القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧١)} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin ki, (Allah) işlerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir”.
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صَدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، اتَّقوا اللَّهَ أن تَعْصُوه، فتستحِقُّوا بذلك عقوبتَه.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlünü tasdik edenler! O'na isyan edip de bu sebeple O'nun cezalandırmasını hak etmekten sakının.
وقولُه: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}. يقولُ: قُولوا في رسولِ اللَّهِ والمؤمنين قَوْلًا قاصدًا غيرَ جائرٍ، حقًّا غيرَ باطلٍ.
O'nun: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “ve doğru söz söyleyin” buyruğu hakkında şöyle buyurur: Allah'ın Resûlü ve müminler hakkında haktan sapmayan, dosdoğru ve bâtıl olmayan hak bir söz söyleyin.
كما حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}. يقولُ: سَدادًا .
Nitekim bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka , İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “ve doğru söz söyleyin” buyruğu hakkında rivayet etti, [Mücâhid] der ki: Doğru ve dürüst [söz] .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا عنبسةُ، عن الكلبيِّ: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}. قال: صدقًا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Anbese, el-Kelbî'den: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “ve doğru söz söyleyin” [ayeti hakkında] rivayet etti, [Kelbî] dedi ki: Doğru [söz].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}. أي: عَدْلًا. قال قتادةُ: يعني به في مَنْطِقِه، وفي عملِه كلِّه، والسَّديدُ: الصدقُ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yani adaletli [söz söyleyin]. Katâde dedi ki: Bununla onun konuşmasında ve bütün amelinde [doğruluğu] kastetmektedir; sedîd ise doğruluk demektir .
حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، عن الحكمِ بن أبانٍ، عن عكرمةَ في قولِ اللَّهِ: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}. قولوا: لا إلهَ إلا اللَّهُ .
Bana Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhakam rivayet edip dedi ki: Bize Hafs b. Ömer, el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den Allah'ın: {وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “ve doğru söz söyleyin” buyruğu hakkında rivayet etti: 'Lâ ilâhe illallâh' deyin .
وقولُه: {يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين: اتَّقوا اللَّهَ وقُولوا السَّدادَ من القولِ، يوفِّقْكم لصالحِ الأعمالِ، فيُصلِحْ أعمالَكم، {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ}. [يقولُ: ويَعْفُ لكم عن ذنوبِكمِ] ، فلا يُعاقِبْكم عليها، {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} فيعملَ بما أمرَه به ربُّه، وينتهىَ عما نَهاه، ويقولَ السَّديدَ، {فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا}. يقولُ: فقد ظَفِر بالكرامةِ العُظْمى مِن اللَّهِ.
O'nun: {يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “işlerinizi düzeltsin” buyruğunda zikri yüce olan Allah müminlere şöyle buyurmaktadır: Allah'tan sakının ve doğru söz söyleyin ki sizi salih amellere muvaffak kılsın ve amellerinizi düzeltsin; {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} “ve günahlarınızı bağışlasın”. [Şöyle buyurur: Günahlarınızı affetsin] ve onlardan ötürü sizi cezalandırmasın. {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse”, yani Rabbinin kendisine emrettiği şeyleri yapar, yasakladığı şeylerden kaçınır ve doğru söz söylerse, {فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا} “muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir”. Şöyle buyurur: Allah katından en büyük ikrama nail olmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (٧٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (٧٢)} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir”.
اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: إن اللَّهَ عرَض طاعتَه وفرائضَه على السماواتِ والأرضِ والجبالِ؛ على أنها إن أحسَنت أُثيبت وجُوزِيت، وإن ضَيَّعت عُوقِبت، فأبَت حَمْلَها، شَفَقًا منها ألَّا تقومَ بالواجبِ عليها للهِ، وحمَلها آدمُ، {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} لنفسِه، {جَهُولًا} بالذي فيه الحَظُّ له.
Ehl-i tevil (tefsir ehli) bunun anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah'ın göklere, yere ve dağlara [kendisine] itaat etmeyi ve farzlarını teklif etmesidir; öyle ki eğer güzelce yerine getirirlerse mükâfatlandırılıp karşılığını alacaklar, şayet zayi ederlerse cezalandırılacaklardır. Fakat onlar, Allah'a karşı üzerlerine düşen görevi yerine getirememekten çekinip korkarak onu yüklenmekten kaçındılar. Onu Âdem yüklendi. {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildi”, yani kendi nefsine karşı [çok zalimdi]; kendisi için hayır ve pay olan şey konusunda ise {جَهُولًا} “çok cahildi”.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ في قولِه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا}. قال: الأمانةُ الفرائضُ التي افتَرضها اللَّهُ على العبادِ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: Emanet, Allah'ın kullarına farz kıldığı farzlardır .
قال: ثنا هشيمٌ، عن العوَّامِ، عن الضحاكِ بن مزاحمٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا}. قال: الأمانةُ: الفرائضُ التي افتَرضها اللَّهُ على عبادِه .
Dedi ki: Bize Huşeym, el-Avvâm'dan, o Dahhâk b. Müzâhim'den, o İbn Abbâs'tan: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: Emanet, Allah'ın kullarına farz kıldığı farzlardır .
قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا العوامُ بنُ حَوْشَبٍ وجُوَيبرٌ، كلاهما عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ} إلى قولِه: {جَهُولًا}. قال: الأمانةُ، الفرائضُ. قال جويبرٌ في حديثِه: فلما عُرضت على آدمَ قال: أي ربِّ، وما الأمانةُ؟ قال: قيل: إن أدَّيتَها جُزِيتَ، وإِن ضَيَّعتَها عوقبتَ. قال: أي ربِّ، حملتُها بما فيها. قال: فما مكَث في الجنةِ إلا قدرَ ما بينَ العصرِ إلى غروبِ الشمسِ حتى عمِل بالمعصيةِ، فأُخرج منها .
Dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Avvâm b. Havşeb ve Cüveybir, her ikisi Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ} “Şüphesiz biz emaneti teklif ettik...” ayetinden {جَهُولًا} “...çok cahildir” buyruğuna kadar olan kısım hakkında haber verdi, dedi ki: Emanet farzlardır. Cüveybir hadisinde dedi ki: Emanet Âdem'e teklif edilince: 'Ey Rabbim! Emanet nedir?' dedi. Buyuruldu ki: 'Onu yerine getirirsen mükâfatlandırılırsın, onu zayi edersen cezalandırılırsın.' Âdem: 'Ey Rabbim! Ben onu içindekilerle birlikte yüklendim' dedi. Dedi ki: Cennette ancak ikindi ile güneşin batışı arasındaki vakit kadar kaldı, nihayet günahı işledi ve oradan çıkarıldı .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدٍ، عن ابن عباسٍ، أنه قال في هذه الآيةِ: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ}. قال: عُرِضَت على آدمَ، فقال: خُذْها بما فيها، فإن أطعتَ غفرتُ لك، وإن عصيتَ عذَّبتُك. قال: قد قبِلتُ. فما كان إلا قدرَ ما بينَ العصرِ إلى الليلِ مِن ذلك اليومِ حتى أصابَ الخطيئةَ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, şu ayet: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ} “Şüphesiz biz emaneti teklif ettik” hakkında şöyle demiştir: [Emanet] Âdem'e teklif edildi ve [Allah]: “Onu içindekilerle birlikte al; eğer itaat edersen seni bağışlarım, şayet isyan edersen sana azap ederim” buyurdu. [Âdem]: “Kabul ettim” dedi. Ancak o günün ikindi vakti ile gece vakti arası kadar bir süre geçmişti ki günahı işleyiverdi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} إن أدَّوها أثابَهم، وإن ضَيَّعوها عذَّبَهم، فكرِهوا ذلك، وأشفَقوا مِن غيرِ معصيةٍ، ولكن تعظيمًا لدينِ اللَّهِ ألَّا يقوموا بها، ثم عرَضها على آدمَ، فقبِلها بما فيها، وهو قولُه: {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} غِرًّا بأمرِ اللَّهِ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik” buyruğu hakkında rivayet etti: Eğer onu yerine getirirlerse onlara mükâfat verecek, zayi ederlerse onlara azap edecekti. Onlar bundan hoşlanmadılar ve bir isyandan dolayı değil, bilakis Allah'ın dinini yücelterek onun hakkını verememekten korktular. Sonra onu Âdem'e teklif etti, o da içindekilerle birlikte kabul etti. İşte bu, O'nun şu buyruğudur: {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Onu insan yüklendi. Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir”; yani Allah'ın emrine karşı gafil ve aldanmıştır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ [عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} إِلى: {جَهُولًا}. يعنى بالأمانةِ] الطاعةَ عرَضها عليهم قبلَ أن يعرِضَها على آدمَ فلم تُطِقْها، فقال لآدمَ: يا آدمُ، إنى قد عرَضتُ الأمانةَ على السماواتِ والأرضِ والجبالِ فلم تُطِقْها، فهل أنت آخِذُها بما فيها؟ فقال: يا ربِّ، وما فيها؟ قال: إن أحسنتَ جُزِيتَ، وإن أسأتَ عُوقبتَ. فأخَذها آدمُ فتَحمَّلَها، فذلك قولُه: {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ [عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} إِلى: {جَهُولًا}. يعنى بالأمانةِ] “Şüphesiz biz emaneti [göklere ve yere teklif ettik... {جَهُولًا} ...çok cahildir] ” buyruğuna kadar olan kısım hakkında rivayet etti. Emanet ile itaati kastetmektedir. Onu Âdem'e teklif etmeden önce onlara teklif etti , onlar buna güç yetiremediler. Âdem'e şöyle buyurdu: 'Ey Âdem! Ben emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettim de güç yetiremediler; sen onu içindekilerle birlikte alır mısın?' Âdem: 'Ey Rabbim! İçindekiler nedir?' dedi. Buyurdu ki: 'İyi yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötü yaparsan cezalandırılırsın.' Âdem onu aldı ve yüklendi. İşte bu, O'nun şu buyruğudur: {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Onu insan yüklendi. Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir” .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن رجلٍ: عن الضحاكِ بن مُزاحمٍ في قولِه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}. قال: آدمُ. قيل له: خُذْها بحقِّها. قال: وما حَقُّها؟ قيل: إن أحسنتَ جُزِيتَ، وإن أسأتَ عُوقِبتَ. فما لَبِثْ إِلَّا ما بيَن الظهرِ والعصرِ حتى أُخْرج منها.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân bir adamdan, o Dahhâk b. Müzâhim'den Allah'ın: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular; onu insan yüklendi. Gerçekten o çok zalim, çok cahildir” buyruğu hakkında rivayet etti, [Dahhâk] dedi ki: “[İnsan,] Âdem'dir. Kendisine: ‘Onu hakkıyla al!’ denildi. ‘Hakkı nedir?’ diye sordu. ‘İyilik edersen mükâfatlandırılırsın, kötülük edersen cezalandırılırsın’ denildi. [Âdem cennette] ancak öğle ile ikindi [namazları] arası kadar kaldı ve nihayet oradan çıkarıldı.”
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} فلم يُطِقْنَ حَمْلَها، فهل أنت يا آدمُ آخِذُها بما فيها؟ قال آدمُ: وما فيها يا ربِّ؟ قال: إن أحسنتَ جُزِيتَ، وإن أسأتَ عُوقبتَ. فقال: تحمَّلتُها. فقال اللَّهُ ﵎: قد حمَّلتُكَها. فما مكَث آدمُ إلا مقدارَ ما بينَ الأولى إلى العصرِ، حتى أخرَجه إبليسُ، لعَنه اللَّهُ، مِن الجنةِ. والأمانةُ: الطاعةُ.
Hüseyin'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik...” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Onlar onu yüklenmeye güç yetiremediler; 'Ey Âdem, sen onu içindekilerle birlikte alır mısın?' Âdem: 'Ey Rabbim, içindekiler nedir?' dedi. Buyurdu ki: 'İyi yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötü yaparsan cezalandırılırsın.' O da: 'Onu yüklendim' dedi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: 'Seni ona yükümlü kıldım' buyurdu. Âdem ilk vakit (öğle) ile ikindi arasındaki miktar kadar ancak kaldı, nihayet Allah'ın lanetlediği İblîs onu cennetten çıkardı. Emanet ise itaattir.
حدَّثني سعيدُ بنُ عمرٍو السَّكُونيُّ، قال: ثنا بَقِيَّةُ، قال: ثني عيسى بنُ إبراهيمَ، عن موسى بن أبي حبيبٍ، عن الحَكَمِ بن عميرٍ، وكان مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ قال: قال النبيُّ ﷺ: "إنَّ الأمانةَ والوفاءَ نَزَلا على ابن آدمَ مع الأنبياءِ، فأُرْسِلوا به؛ فمِنهم رسولُ اللَّهِ، [ومنهم نبيُّ]، ومنهم نبيٌّ رسولٌ، ونزَل القرآنُ وهو كلامُ اللَّهِ، ونزلَت العربيةُ والعجميةُ، فعلِموا أمرَ القرآنِ، وعلِموا أمرَ السننِ بألسنتِهم، ولم يَدَعِ اللَّهُ شيئًا مِن أمرِه مما [يأتون ومما يَجْتَنِبون]، وهي الحُجَجُ عليهم، إلا بَيَّنه لهم، فليس أهلُ لسانٍ إلَّا وهم يعرِفون الحسنَ مِن القبيحِ، ثم الأمانةُ أوَّلُ شيءٍ يُرْفَعُ، ويَبْقى أثَرُها في جذورِ قلوبِ الناسِ، ثم يُرْفَعُ الوفاءُ والعهدُ والذِّمَمُ، وتَبْقَى الكتبُ، فعالِمٌ يعملُ، وجاهلٌ يعرِفُها ويُنْكِرُها [ولا يحمِلُها]، حتى وصَل إليَّ وإلى أُمتى، فلا يَهْلِكُ على اللَّهِ إلَّا هالكٌ، ولا يُغْفِلُه إلَّا تاركٌ، والحذرَ أيُّها
Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî rivayet edip dedi ki: Bize Bakıyye rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ b. İbrâhîm, Mûsâ b. Ebî Habîb'den, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan el-Hakem b. Umeyr'den rivayet etti, dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz emanet ve vefa, peygamberlerle birlikte Âdemoğluna indirildi ve [peygamberler] bununla gönderildiler. Onlardan kimi Allah'ın elçisidir, [kimi nebîdir], kimi de hem nebî hem resuldür. Kur'an da Allah'ın kelâmı olarak indirildi. Arapça ve Arapça dışındaki diller de indirildi; böylece Kur'an'ın buyruğunu bildiler ve sünnetlerin hükmünü kendi dilleriyle öğrendiler. Allah, kendi emrinden [işleyecekleri ve kaçınacakları şeylerden] hiçbir şeyi bırakmaksızın -ki bunlar onların aleyhine delillerdir- hepsini onlara açıkladı. Artık hiçbir dil ehli yoktur ki iyiyi kötüden ayırt edip bilmesin. Sonra emanet [aralarından] ilk kaldırılacak şeydir; geriye onun izi insanların kalplerinin köklerinde kalır. Sonra vefa, ahit ve sorumluluklar kaldırılır, geriye kitaplar kalır. Artık âlim [onunla] amel eder, cahil ise onu bilir fakat inkâr eder [ve onu taşımaz]. Nihayet bu [emanet] bana ve ümmetime ulaştı. Artık helâk olmayı hak edenden başkası Allah'a karşı helâk olmaz ve onu terk edenden başkası ondan gafil kalmaz. Sakının ey...»
الناسُ، وإيَّاكم والوَسواسَ الخناسَ، فإنما يَبْلُوكم أيُّكم أحسنُ عملًا" .
Sinsi vesveseciden sakının; zira O, hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamaktadır" .
حدَّثني محمدُ بنُ خَلَفٍ العَسْقَلانيُّ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ عبدِ المجيدِ الحنفيُّ، قال: ثنا [أبو العَوَّامِ القطانُ] ، قال: ثنا قتادةُ وأبانُ بنُ أَبي عيَّاشٍ، عن خُلَيدٍ العَصَرِيِّ، عن أبي الدرداءِ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "خمسٌ مَن جاء بهنَّ يومَ القيامةِ مع إيمانٍ دخَل الجنةَ؛ مَن حافَظ على الصلواتِ الخمسِ؛ على وُضُوئِهن ورُكُوعِهن وسُجُودِهن ومَواقيتِهن، وأعطَى الزكاةَ مِن مالِه طَيَّبَ النفسِ بها". وكان يقولُ: "وايمُ اللَّهِ، لا يفعلُ ذلك إلا مؤمنٌ، وصامَ رمضانَ، وحجَّ البيتَ إن استطاع إلى ذلك سبيلًا، وأدَّى الأمانةَ". قالوا: يا أبا الدرداءِ، وما الأمانةُ؟ قال: الغُسْلُ مِن الجنابةِ؛ فإن اللَّهَ لم يأمَنِ ابن آدمَ على شيءٍ من دينِه غيرَه .
Bana Muhammed b. Halef el-Askalânî rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Abdilmecîd el-Hanefî rivayet etti, dedi ki: Bize [Ebü'l-Avvâm el-Kattân] rivayet etti, dedi ki: Bize Katâde ve Ebân b. Ebî Ayyâş, Huleyd el-Asarî'den, o Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Beş şey vardır ki, kim kıyamet günü onları iman ile birlikte getirirse cennete girer: Abdestlerine, rükûlarına, secdelerine ve vakitlerine riayet ederek beş vakit namazı kılan; gönül hoşluğuyla malının zekâtını veren." Ve şöyle derdi: "Allah'a yemin olsun ki bunu ancak bir mümin yapar; ramazan orucunu tutan, yoluna güç yetirebilirse Beyt'i hacceden ve emaneti eda eden." Dediler ki: 'Ey Ebü'd-Derdâ, emanet nedir?' Dedi ki: Cünüplükten yıkanmaktır; zira Allah, Âdemoğluna dininden bunun dışında hiçbir şeyi emanet etmemiştir .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن أُبَيِّ بن كعبٍ، قال: مِن الأمانةِ أن المرأةَ اؤتُمِنت على فَرْجِها .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o Ubeyy b. Ka'b'dan rivayet etti, dedi ki: Kadının kendi mahrem yerine (fercine) emin kılınması emanettendir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا}. قال: إن الله عَرَض عليهن الأمانةَ؛ أن يفترضَ عليهن الدينَ، ويجعلَ لهن ثوابًا وعقابًا، ويَسْتأمنَهنَّ على الدينِ، فقلنَ: لا، نحن مسخَّراتٌ لأمرِك، لا نريدُ ثوابًا ولا عقابًا. قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "وعَرَضَها اللَّهُ على آدمَ، فقال: بينَ أُذُنى وعاتِقى". قال ابن زيدٍ: فقال اللَّهُ له: أمَّا إذا تَحَمَّلتَ هذا، فسأُعِينُك؛ أجعلُ لبصرِك حجابًا، فإذا خشيتَ أن تنظرَ إلى ما لا يحلُّ لك، فأَرْخِ عليه حجابَه، وأجعلُ للسانِك بابًا وغَلَقًا، فإذا خَشِيتَ فأغِلقْ، وأجعلُ لفَرْجِك لباسًا، فلا تَكْشِفْه إلَّا على ما أحللتُ لك .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular” buyruğu hakkında şöyle dedi: Allah Teâlâ onlara emaneti; dini kendilerine farz kılmayı, onlar için mükâfat ve ceza takdir etmeyi ve dini onlara emanet etmeyi teklif etti. Onlar: «Hayır, biz Senin emrine boyun eğmişiz; ne mükâfat isteriz ne de ceza» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah onu Âdem'e de teklif etti. O: 'İki kulağımın ve omuzumun arasına [yüklendim]' dedi.» İbn Zeyd dedi ki: Bunun üzerine Allah ona şöyle buyurdu: «Mademki bunu yüklendin, Ben de sana yardım edeceğim: Gözün için bir perde yapacağım; helal olmayan bir şeye bakmaktan korktuğun zaman o perdeyi üzerine indir. Dilin için bir kapı ve kilit yapacağım; [kötü bir şey söylemekten] korktuğun zaman onu kilitle. Mahrem yerin (fercin) için de bir örtü yapacağım; onu sana helal kıldığımın dışında kimseye açma.»
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ}. يعني به الدينَ [والفرائضَ] والحدودَ: {فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا}. قيل لهن: احمِلْنَها تُؤَدِّين حقَّها، فقُلْنَ: لا نُطِيقُ ذلك، {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}. [قيل له: أتحمِلُها؟ قال: نعم. قيل: أتؤدِّى حقَّها؟ قال: نعم. قال اللَّهُ: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}] عن حقَّها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bununla dini, [farzları] ve hadleri (cezaları) kastetmektedir: {فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} “onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular”. Onlara: 'Hakkını ödemek üzere onu yüklenin' denildi; onlar: 'Biz buna güç yetiremeyiz' dediler. {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Onu insan yüklendi. Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir”. [Ona: 'Onu yüklenir misin?' denildi. O: 'Evet' dedi. 'Hakkını öder misin?' denildi. O: 'Evet' dedi. Allah buyurdu ki: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}] “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir”; yani onun hakkı konusunda [cahildir] .
وقال آخرون: بل عنَى بالأمانةِ في هذا الموضعِ أماناتِ الناسِ.
Başkaları ise: Bilakis bu yerde emanet ile insanların emanetlerini kastetmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا تميمُ بنُ المنتصرِ، قال: ثنا إسحاقُ، عن شَرِيكٍ، عن الأعمشِ، عن
Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize İshâk, Şerîk'ten, o A‘meş'ten, o…
عبد اللَّهِ بن السائبِ، عن زاذانَ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "القَتْلُ في سبيلِ اللَّهِ يُكَفِّرُ الذنوبَ كلَّها، أو قال: يكفِّرُ كلَّ شيءٍ إلا الأمانةَ، يُؤْتَى بصاحبِ الأمانةِ، فيُقال له: أدِّ أمانتَك. فيقولُ: أي ربِّ، وقد ذهَبَت الدنيا؟ ثلاثًا. فيقالُ: اذهَبوا به إلى الهاويةِ. فيُذْهَبُ به إليها، فيَهْوِى فيها حتى ينتهىَ إلى قعْرِها، فيَجِدُها هناك كهيئتِها، فيَحْمِلُها، فيَضَعُها على عاتقِه، فيَصْعَدُ بها إلى شَفِيرِ جهنمَ، حتى إذا رأى أنه قد خرَج، زَلَّت، فهَوَى في أَثَرِها أبدَ الآبِدين". قالوا: والأمانةُ في الصلاةِ، والأمانةُ في الصومِ، [والأمانةُ في الوضوءِ] ، والأمانةُ في الحديثِ، وأشدُّ ذلك الودائعُ، فلَقِيتُ البَرَاءَ فقلتُ: ألا تسمعُ إلى ما يقولُ أخوك عبدُ اللَّهِ؟ فقال: صَدَق .
Abdullâh b. es-Sâib'den, o Zâzân'dan, o Abdullâh b. Mes'ûd'dan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: "Allah yolunda öldürülmek bütün günahlara kefaret olur -veya: emanet hariç her şeye kefaret olur- dedi. Emanet sahibi getirilir ve ona: 'Emanetini öde' denilir. O: 'Ey Rabbim, dünya gitmişken nasıl ödeyeyim?' der -bunu üç kez tekrarlar-. Bunun üzerine: 'Onu Hâviye'ye (cehenneme) götürün' denilir. Oraya götürülür ve onun dibine varıncaya kadar içine düşer. Onu orada [dünyadaki] şekliyle bulur; onu yüklenir, omzuna koyar ve onunla cehennemin kenarına kadar çıkar. Tam çıktığını sandığı anda ayağı kayar ve ebediyen onun peşi sıra [cehennemin dibine] yuvarlanır." Dediler ki: Emanet namazdadır, emanet oruçtadır, [emanet abdesttedir] , emanet konuşmadadır; bunların en ağırı ise emanet bırakılan mallardır (vedîalardır). Berâ ile karşılaştım ve: 'Kardeşin Abdullâh'ın ne dediğini işitmiyor musun?' dedim; o da: 'Doğru söyledi' dedi .
قال شَرِيكٌ: وثنى عياشٌ العامِريُّ، عن زاذانَ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه، ولم يذكرِ الأمانةَ في الصلاةِ، وفي كلِّ شيءٍ.
Şerîk dedi ki: Bana Ayyâş el-Âmirî, Zâzân'dan, o Abdullâh b. Mes'ûd'dan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etti; fakat namazdaki emaneti ve her şeydeki emaneti zikretmedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: أخبرني عمرُو بنُ الحارثِ، عن ابن أبي هلالٍ، عن أبي حازمٍ، قال: إن اللَّهَ عرَض الأمانةَ على سماءِ الدنيا، فأبَت، ثم التي تَليها، حتى فرَغ منها، ثم الأَرَضين ثم الجبالِ، ثم عرَضها على آدمَ، فقال: نعم، بينَ أُذُنى وعاتِقى. فثلاتٌ آمُرُك بهن، فإنهنَّ لك عونٌ؛ [إنى جعلتُ لك بصرًا وجعلتُ لك شُفْرين فغُضَّهما] عن [كلِّ شيءٍ نهيتُك عنه]،
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, İbn Ebî Hilâl'den, o da Ebû Hâzim'den haber verdi; o şöyle dedi: Allah emaneti dünya semasına arz etti, o [bunu yüklenmekten] kaçındı; sonra onun ardındakine [arz etti], nihayet hepsini tamamladı. Sonra yerlere, ardından dağlara arz etti. Sonra onu Âdem'e arz etti; o da: "Evet, [onu] iki kulağım ile omzum arasına [alırım]" dedi. [Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu:] "Sana emredeceğim üç husus vardır ki bunlar senin için birer yardımcıdır; [şüphesiz Ben sana bir göz ve iki göz kapağı verdim; o ikisini] [sana yasakladığım her şeyden] [sakın/kapat]...
وجعلتُ لك [لسانًا بينَ لَحْيَين، فكُفَّه عن كلِّ شيءٍ نَهَيتُك عنه] ، وجعلتُ لك فَرْجًا وَواريتُه، فلا تكشِفْه إلى ما حرَّمتُ عليك .
sana [iki çene kemiği arasında bir dil verdim; onu sana yasakladığım her şeyden alıkoy] . Sana bir mahrem yer verdim ve onu örttüm; onu sana haram kıldığım şeylere açma" .
وقال آخرون: بل ذلك إنما عُنى به ائتمانُ آدمَ ابنَه قابيلَ على أهلِه وولدِه، وخيانةُ قابيلَ إياه في قتلِه أخاه.
Başkaları ise: Bilakis bununla Âdem'in ailesini ve çocuğunu oğlu Kabil'e emanet etmesi ve Kabil'in kardeşini öldürerek ona hıyanet etmesi kastedilmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في خبرٍ ذكرَه عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهمدانيِّ، عن ابن مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ، قال: ["كان لا يولَدُ لآدمَ مولودٌ إلا وُلِد معة جاريةٌ، فكان يزوِّجُ غلامَ هذا البطنِ جاريةَ هذا] البطنِ الآخرِ، ويزوِّجُ جاريةَ هذا البطنِ غلامَ هذا البطنِ الآخرِ، حتى وُلِد له ابنانِ، يقالُ لهما: قابيلُ، وهابيلُ. وكان قابيلُ صاحب زَرْعٍ، وكان هابيلُ صاحبَ ضَرْعٍ، وكان قابيلُ أكبرَهما، وكان له أختٌ أحسنُ من أختِ هابيلَ، وإن هابيل طلَب أن يَنْكِحَ أختَ قابيلَ، فأبَى عليه، وقال: هي أختى وُلِدتْ معى، وهى أحسنُ من أختِك، وأنا أحقُّ بأختى أن أتزوجَها. فأمَره أبوه أن يزوِّجَها هابيلَ، فأبَى عليه، وإنهما قرَّبا قُربانًا إلى اللَّهِ أيُّهما أحقُّ بالجاريةِ، وكان آدمُ يومَئذٍ قد غاب عنهما، [أتى لمكةَ] ينظرُ إليها، قال اللَّهُ لآدمَ: يا آدمُ، هل تعلمُ أن لي بيتًا في الأرضِ؟ قال: اللهم لا. قال: إن لى بيتًا بمكةَ فأْتِه. فقال آدمُ للسماءِ: احفَظى
Mûsâ b. Hârûn bana rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o da Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden zikrettiği bir rivayette şöyle dedi: [Âdem'in doğan her bir erkek çocuğuyla birlikte mutlaka bir de kız çocuğu doğardı. Âdem bu batındaki erkek çocuğu, diğer] batındaki kız çocukla evlendirir; bu batındaki kız çocuğu da diğer batındaki erkek çocukla evlendirirdi. Nihayet onun Kabil ve Habil adı verilen iki oğlu dünyaya geldi. Kabil ekin sahibi (çiftçi), Habil ise davar sahibi (çoban) idi. Kabil ikisinin büyüğüydü ve onun Habil'in kız kardeşinden daha güzel bir kız kardeşi vardı. Habil, Kabil'in kız kardeşiyle evlenmek istedi; fakat Kabil buna karşı çıkıp: "O benim kız kardeşimdir, benimle birlikte doğmuştur ve senin kız kardeşinden daha güzeldir; kızımla evlenmeye [ikizim olan kız kardeşimle evlenmeye] ben daha layığım" dedi. Babası [Âdem], kızı Habil ile evlendirmesini emrettiyse de o buna yanaşmadı. Bunun üzerine hangisinin kıza daha layık olduğunu [belirlemek üzere] Allah'a birer kurban sundular. O gün Âdem onların yanından ayrılmıştı; orayı görmek üzere [Mekke'ye gitmişti]. Allah Âdem'e: «Ey Âdem! Yeryüzünde benim bir evim (mabedim) olduğunu biliyor musun?» buyurdu. O: "Allahım, hayır" dedi. [Allah]: «Mekke'de benim bir evim vardır, oraya git» buyurdu. Bunun üzerine Âdem göğe: "Emanetle çocuklarımı koru..."
ولَدِى بالأمانةِ. فأبَت، وقال للأرضِ، فأبَت، فقال للجبالِ، فأبَت، فقال لقابيلَ، فقال: نعم. تذهبُ وترجعُ، وتجدُ أهلَك كما يسُرُّك. فلما انطلَق آدمُ وقرَّبا قربانًا، وكان قابيلُ يفخرُ عليه فيقولُ: أنا أحقُّ بها منك، هي أختى، وأنا أكبرُ منك، وأنا وصيُّ والدى. فلما قرَّبا، قرَّب هابيلُ جَذَعَةً سمينةً، وقرَّب قابيلُ حُزْمةً سُنْبلٍ، فوجَد فيها سُنْبلةً عظيمةً، ففَرَكها فأكَلها، فنزلَت النارُ، فأكَلَت قُرْبَانَ هابيلَ، وتركَت قُربانَ قابيلَ، فغضِب وقال: {لِأَقْتُلَكَ} حتى لا تنكحَ أختى. فقال هابيلُ: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} إلى قولِه: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} [المائدة: ٢٧ - ٣٠]. فطلَبه ليقتُلَه، فراغَ الغلامُ منه في رءوسِ الجبالِ، وأتاه يومًا مِن الأيامِ، وهو يَرْعَى غنمَه في جبلٍ وهو نائمٌ، فرفَع صخرةً، فشَدَخ بها رأسَه فمات، وترَكه بالعَراءِ، ولا يعلمُ كيف يُدْفَنُ، فبعَث اللَّهُ غُرابَين أخَوين ، فاقْتَتلا، فقتل أحدُهما صاحبَه، فحفَر له، ثم حَثَا عليه، فلما رَآه قال: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي} [المائدة: ٣١]. فهو قولُ اللَّهِ ﵎: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ} [المائدة: ٣١]. فرجَع آدمُ، فوجَد ابنَه قد قتَل أخاه، فذلك حينَ يقولُ: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} إلى آخرِ الآيةِ .
dedi; gök çekindi. Yere söyledi, yer çekindi. Dağlara söyledi, dağlar çekindi. Kabil'e söyledi, o: 'Evet; gidersin ve dönersin, aileni seni sevindirecek şekilde bulursun' dedi. Âdem gidip onlar da birer kurban sunduklarında -Kabil ona karşı övünür ve: 'Ona ben senden daha layığım; o benim kız kardeşimdir, ben senden büyüğüm ve babamın vasîsiyim' derdi- kurban sunduklarında Habil semiz bir koyun (cezea), Kabil ise bir demet başak sundu. Kabil demetin içinde büyük bir başak bulup onu ovalayıp yedi. Bir ateş indi ve Habil'in kurbanını yedi, Kabil'in kurbanını ise bıraktı. Kabil öfkelendi ve kız kardeşimle evlenmeyesin diye: {لِأَقْتُلَكَ} “Seni mutlaka öldüreceğim” dedi. Habil ise: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder. Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” ayetinden {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} “Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye yöneltti (ve onu öldürdü)” [el-Mâide: 27-30] buyruğuna kadar söyledi. Onu öldürmek için peşine düştü; genç ondan dağ başlarına kaçtı. Günlerden bir gün dağda koyunlarını otlatırken ve uyurken yanına vardı; bir kaya kaldırıp onunla başını ezdi ve öldü. Nasıl defnedileceğini bilmediğinden onu açık arazide bıraktı. Bunun üzerine Allah iki kardeş karga gönderdi ; birbiriyle dövüştüler, biri diğerini öldürdü, onun için çukur kazdı ve üzerine toprak savurdu. Kabil bunu görünce: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي} “Yazıklar olsun bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?” [el-Mâide: 31] dedi. İşte bu, aziz ve celil olan Allah'ın şu buyruğudur: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ} “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” [el-Mâide: 31]. Âdem döndüğünde oğlunun kardeşini öldürdüğünü gördü. İşte bu, O'nun ayetin sonuna kadar: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik...” buyurduğu andır .
وأَولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ ما قاله الذين قالوا: إنه عُنِى بالأمانةِ في هذا الموضعِ جميعُ معاني الأماناتِ في الدينِ، وأماناتِ الناسِ. وذلك أن اللَّهَ لم يَخُصُّ
Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı, burada emanet ile hem dindeki emanetlerin hem de insanların emanetlerinin bütün anlamlarının kastedildiğini söyleyenlerin görüşüdür. Zira Allah
بقولِه: {عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ}. بعضَ معاني الأماناتِ لِما وصَفنا.
{عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ} “emaneti teklif ettik” buyruğuyla emanetlerin bazı anlamlarını tahsis etmemiştir.
وبنحوِ قولِنا قال أهلُ التأويلِ في معنى قولِ اللَّهِ: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}.
Bizim sözümüzün benzerini tefsir ehli Allah'ın: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir” buyruğunun anlamı hakkında da söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}. يعنى قابيلَ حينَ حمَل أمانةَ آدمَ لم يحفَظْ له أهلَه .
Musa bana rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir” [buyruğu hakkında]: Âdem'in emanetini yüklendiğinde onun ailesini korumayan Kabil'i kastediyor .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيرِيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن رجلٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ}. قال: آدمُ، {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}.
İbn Beşşâr bize rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, bir adamdan, o da ed-Dahhâk'tan O'nun: {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ} “onu insan yüklendi” buyruğu hakkında rivayet etti: [ed-Dahhâk] "Âdem" dedi; {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir” [buyruğu hakkında da]:
قال: ظلومًا لنفسِه، جهولًا فيما احتَمل فيما بينَه وبينَ ربِّه.
"Kendi nefsine çok zalim, Rabbi ile kendi arasında yüklendiği şey hususunda çok cahildir" dedi.
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}: غِرًّا بأمرِ اللَّهِ .
Ali bize rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir”: Allah'ın emri konusunda gafil/tecrübesizdir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا}. قال: ظلومًا لها - يعنى للأمانةِ - جهولًا عن حقِّها .
Bişr bize rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir”. [Katâde] dedi ki: Ona -yani emanete- karşı çok zalim, onun hakkı konusunda çok cahildir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٣)}.
Yüce Allah'ın: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٣)} “Allah'ın münafık erkeklere ve münafık kadınlara, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara azap etmesi, mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbesini kabul buyurması için [insan emaneti yüklendi]. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وحَمَل الإنسانُ الأمانةَ كيما يعذِّبَ اللَّهُ المنافقين فيها،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, [emanet] hususunda münafıklara azap etsin diye insan emaneti yüklendi,
الذين يُظهِرون أنهم يؤدُّون فرائضَ اللَّهِ، مؤمنين بها، وهم مستسِرُّون الكفرَ بها، والمنافقاتِ، والمشرِكين باللَّهِ في عبادتِهم إيَّاه الآلهةَ والأوثانَ، والمشركاتِ، {وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} فيرجِعَ بهم إلى طاعتِه، وأداءِ الأماناتِ التي ألزَمهم إياها حتى يؤدُّوها، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} لذنوبِ المؤمنين والمؤمِناتِ، بسترِه عليها وتركِه عقابَهم عليها، {رَحِيمًا} أن يعذِّبَهم عليها بعدَ توبتِهم منها.
[bunlar] ona iman etmiş olarak Allah'ın farzlarını eda ettiklerini gösterip de ona küfrü gizleyenlerdir; münafık kadınlara, O'na ibadetlerinde ilahları ve putları Allah'a ortak koşan müşriklere ve müşrik kadınlara [da azap etsin diye]. {وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “Mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbesini kabul buyurması için” yani onları kendi itaatine ve kendilerine yüklediği emanetleri eda etmelerine -tâ ki onları eda etsinler diye- döndürsün [diye]. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} “Allah çok bağışlayandır” mümin erkeklerin ve mümin kadınların günahlarını örtmesi ve onlar sebebiyle onları cezalandırmaması bakımından; {رَحِيمًا} “çok merhamet edendir” tövbe etmelerinden sonra onlar sebebiyle kendilerine azap etmemesi bakımından.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ العَنْبَرِيُّ، قال: ثنى أبي، قال: ثنا أبو الأشهبِ، عن الحسنِ أنه كان يقْرَأُ هذه الآيةَ: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ}. حتى ينتهىَ: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ}. فيقولُ: [اللذانِ خاناها، اللذانِ] ظلَماها؛ المنافقُ والمشركُ .
Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî bize rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bize Ebü'l-Eşheb, Hasan'dan rivayet etti ki o, şu ayeti: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik...” okur ve {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ} “Allah'ın münafık erkeklere ve münafık kadınlara, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara azap etmesi için” [kısmına] kadar gelip şöyle derdi: [Ona hıyanet eden iki zümre, ona] haksızlık eden iki zümre; münafık ve müşriktir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ}: هذانِ اللذانِ خاناها، {وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}: هذانِ اللذانِ أدَّياها، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .
Bişr bize rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ} “Allah'ın münafık erkeklere ve münafık kadınlara, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara azap etmesi için”: Bu ikisi ona hıyanet edenlerdir. {وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “ve Allah'ın mümin erkeklerin ve mümin kadınların tövbesini kabul buyurması için”: Bu ikisi onu eda edenlerdir. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” .
آخرُ تفسيرِ سورةِ الأحزابِ، وللهِ الحمدُ والمنةُ
Ahzâb Suresi tefsirinin sonu. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.