Binûn

Ahzâb Suresinin Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ}. كان مجاهدٌ يوجِّهُ معنى قولِه: {يُؤْذُونَ} إلى يَقْفُونَ .

{وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri incitenler” sözüne gelince; Mücâhid, {يُؤْذُونَ} “incitirler” sözünün anlamını “iftira atarlar/arkasından çekiştirirler” (yakfûne) şeklinde yorumluyordu .

ذكرُ الرواية بذلك عنه

Ondan bu husustaki rivayetin zikri:

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الَّذِينَ يُؤْذُونَ}. قال: يَقْفُونَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {الَّذِينَ يُؤْذُونَ} “incitenler” hakkında rivayet etti; o: "İftira atarlar" dedi .

فمعنى الكلام على ما قال مجاهدٌ: والذين يَقْفُون المؤمنين والمؤمنات، ويعيبونهم؛ طلبًا لشَيْنهم.

Mücâhid'in söylediğine göre cümlenin anlamı şöyledir: Mümin erkeklere ve mümin kadınlara iftira atan ve onları lekelemek kastıyla ayıplayanlar.

{بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا}. يقولُ: بغير ما عملوا.

{بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا} “hak etmedikleri bir şeyle” sözü; işlemedikleri bir şeyle demektir.

كما حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:

في قوله: {بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا}. قال: عملوا .

{بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا} “hak etmedikleri bir şeyle” sözü hakkında rivayet etti; o: "İşlemedikleri [şeyle]" dedi .

حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا عَثّامُ بنُ عليٍّ، عن الأعمش، عن مجاهدٍ، قال: قرأ ابن عمر: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}. قال: فكيف إذا أُوذى بالمعروف، فذلك يُضاعَفُ له العذابُ .

Bize Nasr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Assâm b. Alî, el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Ömer {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyle incitenler ise şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir” ayetini okudu ve şöyle dedi: Ya bir de yaptığı iyilik sebebiyle incitilirse! İşte böylesine azap kat kat artırılır .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثَّامُ بنُ عليٍّ، عن الأعمش، عن ثورٍ، عن ابن عمر: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا}. قال: كيف بالذي يأتي إليهم المعروف.

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Assâm b. Alî, el-A'meş'ten, o Sevr'den, o da İbn Ömer'den {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا} “Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyle incitenler” hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Ya onlara iyilik yapana [bunu yapanın durumu] nasıldır?

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} فإيَّاكم وأذَى المؤمن، فإن الله يحوطه، ويغضَبُ له .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyle incitenler ise şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir” ayeti hakkında rivayet etti: Mümine eziyet etmekten sakının; zira Allah onu korur ve onun için gazaplanır .

وقوله: {فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}. يقولُ: فقد احتملوا زُورًا وكَذِبًا وفريةً شنيعةً. والبهتانُ : أفحَشُ الكذِبِ، {وَإِثْمًا مُبِينًا}. يقولُ: وإِثْمًا يَبِينُ لسامعه أنه إثمٌ وزُورٌ.

{فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir” sözü; asılsız söz, yalan ve çirkin bir iftira yüklenmişlerdir demektir. Bühtân yalanın en çirkinidir. {وَإِثْمًا مُبِينًا} “ve apaçık bir günah” sözü ise, işiten kimseye onun bir günah ve yalan olduğu besbelli olan bir günah demektir.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٩)}.

Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٩)} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını (dış giysilerini) üzerlerine salsınlar. Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” sözünün tevili hakkında görüş:

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: يأيُّها النبيُّ قُلْ لأزواجك وبناتك ونساء المؤمنين، لا يتشَبَّهْنَ بالإماء في لباسِهِنَّ، إِذا هُنَّ خَرَجنَ من بيوتهنَّ لحَاجَتِهِنَّ، فكشَفْنَ شُعورَهنَّ ووُجوهَهُنَّ، ولكن ليُدنين عليهنَّ من جَلَابِيبِهِنَّ. لئلا يَعرِضَ لهنَّ فاسِقٌ، إذا علم أنهنَّ حرائرُ، بأذًى من قولٍ.

Yüce zikri Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle; ihtiyaçları için evlerinden çıktıklarında saçlarını ve yüzlerini açarak giyim kuşamlarında cariyeler gibi olmasınlar; aksine hür kadınlar oldukları bilinsin de fasık bir kimse sözlü eziyetle onlara sataşmasın diye cilbaplarını üzerlerine salsınlar.

ثم اختلف أهل التأويل في صفة الإدناء الذي أمَرَهُنَّ اللَّهُ به؛ فقال بعضُهم: هو أن يُغَطِّينَ وُجُوهَهُنَّ ورُءُوسَهنَّ، فلا يُبْدِينَ منهنَّ إلا عينًا واحدةً.

Sonra tevil ehli, Allah'ın onlara emrettiği örtünmenin (salmanın) niteliği hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları: "Bu, yüzlerini ve başlarını örtmeleri ve bunlardan sadece tek bir gözü açıkta bırakmalarıdır" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ}: أمَر اللَّهُ نساء المؤمنين إذا خرجن من بيوتهنَّ في حاجةٍ، أن يُغَطِّينَ وجوهَهُنَّ من فوقِ رُءُوسِهِنَّ بالجلابيب، ويُبدِينَ عينًا واحدةً .

Bana Alî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, o da İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını üzerlerine salsınlar” sözü hakkında rivayet etti: Allah, müminlerin kadınlarına bir ihtiyaç için evlerinden çıktıklarında cilbaplarıyla başlarının üzerinden yüzlerini örtmelerini ve sadece tek bir gözü açıkta bırakmalarını emretmiştir .

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن ابن عونٍ، عن محمدٍ، عن عبيدة في قوله: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ}. فَلَبِسَها عندَنا ابن عونٍ، قال: ولبسها عندنا محمدٌ، قال محمدٌ: ولَبِسَها عندِى عَبيدةُ. قال ابن عون بردائه، فتقنَّع به، فغطَّى أنفه وعينه اليسرى، وأخرج عينه اليمنى، وأدْنى رداءه من فوق حتى جعله قريبًا من حاجبه أو على الحاجب.

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan, o Muhammed'den, o da Ubeyde'den {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını üzerlerine salsınlar” sözü hakkında rivayet etti: İbn Avn bizim yanımızda onu giyindi [nasıl örtünüleceğini gösterdi]. [İbn Uleyye] dedi ki: Muhammed de bizim yanımızda onu giyindi. Muhammed dedi ki: Ubeyde de benim yanımda onu giyindi. İbn Avn ridasıyla [gösterip] ona büründü; burnunu ve sol gözünü örttü, sağ gözünü açıkta bıraktı ve ridasını yukarıdan indirip kaşına yakın veya kaşının üzerine gelecek şekilde sarkıttı.

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا هشامٌ، عن ابن سيرين، قال: سألتُ عَبيدة عن قوله: {قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ}. قال: فقال بثوبه، فغطَّى رأسه ووجْهَه، وأبرز ثوبه عن إحْدَى عينيه .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm, İbn Sîrîn'den haber verdi; o şöyle dedi: Ubeyde'ye {قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} “Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını üzerlerine salsınlar” sözünü sordum. [İbn Sîrîn] dedi ki: Elbisesiyle [gösterip] başını ve yüzünü örttü, elbisesini gözlerinden birinin üzerinden açtı .

وقال آخرون: بل أُمرن أن يَشدُدْنَ جلابيبهنَّ على جباههنَّ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Aksine onlara cilbaplarını alınlarının üzerine bağlamaları emredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} الله. إلى قوله: {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}. قال: كانت الحُرَّةُ تلبسُ لباسَ الأَمَةِ، فأمر الله نساء المؤمنين أن يدنين عليهنَّ من جلابيبهنَّ، وإدناء الجلباب: أن تَقَنَّعَ وتَشُدَّ على جبينها .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını üzerlerine salsınlar...” sözünden {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “...Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüne kadar olan kısım hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Hür kadın cariye elbisesi giyerdi; bunun üzerine Allah müminlerin kadınlarına cilbaplarını üzerlerine salmalarını emretti. Cilbabı salmak ise; başını örtmesi ve alnının üzerine bağlamasıdır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ}. أَخَذَ اللَّهُ عليهِنَّ إِذا خَرَجْنَ أَن يَقَنَّعْنَ على الحواجب؛ {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}، وقد كانت المملوكة إذا مَرَّت تناولوها بالإيذاء، فنهَى اللَّهُ الحرائرَ أن يتشَبَّهنَ بالإماءِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle...” sözü hakkında rivayet etti: Allah, dışarı çıktıklarında kaşlarının üzerine kadar örtünmelerini onlara yükümlülük kıldı; {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ} “Bu, tanınıp da incitilmemeleri için daha uygundur”. Cariye kadın geçtiğinde ona laf atarak eziyet ederlerdi; bu sebeple Allah hür kadınların cariyelere benzemesini yasakladı .

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ}: يتجَلْبَيْنَ، فيُعلَمُ أَنهنَّ حرائرُ، فَلا يَعْرِضُ

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} “Cilbaplarını üzerlerine salsınlar” sözü hakkında [şöyle dediğini rivayet etti]: Cilbaba bürünsünler; böylece hür kadınlar oldukları bilinsin de sataşmasın...

لهنَّ فاسقٌ بأذى، من قول ولا ريبة .

onlara fasık bir kimse sözlü ya da şüpheli bir eziyetle .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسة، عمَّن حدَّثه، عن أبي صالحٍ، قال: قدم النبيُّ ﷺ المدينة على غيرِ منزلٍ، فكان نساء النبي ﷺ وغيرهنَّ إذا كان الليلُ خَرَجْنَ يقضينَ حوائجهنَّ، وكان رجال يجلسون على الطريق للغزل، فأنزل الله: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ}: يَقَنَّعْنَ بالجلباب، حتى تُعرَفَ الأمةُ من الحرَّةِ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o kendisine rivayet eden kimseden, o da Ebû Sâlih'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye [belirli bir] evi olmadan geldi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri ve diğer kadınlar gece olunca ihtiyaçlarını gidermek için dışarı çıkarlardı. Erkekler de laf atmak (flört) için yol kenarında otururlardı. Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını üzerlerine salsınlar” ayetini indirdi; yani cariye hür kadından ayırt edilsin diye cilbap ile başlarını örtsünler .

وقوله: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}. يقول تعالى ذكره: إدناؤُهُنَّ جلابيبَهنَّ إذا أدنَيْنَها عليهنَّ أَقرَبُ وأحرى أن يُعْرَفنَ ممن مَرَرن به، ويعلموا أنهنَّ لَسْنَ بإماءٍ، فيتنكَّبوا عن أذاهنَّ بقول مكروهٍ، أو تَعرُّضٍ بريبةٍ. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} لما سلف منهنَّ؛ من تركهنَّ إدناءَهُنَّ الجلابيب عليهنَّ، {رَحِيمًا} بهنَّ أن يُعاقِبَهنَّ بعدَ توبتهنَّ، بإدناء الجلابيب عليهنَّ.

{ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ} “Bu, tanınıp da incitilmemeleri için daha uygundur” sözüyle Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Cilbaplarını üzerlerine salmaları, yanından geçtikleri kimseler tarafından tanınmalarına ve cariye olmadıklarının bilinmesine en yakın ve en uygun yoldur; böylece hoşa gitmeyecek bir sözle eziyet etmekten veya şüpheli bir tavırla sataşmaktan geri dururlar. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} “Allah çok bağışlayandır” sözü, daha önce cilbaplarını üzerlerine salmayı terk etmelerini bağışlayandır; {رَحِيمًا} “çok merhamet edendir” sözü ise cilbaplarını üzerlerine salarak tövbe etmelerinden sonra onları cezalandırmama hususunda onlara merhametlidir demektir.

القول في تأويل قوله تعالى: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا (٦١)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkında görüş: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا (٦١)} “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde asılsız haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada seninle ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürüldükçe öldürülürler”.

يقول تعالى ذكره: لئن لم ينتهِ أهلُ النفاقِ، الذين يَسْتَسِرُّون الكفر ويُظهرون الإيمانَ، {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. يعني: ريبةٌ من شهوة الزِّنا، وحبِّ الفجور.

Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Küfrü gizleyip imanı açığa vuran nifak ehli ve {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “kalplerinde hastalık bulunanlar” -yani zina arzusu ve fısk sevgisinden kaynaklanan şüphe/bozukluk bulunanlar- vazgeçmezlerse...

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرِو بن عليٍّ، قال: ثنا أبو عبدِ الصمدِ، قال: ثنا مالكُ بنُ دينارٍ، عن عكرِمةَ في قولِه: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: هم الزُّناةُ .

Bana Muhammed b. Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Abdissamed rivayet etti, dedi ki: Bize Mâlik b. Dînâr, İkrime'den {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Andolsun, eğer münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar vazgeçmezlerse...” sözü hakkında rivayet etti; o: "Onlar zânîlerdir (zina edenlerdir)" dedi .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا [عبدُ الأعْلَى، قال: ثنا سعيدٌ] ، عن قتادةَ : {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: شهوةُ الزِّنا.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize [Abdülâ'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd] , Katâde'den {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “kalplerinde hastalık bulunanlar” hakkında rivayet etti; o: "Zina arzusudur" dedi.

قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا [أبو صالحٍ] الثمارُ، قال: سمِعتُ عكرِمةَ في قولِه: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: شهوةُ الزِّنا .

Dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî rivayet etti, dedi ki: Bize Temmâr [Ebû Sâlih] rivayet etti, dedi ki: İkrime'yi {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “kalplerinde hastalık bulunanlar” sözü hakkında şöyle derken işittim: "Zina arzusudur" .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ عمن حدَّثه، عن أبي صالحٍ: {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: الزُّناةُ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o kendisine rivayet eden kimseden, o da Ebû Sâlih'ten {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “kalplerinde hastalık bulunanlar” hakkında rivayet etti; o: "Zânîlerdir" dedi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} الآية، قال: هؤلاءِ صنفٌ من المنافقين، {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} أصحابُ الزِّنا، قال: أهلُ الزِّنا مِن أهلِ النفاقِ الذين يَطلبونَ النساءَ، فيبتَغون الزِّنا، وقرَأ: {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} [الأحزاب: ٣٢]. قال: والمنافقون أصنافٌ عشَرةٌ في "براءةَ"، قال: فالذين في قلوبِهم مرضٌ صِنفٌ منهم؛ مرَضٌ من أمرِ النساءِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Andolsun, eğer münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar vazgeçmezlerse...” ayeti hakkında şöyle dedi: "Bunlar münafıklardan bir sınıftır. {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} 'kalplerinde hastalık bulunanlar' zina ehlidir." [İbn Zeyd] dedi ki: "[Onlar] münafıklardan kadınların peşine düşüp zina arayan zina ehlidir." Ve {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} “Sözü edalı [ve yumuşak] söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamah etmesin” [el-Ahzâb: 32] ayetini okudu. [İbn Zeyd] dedi ki: "Münafıklar Berâe (Tevbe) suresinde on sınıftır. Kalplerinde hastalık bulunanlar da onlardan bir sınıftır; [bu,] kadınlar hususundaki bir hastalıktır."

وقولُه: {وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ}. يقولُ: وأهلُ الإرجافِ في المدينةِ بالكذبِ والباطلِ.

{وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} “ve şehirde asılsız haber yayanlar” sözü; Medine'de yalan ve batıl haberler yayan kimseler demektir.

وكان إرجافُهم فيما ذُكِر، كالذى حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} الآية، الإرجافُ: الكذبُ الذي كان نافَقَه أهلُ النفاقِ، وكانوا يقولون: أتاكم عَدَدٌ وعُدَّةٌ. وذُكِر لنا أن المنافقين أرادوا أن يُظهِروا ما في قلوبِهم من النفاقِ، فأوعَدهم اللَّهُ بهذه الآيةِ؛ قولِه: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} الآية. فلما أوعَدهم اللَّهُ بهذه الآيةِ، كتَموا ذلك وأسرُّوه.

Zikredildiğine göre onların asılsız haber yaymaları şöyleydi; nitekim bana Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde asılsız haber yayanlar vazgeçmezlerse...” ayeti hakkında rivayet etti: İrcâf (asılsız haber yaymak); münafıkların nifak olarak uydurdukları yalandır; onlar: "Size karşı büyük bir sayı ve mühimmat geldi" diyorlardı. Bize anlatıldığına göre münafıklar kalplerindeki nifakı açığa vurmak istediler, bunun üzerine Allah onları bu ayetle, yani {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Andolsun, eğer münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar vazgeçmezlerse...” ayetiyle tehdit etti. Allah onları bu ayetle tehdit edince bunu gizleyip içlerinde tuttular.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ}: هم أهلُ النفاقِ أيضًا الذين يُرْجِفون برسولِ اللهِ ﷺ وبالمؤمنين.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} “ve şehirde asılsız haber yayanlar” sözü hakkında şöyle dedi: Onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler aleyhinde asılsız haberler yayan nifak ehlidir.

وقولُه: {لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ}. يقولُ: لتُسلِّطنَّك عليهم، ولتُحَرِّشَنَّك بهم.

{لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} “mutlaka seni onlara musallat ederiz” sözü; seni mutlaka onların üzerine salar ve seni onlara kışkırtırız demektir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ}. يقولُ: لنُسلِّطنَّك عليهم.

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] {لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} “mutlaka seni onlara musallat ederiz” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Seni mutlaka onlara musallat kılarız" demektedir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ}.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} “mutlaka seni onlara musallat ederiz”.

أي: لنحمِلَنَّك عليهم، لنُحرِّشَنَّك بهم .

Yani: Seni mutlaka onların üzerine salarız, seni onlara kışkırtırız .

قولُه: {ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ: ثم لننفِيَنَّهم عن مدينتِك فلا يَسْكنون معك فيها إلا قليلًا من المدةِ والأجلِ، حتى ننفيَهم عنها، فنُخرِجَهم منها.

{ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا} “Sonra orada seninle ancak pek az komşuluk edebilirler” sözü; sonra onları senin şehrinden sürgün ederiz de, onları oradan sürüp çıkarıncaya kadar seninle birlikte orada ancak pek az bir süre ve vakit oturabilirler demektir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا}: أي بالمدينةِ .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا} “Sonra orada seninle ancak pek az komşuluk edebilirler”; yani Medine'de .

وقولُه: {مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: مَطرودِينَ مَنْفِيِّين، {أَيْنَمَا ثُقِفُوا}. يقولُ: حيثُما لُقُوا من الأرضِ. {أُخِذُوا وَقُتِّلُوا} لكفرِهم باللَّهِ {تَقْتِيلًا}.

{مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا} “Lânetlenmiş olarak, nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürüldükçe öldürülürler” sözü. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kovulmuş ve sürgün edilmiş olarak. {أَيْنَمَا ثُقِفُوا} “nerede bulunurlarsa”; yeryüzünün neresinde rastlanırlarsa demektir. Allah'ı inkâr ettikleri için {أُخِذُوا وَقُتِّلُوا} “yakalanırlar ve öldürülürler”, {تَقْتِيلًا} “öldürüldükçe”.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَلْعُونِينَ}: على كلَّ حالٍ، {أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا} إذا هم أظهَروا النفاقَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {مَلْعُونِينَ} her hâlükârda lânetlenmişlerdir; {أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا} nifaklarını açığa vurdukları zaman [böyledir] .

ونصْبُ قولِه: {مَلْعُونِينَ}. على الشتْمِ، وقد يجوزُ أن يكونَ القليلُ من صفةِ الملعونين، فيكونَ قولُه: {مَلْعُونِينَ} مردودًا على القليلِ، فيكونُ معناه: ثم لا يُجاوِرُونك فيها إلا أقلَّاءَ، مَلْعونين، يُقَتَّلون حيثُ أُصِيبوا.

O'nun {مَلْعُونِينَ} “Lânetlenmiş olarak” kavlinin nasbı (mansub okunması), şetm (zem/kınama) üzere [mef'ûlün bih] olmasındandır. [Önceki ayette geçen] "el-kalîl" (az) kelimesinin lânetlenenlerin sıfatı olması da caizdir; bu takdirde O'nun {مَلْعُونِينَ} “lânetlenmiş olarak” kavli "el-kalîl"e râci olur (bağlanır) ve anlamı şöyle olur: "Sonra orada sana ancak sayıca az, lânetlenmiş kimseler olarak komşuluk ederler; nerede ele geçirilirlerse öldürülürler."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٦٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٦٢)} “Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti (kanunu) böyledir. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.” kavlinin tevili hakkında görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذين خَلَوْا قَبْلَ هؤلاء المنافقين الذين في مدينةِ رسولِ اللَّهِ معه، من ضُرَباءِ هؤلاء المنافقين، إذا هم أظهَروا نفاقَهم، أن يُقَتِّلَهم تَقْتِيلًا، ويلعنَهم لعنًا كثيرًا.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Resûlullah'ın şehrinde onunla beraber bulunan bu münafıklardan önce gelip geçmiş olan benzerleri hakkında nifaklarını açığa vurdukları zaman Allah'ın sünneti, onları kıyasıya öldürmek ve onlara çokça lânet etmektir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} الآية. يقولُ: هكذا سنةُ اللَّهِ فيهم، إذا أظهَروا النفاقَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir...” ayeti hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: Nifaklarını açığa vurdukları zaman Allah'ın onlar hakkındaki sünneti böyledir .

وقولُه: {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولن تجدَ يا محمدُ لسنةِ اللَّهِ التي سَنَّها في خلْقِه تغييرًا، فأيقِنْ أنه غيرُ مغيِّرٍ في هؤلاء المنافقين سنَّتَه.

{وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” sözü. Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın mahlukatı hakkında koyduğu sünnetinde bir değişiklik asla bulamazsın; şu halde O'nun bu münafıklar hakkında da sünnetini değiştirmeyeceğini kesin olarak bil.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا (٦٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا (٦٣)} “İnsanlar sana kıyamet vaktini soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de kıyamet pek yakındır!” kavlinin tevili hakkında görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه: يسألُك الناسُ، يا محمدُ، عن الساعةِ؛ متى هي قائمةٌ؟ قلْ لهم: إنما علمُ الساعةِ عندَ اللَّهِ، لا يعلمُ وقتَ قيامِها غيرُه. {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا}. يقولُ: وما أشْعَرك يا محمدُ، لعلَّ قيامَ الساعةِ يكونُ

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İnsanlar sana kıyametten; onun ne zaman kopacağından soruyorlar. Onlara de ki: Kıyametin bilgisi ancak Allah'ın katındadır, onun kopma vaktini O'ndan başkası bilemez. {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا} “Ne bilirsin, belki de kıyamet pek yakındır!”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana ne bildirdi [ne bilirsin], belki de kıyametin kopması

منك قريبًا، قد قَرُبَ وقتُ قيامِها، ودنا حينُ مجيئِها.

sana yakındır, kopma vakti yaklaşmış ve gelme zamanı yakınlaşmıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا (٦٤) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٦٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا (٦٤) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٦٥)} “Şüphesiz Allah kâfirlere lânet etmiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebediyen kalacaklardır; ne bir koruyucu dost ne de bir yardımcı bulabilirler.” kavlinin tevili hakkında görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه: إنَّ اللَّهَ أَبعَدَ الكافرين به من كلِّ خيرٍ، وأقصاهم عنه. {وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا}. يقولُ: وأعدَّ لهم في الآخرةِ نارًا تَتَّقِدُ وتَتَسَعَّرُ، ليُصْلِيَهموها.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah Kendisini inkâr eden kâfirleri her türlü hayırdan uzaklaştırmış ve onları ondan kovmuştur. {وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا} “ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır” sözü; kendilerini içine atmak üzere ahirette onlar için tutuşup alevlenen bir ateş hazırlamıştır demektir.

{خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا}. يقولُ: ماكثين في السعيرِ أبدًا، إلى غيرِ نهايةٍ. {لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا} يتولاهم، فيَسْتنقذَهم من السعيرِ التي أصلاهموها اللَّهُ {وَلَا نَصِيرًا} لم ينصرُهم، فينجِّيَهم من عقابِ اللَّهِ إياهم.

{خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} “Orada ebediyen kalacaklardır” sözü; o alevli ateşte ebediyen, sonsuza dek kalıcılar olarak demektir. {لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا} kendilerine arka çıkıp da Allah'ın kendilerini soktuğu o alevli ateşten kurtaracak bir koruyucu dost bulamazlar {وَلَا نَصِيرًا} “ne de bir yardımcı” kendilerine yardım edip de onları Allah'ın azabından kurtaracak bir kimse bulamazlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَالَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا (٦٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَالَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا (٦٦)} “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: 'Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygambere de itaat etseydik!' derler.” kavlinin tevili hakkında görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه: لا يجدُ هؤلاء الكافرون وليًّا ولا نصيرًا في يوم تُقَلَّبُ وجوهُهم في النارِ، حالًا بعدَ حالٍ، يقُولونَ، وتلك حالُهم في النارِ: يا ليتَنا كنَّا أطَعْنا اللَّهَ في الدنيا، وأطعْنا رسولَه فيما جاءنا به عنه من أمرِه ونهيِه؛ فكنَّا مع أهلِ الجنةِ في الجنةِ، يا لها حسرةً ونَدامةً، ما أعظمَها وأجلَّها.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirler, yüzlerinin ateşte hâlden hâle evrilip çevrileceği gün hiçbir dost ve yardımcı bulamazlar; ateşteki bu hâllerindeyken şöyle derler: Keşke biz dünyada Allah'a itaat etseydik ve O'nun emir ve nehyinden bize getirdiği hususlarda Peygamberine itaat etseydik de cennet ehliyle birlikte cennette olsaydık! Ah ne büyük, ne yüce bir hasret ve pişmanlıktır bu!

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا (٦٧) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا (٦٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا (٦٧) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا (٦٨)} “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi doğru yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lânetle lânetle!'” kavlinin tevili hakkında görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الكافرون يومَ القيامةِ في جهنمَ: ربَّنا إِنا أَطَعْنا أئمَّتَنَا في الضلالةِ وكبراءَنا في الشركِ، {فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا}. يقولُ: فأزَالونا عن

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kâfirler kıyamet gününde cehennemde: “Rabbimiz! Şüphesiz biz sapıklıktaki önderlerimize ve şirkteki büyüklerimize itaat ettik; {فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا} “onlar bizi yoldan saptırdılar”” dediler. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: [Yani] bizi uzaklaştırdılar

محَجَّةِ الحقِّ، وطريقِ الهُدى، والإيمانِ بك، والإقرارِ بوحدانيتِك، وإخلاصِ طاعتِك في الدنيا،

dünyada hakkın apaçık yolundan, hidayet yolundan, Sana imandan, Senin birliğini ikrar etmekten ve Sana ihlasla itaat etmekten uzaklaştırdılar.

{رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ}. يقولُ: عَذِّبْهُم مِن العذابِ مِثْلَى عذابِنا الذي تُعذِّبُنا، {وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا}. يقولُ: وأَخْزِهم خِزْيًا كبيرًا.

{رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ} “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver” sözü; bize çektirmekte olduğun azabımızın iki misli kadar onlara azap et demektir. {وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} “ve onları büyük bir lânetle lânetle!” sözü ise; onları büyük bir rezillikle rüsva et demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا}. أي: رُءُوسَنا في الشرِّ والشركِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا} “Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk” sözü hakkında rivayet etti: Yani şerde ve şirkte elebaşlarımıza [uyduk] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا}. قال: هم رءوسُ الأممِ الذين أضَلُّوهم. قال: هو {سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا} واحدٌ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا} “Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk” sözü hakkında şöyle dedi: Onlar kendilerini saptıran ümmetlerin elebaşlarıdır. Dedi ki: {سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا} ikisi birdir (aynı anlama gelir).

وقرأتْ عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {سَادَتَنَا} . ورُوِى عن الحسنِ البصريِّ: (سادَاتِنا) على الجماعِ . والتوحيدُ في ذلك هي القراءةُ عندَنا؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليه.

Beldelerin kurrâsının geneli {سَادَتَنَا} şeklinde okumuştur . Hasan-ı Basrî'den ise çoğul olarak (سادَاتِنا) şeklinde rivayet edilmiştir . Bize göre kıraat, kurrâdan hüccet ehlinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle tekil olan (سادتنا) kıraatidir.

واختَلفوا في قراءةِ قولِه: {لَعْنًا كَبِيرًا}؛ فقرَأت ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ بالثاءِ: (كَثِيرًا) مِن الكثرةِ، سِوى عاصمٍ؛ فإنه قرَأه: {لَعْنًا كَبِيرًا}. مِن

Allah Teâlâ'nın {لَعْنًا كَبِيرًا} “büyük bir lânet” kavlinin kıraatinde ihtilaf ettiler. Âsım hariç, beldelerin kurrâsının geneli bunu çokluk kökünden [gelen] se (ث) harfiyle (كَثِيرًا / çok) şeklinde okumuştur; zira o, bunu {لَعْنًا كَبِيرًا} şeklinde okumuştur. [Bu da]

الكِبَرِ .

{لَعْنًا كَبِيرًا} şeklinde okumuştur .

والقراءةُ في ذلك عندَنا بالثاءِ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليها .

Bize göre bu konudaki kıraat, kurrâdan hüccet ehlinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle peltek se iledir (kesîran) .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا (٦٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا (٦٩)} “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu, onların dedikleri şeyden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi.” kavlinin tevili hakkında görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه لأصحابِ نبيِّ اللَّهِ ﷺ: يأيُّها الذين آمنوا باللَّهِ ورسولِه، لا تُؤذوا رسولَ اللَّهِ بقولٍ يكرهُه منكم، ولا بفعلٍ لا يحبُّه منكم، ولا تكونوا أمثالَ الذين آذَوا موسى نبيَّ اللَّهِ، فرَمَوه بعيبٍ كذبًا وباطلًا، فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا فيه مِن الكذبِ والزُّورِ، بما أظهَر مِن البرهانِ على كذبِهم، {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا}. يقولُ: وكان موسى عند اللَّهِ مُشَفَّعًا فيما يسألُ، ذا وجهٍ ومنزلةٍ عندَه، بطاعتِه إياه.

Allah Teâlâ Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a ve Resûlüne iman edenler! Allah'ın Resûlüne sizden hoşlanmayacağı bir sözle yahut sizden sevmeyeceği bir fiille eziyet etmeyin; Allah'ın peygamberi Mûsâ'ya eziyet edip de yalan ve batıl yere ona bir kusur isnat eden kimseler gibi olmayın. Allah, onların yalanına dair ortaya koyduğu delille onu onların söyledikleri yalan ve iftiradan temize çıkardı. {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} “O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” sözü; Mûsâ, O'na itaati sebebiyle Allah katında istediği hususta şefaati kabul edilen, katında şerefi ve makamı olan biriydi demektir.

ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في الأذَى الذي أُوذِى به موسى، الذي ذكَره اللَّهِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: رَمَوه بأنه آدَرُ . ورُوِى بذلك عن رسولِ اللَّهِ ﷺ خبرٌ.

Sonra tevil ehli, Allah'ın bu yerde zikrettiği, Mûsâ'ya yapılan eziyet hakkında ihtilaf ettiler; bazısı: Ona hayaları şişmiş (fıtıklı/âder) kusuru isnat ettiler, dedi . Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de bir rivayet aktarılmıştır.

ذكرُ الروايةِ التي رُوِيت عنه، ومَن قال ذلك

Ondan rivayet edilen haberin ve bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ وعبدِ اللَّهِ بن الحارثِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى}. قال: قال له قومُه: إنك آدَرُ. قال: فخرَج ذاتَ يومٍ يغتسلُ، فوضَع ثيابَه على صخرةٍ، فخرَجت الصخرةُ تشتدُّ بثيابِه، وخرَج يتبَعُها عُرْيانًا، حتى انتهَت به إلى مجالسِ بني إسرائيلَ، قال: فرَأَوه ليس بآدَرَ، قال: فذلك قولُه:

Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr ve Abdullah b. el-Hâris'ten, onlar da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah'ın: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} “Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Kavmi ona: "Şüphesiz sen hayaları şişmiş (fıtıklı/âder) birisin" dediler. [İbn Abbâs] dedi ki: Bir gün [Mûsâ] yıkanmak için çıktı ve elbiselerini bir kayanın üzerine koydu. Bunun üzerine kaya onun elbiseleriyle birlikte hızla kaçmaya başladı; o da çıplak vaziyette onun peşinden koştu, nihayet [kaya] onu İsrâiloğullarının meclislerinin önüne kadar götürdü. Dedi ki: Onun hayaları şişmiş (fıtıklı) olmadığını gördüler. [İbn Abbâs] dedi ki: İşte Allah'ın şu kavli bunun hakkındadır:

{فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا} .

{فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا} “Nihayet Allah onu, onların dedikleri şeyden temize çıkardı” .

حدَّثني يحيى بنُ داودَ الواسطيُّ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ يوسفَ الأزرقُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن عِكْرمةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى}. قال: "قالُوا: هو آدَرُ. قال: فذهَب موسى يغتسلُ، فوضَع ثيابَه على حَجَرٍ، فمرَّ الحجرُ بثيابِه، فتَبِع موسى قفاه، فقال: ثيابي حجرُ. فمرَّ بمجلسِ بنى إسرائيلَ، فرَأَوه، فبرَّأه اللَّهِ مما قالوا، وكان عندَ اللَّهِ وجيهًا" .

Bana Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf el-Ezrak, Süfyân'dan, o Câbir'den, o İkrime'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} “Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” ayeti hakkında rivayet etti; buyurdu ki: "Onlar: 'O hayaları şişmiş (fıtıklı) biridir' dediler. Mûsâ yıkanmaya gitti ve elbiselerini bir taşın üzerine koydu; taş elbiseleriyle birlikte geçip gitti. Mûsâ onun peşinden koşarak: 'Elbiselerimi ver ey taş!' dedi. Taş İsrâiloğulları'nın meclisinin önünden geçti ve onu gördüler; böylece Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı; o, Allah katında itibarlı bir kimseydi" .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} إلى: {وَجِيهًا}. قال: كان أذَاهم موسى [أنهم قالوا: واللَّهِ ما يمنعُ موسى أن يضَعَ ثيابَه عندَنا إلا أنه آدَرُ. فَآذَى ذلك موسى] ، فبينَما هو ذاتَ يومٍ يغتسلُ وثوبُه على صخرةٍ، فلما قضَى موسى غُسْلَه وذهَب إلى ثوبِه ليأخذَه، انطلقَت الصخرةُ تَسْعى بثوبِه، وانطلَق يَسْعى في أثَرِها، حتى مَرَّتْ على مجلسِ بني إسرائيلَ وهو يطلبُها، فلما رأَوْا موسى ﷺ مُتَجردًا لا ثوبَ عليه، قالوا: واللهِ ما نَرى بموسى بأسًا، وإنه لبرئٌ مما كُنَّا نقولُ له. فقال اللَّهُ: {فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} ayetinden {وَجِيهًا} lafzına kadar. Dedi ki: Onların Mûsâ'ya eziyetleri [şöyleydi: 'Vallahi Mûsâ'nın bizim yanımızda elbiselerini çıkarmasına engel olan tek şey, onun hayalarının şişmiş olmasıdır' dediler. Bu durum Mûsâ'ya eziyet verdi] . Bir gün o yıkanırken elbisesi bir kayanın üzerindeydi. Mûsâ yıkanmasını bitirip elbisesini almak için gittiğinde, kaya elbisesini alıp koşmaya başladı; o da peşi sıra koştu, nihayet kaya Mûsâ onu kovalarken İsrâiloğulları'nın meclisinin önünden geçti. Mûsâ aleyhisselâm'ı üzerinde elbise olmaksızın çıplak görünce: 'Vallahi Mûsâ'da hiçbir kusur görmüyoruz; o bizim hakkında söylediğimiz şeyden kesinlikle berîdir' dediler. Bunun üzerine Allah: {فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} “Nihayet Allah onu, onların dedikleri şeyden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” buyurdu .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} الآية. قال: كان موسى رجلًا شديدَ

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” ayeti hakkında şöyle dedi: Mûsâ son derece...

المحافظة على فَرْجِه وثيابِه. قال: فكانوا يقولون ما يحمِلُه على ذلك إلا عيبٌ في فرجِه، يكرَهُ أن يُرَى. فقام يومًا يغتسلُ في الصحْراءِ، فوضَع ثيابَه على صخرةٍ، فاشتدَّت بثيابِه، قال: وجاء يطلُبُها عُرْيانًا، حتى اطَّلَع عليهم عُرْيانًا، فرَأَوه بريئًا مما قالوا: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا}. قال: والوجيهُ في كلامِ العربِ: المُحَبُّ المقبولُ .

iyi koruyan bir kimseydi. Dedi ki: 'Onu buna sevk eden tek şey mahrem yerinde görülmesini istemediği bir kusur olmasıdır' diyorlardı. Bir gün çölde yıkanmaya kalktı ve elbiselerini bir taşın üzerine koydu. Taş elbiseleriyle birlikte hızla kaçtı. Dedi ki: O da çıplak vaziyette onu arayarak geldi, nihayet onların karşısına çıplak olarak çıktı ve onu onların söylediklerinden beri gördüler: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} “O, Allah katında itibarlı bir kimseydi”. Dedi ki: Arapların dilinde vecîh; sevilen, makbul olan kimsedir .

وقال آخرون: بل وصَفوه بأنه أبرصُ.

Başkaları ise: Bilakis onu alacalı (abraş) olmakla nitelediler, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: قال بنو إسرائيلَ: إن موسى آدَرُ. وقالت طائفةٌ: هو أبرصُ. مِن شدةِ تَسَتُّرِه، وكان يأتى كلَّ يوم عَيْنًا، فيغتسلُ ويضعُ ثيابَه على صخرةٍ عندَها، فعدَتِ الصخْرةُ بثيابِه حتى انتهتْ إلى مجلسِ بني إسرائيلَ، وجاء موسى يطلبُها، فلما رَأَوه عُرْيانًا ليس به شيءٌ مما قالوا، لَبِس ثيابَه، ثم أقبَل على الصخرةِ يضربُها بعصاه، فأَثَّرَتِ العصا في الصخرةِ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o Saîd'den rivayet etti, dedi ki: İsrâiloğulları: 'Mûsâ'nın hayaları şiştir' dediler. Bir grup da aşırı örtünmesinden dolayı: 'O abraştır (alacalıdır)' dedi. O her gün bir pınara gelir, yıkanır ve elbiselerini oradaki bir taşın üzerine koyardı. Taş elbisesiyle birlikte koştu, nihayet İsrâiloğulları'nın meclisine kadar vardı. Mûsâ da onu kovalayarak geldi. Onu çıplak olarak gördüklerinde kendisinde söyledikleri şeylerden hiçbirinin bulunmadığını anladılar. Elbiselerini giydi, sonra taşa yönelip asasıyla ona vurmaya başladı; asa taşta iz bıraktı.

حدَّثنا بحرُ بنُ حبيبِ بن عربيٍّ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عبادةَ، قال: ثنا عوفٌ، عن محمدٍ، عن أبي هريرةَ، في هذه الآيةِ: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا} الآية. قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إن موسى كان رَجُلًا حَيِيًّا سَتِيرًا، لا يَكادُ يُرَى مِن جِلده شيءٌ، اسْتِحْياءً منه، فآذَاه مَن آذاه من بني إسرائيلَ، وقالوا: ما يَسْتَتِرُ هذا التَّسَتُّرَ إلا مِن عيبٍ في جلدِه؛ إما بَرَصٍ، وإما أُدْرَةٍ، وإما آفَةٍ، وإن اللَّهَ

Bize Bahr b. Habîb b. Arabiyy rivayet edip dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Muhammed’den, o da Ebû Hureyre’den şu ayet hakkında rivayet etti: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا} “Mûsâ’ya eziyet edenler gibi olmayın; nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı” ayeti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Mûsâ çok hayâ sahibi, [vücudunu] çokça örten bir adamdı; hayâsından dolayı teninden neredeyse hiçbir şey görünmezdi. İsrâiloğulları’ndan eziyet edenler ona eziyet ettiler ve: “Onun bu şekilde örtünmesi ancak tenindeki bir kusurdan; ya alaca hastalığından ya husye şişliğinden (fıtıktan) ya da bir afetten (hastalıktan) dolayıdır” dediler. Şüphesiz Allah

أرادَ أن يُبَرِّئَه مما قالوا، وإن موسى خَلا يومًا وحدَه، فوضَع ثيابَه على حَجَرٍ، ثم اغْتَسَل، فلما فرَغ مِن غُسْلِه، أقبَل على ثوبِه ليأخُذَه، وإِن الحَجَرَ عَدَا بثوبِه، فأَخَذَ موسى عَصاه، وطَلَب الحجرَ، وجَعَل يقولُ: ثَوْبِي حَجَرُ، [ثوبي حَجَرُ] . حتى انْتَهَى إلى ملأُ مِن بنى إسرائيلَ، فرَأَوه عُرْيَانًا كَأَحْسَنِ الناسِ خَلْقًا، وبَرَّأه اللَّهِ مما قالوا، وإن الحَجَرَ قامَ، فأخَذ ثوبَه ولَبِسَه، فطَفِقَ بالحجرِ ضَرْبًا بذلك، فواللهِ إن في الحجرِ لَنَدَبًا مِن أَثَرِ ضربِه، ثلاثًا أو أربعًا أو خمسًا .

onu onların söylediklerinden temize çıkarmak istedi. Mûsâ bir gün yalnız başına kaldı ve elbiselerini bir taşın üzerine koyup yıkandı. Yıkanmasını bitirince elbisesini almak için ona yöneldi; fakat taş elbisesini alıp kaçtı. Mûsâ asasını alıp taşın peşine düştü ve: 'Elbisem ey taş! [Elbisem ey taş!]' demeye başladı. Nihayet İsrâiloğulları'ndan bir topluluğun yanına vardı. Onu insanların yaratılışça en güzeli olarak çıplak vaziyette gördüler ve Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. Taş durdu, o da elbisesini alıp giydi. Sonra taşa asasıyla vurmaya başladı. Vallahi taşa vurmasının izinden dolayı taşta üç, dört veya beş iz/çizik oluştu" .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: بلَغني أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "كان موسى رَجُلًا حَيِيًّا سَتِيرًا". ثم ذكَر نحوًا منه .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Avf'tan, o Hasan'dan rivayet etti, dedi ki: Bana ulaştı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mûsâ son derece hayâ sahibi, örtülü bir adamdı" buyurdu. Sonra bunun benzerini zikretti .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: حدَّث الحسنُ، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "إن بني إسرائيلَ كانوا يَغْتَسلون وهُمْ عُرَاةٌ، وكان نبيُّ اللَّهِ موسى [منه الحياءُ والسَّتْرُ، فكان يستترُ] إذا اغْتَسَل، فطَعَنوا فيه بعورةٍ. قال: فبَيْنَا نبيُّ اللَّهِ موسى يغتسلُ يومًا، إذ وَضَع ثيابَه على صخرةٍ، فانطلَقت الصخرةُ، واتَّبَعَها نبيُّ اللَّهِ ضَرْبًا بعَصاه: ثَوْبى يا حجرُ، ثَوْبي يا حجرُ. حتى انتَهَت إلى مَلأُ مِن بني إسرائيلَ، و تَوَسَّطَتْهم، فقامَت، فأَخَذ نبيُّ اللَّهِ

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: Hasan, Ebû Hureyre'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İsrâiloğulları çıplak olarak yıkanırlardı. Allah'ın nebîsi Mûsâ ise [hayâ ve örtünme sahibiydi; bu yüzden] yıkandığında örtünürdü. Bunun üzerine onda bir kusur/hastalık olduğu gerekçesiyle ona dil uzattılar. [Resûlullah] buyurdu ki: Allah'ın nebîsi Mûsâ bir gün yıkanırken elbiselerini bir kayanın üzerine koydu. Bunun üzerine kaya [elbiseleri alıp] gitti; Allah'ın nebîsi de: 'Elbisem ey taş! Elbisem ey taş!' diyerek asasıyla vurarak onun peşine düştü. Nihayet [kaya] İsrâiloğulları'ndan bir topluluğun yanına vardı ve ortalarına gelip durdu. Allah'ın nebîsi de aldı...»

ثيابَه، فنَظَروا إلى أحسنِ الناسِ خَلْقًا، وأعْدَ لِه صورةً ، فقال الملأُ: قاتَل اللَّهُ أفَّاكِى بني إسرائيلَ. فكانت بَراءَتَه التي بَرَّأَه اللَّهُ منها" .

elbiselerini aldı. Onlar da insanların yaratılışça en güzeline, suretçe en kusursuzuna baktılar . Bunun üzerine o topluluk: 'Allah İsrâiloğulları'nın yalancılarını kahretsin!' dediler. İşte bu, Allah'ın onu temize çıkardığı beraati oldu" .

وقال آخرون: بل كان أَذاهم إياه ادَّعاءَهم عليه قتلَ هارونَ أخيه.

Başkaları ise: Bilakis onların ona eziyeti, kardeşi Hârûn'u öldürdüğünü iddia etmeleriydi , dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليُّ بنُ مسلمٍ الطُّوسِيُّ، قال: ثنا عَبَّادٌ، قال: ثنا سفيانُ بنُ حسينٍ ، عن الحكمِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، عن عليٍّ بن أبي طالبٍ ﵁ في قولِ اللَّهِ: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} الآية. قال: صَعِد موسى وهارونُ الجبل، فمات هارونُ، فقالت بنو إسرائيلَ: أنت قتلتَه، وكان أشدَّ حبًّا لنا منك، وألينَ لنا منك. فآذَوه بذلك، فأمَر اللَّهُ الملائكةَ فحمَلَتْه،، حتى مَرُّوا به على بني إسرائيلَ، وتكلَّمت الملائكةُ بموتِه، حتى عرَف بنو إسرائيلَ أنه قد مات، فبَرَّأه اللَّهُ من ذلك، فانطلَقوا به فدفَنوه، فلم يطَّلِعْ على قبرِه أحدٌ مِن خلقِ اللَّهِ إلا الرَّخَمُ ، فجعَله اللَّهُ أصمَّ أبكمَ .

Bana Ali b. Müslim et-Tûsî rivayet edip dedi ki: Bize Abbâd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân b. Hüseyn , el-Hakem'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan Allah'ın: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى} “Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın...” ayeti hakkında rivayet etti, dedi ki: Mûsâ ve Hârûn dağa çıktılar, Hârûn vefat etti. Bunun üzerine İsrâiloğulları: 'Onu sen öldürdün; o bize senden daha çok sevgi beslerdi ve bize karşı senden daha yumuşaktı' dediler ve bu şekilde ona eziyet ettiler. Allah meleklere emretti, onlar da onu taşıyıp İsrâiloğulları'nın önünden geçirdiler. Melekler onun vefat ettiğini konuştular, nihayet İsrâiloğulları onun gerçekten vefat ettiğini anladılar ve Allah onu bundan temize çıkardı. Sonra onu götürüp defnettiler. Allah'ın yarattıklarından leş kargasından başka hiç kimse onun kabrine muttali olamadı; Allah da onu sağır ve dilsiz kıldı .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن بني إسرائيلَ آذَوا نبيَّ اللَّهِ ببعضِ

Bu hususta gerçeğe en uygun görüş şöyle denilmesidir: İsrailoğulları, Allah'ın peygamberine,

ما كان يكرهُ أن يُؤْذَى به، فبَرَّأَه اللَّهِ مما آذَوه به. وجائزٌ أن يكونَ ذلك [ما ذُكر أنَّهم قالوا: إنه آدَرُ. وجائزٌ أن يكونَ] كان قيلَهم: إنه أبرصُ. وجائزٌ أن يكونَ كان ادّعاءَهم عليه قتلَ أخيه هارونَ. وجائزٌ أن يكونَ كلَّ ذلك؛ لأنه قد ذُكر كلُّ ذلك أنهم قد آذَوه به، ولا قولَ في ذلك أولى بالحقِّ مما قال اللَّهُ أنهم آذَوا موسى، فبَرَّأه اللَّهِ مما قالوا.

eziyet edilmesinden hoşlanmayacağı bazı şeylerle eziyet ettiler; Allah da onu kendisine eziyet ettikleri şeyden temize çıkardı. Bunun, [onların: 'Onun hayaları şiştir' dedikleri şeklinde zikredilen şey olması muhtemeldir. Onların: 'O abraştır'] demeleri olması da muhtemeldir. Kardeşi Hârûn'u öldürdüğünü iddia etmeleri olması da muhtemeldir. Bütün bunlar olması da muhtemeldir; çünkü onunla kendisine eziyet ettiklerine dair bunların hepsi zikredilmiştir. Bu konuda gerçeğe en uygun olan söz, Allah'ın onların Mûsâ'ya eziyet ettiklerini, Allah'ın da onu onların dediklerinden temize çıkardığını bildirdiği sözdür.