وقيل: {بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ}، وفيه لغةٌ أخرى (بأيَّةِ أَرْضٍ) ، فمن قال: {بِأَيِّ أَرْضٍ} اجتزأ بتأنيثِ الأرضِ من أن يَظْهَرَ في "أيِّ" تأنيثٌ آخَرُ، ومَن قال: (بأيَّةِ أرْضٍ) فأَنَّث "أيِّ"، قال: قد تَجْتَزِيء بـ "أيٍّ" مما أضيف إليه، فلابدَّ من التأنيثِ؛ كقولِ القائلِ: مررْتُ بامرأةٍ. فيُقَال له: بأيةٍ؟ ومرَرتُ برجلٍ. فيُقالُ له: بأيٍّ؟ ويُقالُ: أيُّ امرأةٍ جاءتْك وجاءَك؟ وأيةُ امرأةٍ جاءتك؟
Ayette {بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} “nerede öleceğini [bilmez]” şeklinde okunmuştur; bunda diğer bir lügat da (بأيَّةِ أَرْضٍ - bi eyyeti ardin) şeklindedir . {بِأَيِّ أَرْضٍ} şeklinde okuyan kimse, "ard" (أرض) kelimesinin müennesliğiyle yetinip "eyy" (أيّ) kelimesinde başka bir müenneslik alameti göstermemiştir. (بأيَّةِ أرْضٍ) şeklinde "eyy" kelimesini müennes kılan kimse ise şöyle demiştir: "Eyy" kelimesi muzafun ileyhten (tamlanandan) bağımsız olabileceği için müennes kılınması gerekir; nitekim söz söyleyen kimsenin 'Bir kadına uğradım' demesi üzerine ona 'Hangisine?' (بأيةٍ؟) denilmesi; 'Bir adama uğradım' demesi üzerine ona 'Hangisine?' (بأيٍّ؟) denilmesi gibidir. Nitekim 'Sana hangi kadın geldi?' anlamında hem (أيُّ امرأةٍ جاءتْك) ve (أيُّ امرأةٍ جاءَك) hem de (وأيةُ امرأةٍ جاءتك) denir.
آخر تفسيرِ سورة "لقمانَ".
Lokmân Suresi tefsirinin sonu.