* في الصُّحُفِ الأُولَى التي كان سَطَرْ *
* Yazmış olduğu önceki sahifelerde *
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا}. أي: أن أُولى الأرحامِ بعضُهم أَوْلَى ببعضٍ في كتابِ اللهِ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” buyruğu hakkında şöyle dedi: Yani akrabaların Allah'ın Kitabı'nda birbirine daha evlâ olmasıdır .
وقال آخرون: معنى ذلك: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا}: لا يَرِثُ المشركُ المؤمنَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun yani {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” buyruğunun anlamı; müşrikin mümine mirasçı olamayacağıdır.
[ذكرُ مَن قال ذلك
[Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا}. وفى بعضِ القراءةِ: (كان ذلك عند الله مكتوبًا)؛ لا يرثُ المشركُ المؤمنَ] .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bazı kıraatlerde: (كان ذلك عند الله مكتوبًا) [Bu, Allah katında yazılmıştır] şeklindedir; müşrik mümine mirasçı olamaz] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٧)} “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden de, Nûh'tan da, İbrâhim'den de, Mûsâ'dan da, Meryemoğlu Îsâ'dan da... Ve onlardan pek sağlam bir söz almıştık” buyruğunun tevili hakkında söz.
يقولُ تعالى ذكرُه: كان ذلك في الكتابِ مسطورًا إذ كتَبْنا كلَّ ما هو كائنٌ في الكتابِ، {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ}، كان ذلك أيضًا في الكتابِ مسطورًا، ويعنى بالميثاقِ العهدَ، وقد بيَّنا ذلك بشواهدِه فيما مضَى قبلُ، {وَمِنْكَ} يا محمدُ {وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. يقولُ: وأَخَذْنا مِن جميعِهم عهدًا مؤكَّدًا أن يُصَدِّقَ بعضُهم بعضًا.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Biz olacak olan her şeyi Kitap'ta yazdığımızda bu, Kitap'ta yazılmıştı. {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ} “Hani biz peygamberlerden söz almıştık” [ayeti de]; bu da aynı şekilde Kitap'ta yazılmıştı [anlamındadır]. Mîsâk ile ahit kastedilmektedir; nitekim bunu daha önce delilleriyle açıklamıştık. Ey Muhammed! {وَمِنْكَ} “Senden de”, {وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Nûh'tan da, İbrâhim'den de, Mûsâ'dan da, Meryemoğlu Îsâ'dan da... Ve onlardan pek sağlam bir söz almıştık”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Birbirlerini tasdik etmeleri hususunda hepsinden pekiştirilmiş bir söz aldık.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ}. قال: وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "كنتُ أولَ الأنبياءِ في الخَلْقِ، وآخرَهم في البعثِ". {وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}: ميثاقٌ أخَذَه اللهُ على النبيين خصوصًا، أن يُصَدِّقَ بعضُهم بعضًا، وأن يَتْبَعَ بعضُهم بعضًا .
Nitekim bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ} “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden de, Nûh'tan da...” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bize bildirildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Ben yaratılışta peygamberlerin ilki, peygamber olarak gönderilişte ise sonuncusuyum.” {وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “...ve İbrâhim'den de, Mûsâ'dan da, Meryemoğlu Îsâ'dan da... Ve onlardan pek sağlam bir söz almıştık” buyruğu ise; Allah'ın özellikle peygamberlerden, birbirlerini tasdik etmeleri ve birbirlerine tabi olmaları hususunda aldığı bir sözdür .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: كان قتادةَ إذا تلا هذه الآيةَ: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ}. قال: كان نبيُّ اللهِ ﷺ في أوَّلِ النبيين في الخلقِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Süleyman rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hilâl rivayet etti, dedi ki: Katâde bu ayeti, yani: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ} “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden de, Nûh'tan da...” buyruğunu okuduğu zaman şöyle derdi: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem yaratılışta peygamberlerin ilki idi .
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ}. قال: في ظهرِ آدمَ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ} “Peygamberlerden sözlerini [almıştık]; senden de, Nûh'tan da...” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu misak,] Âdem'in sırtında [iken alınmıştır].
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: الميثاقُ الغليظُ العهدُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Ve onlardan pek sağlam bir söz almıştık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Pek sağlam mîsak, ahittir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًا}.
Yüce Allah'ın: {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًا} “[Allah bunu] doğru olanlara doğruluklarını sormak için [yaptı]. Kâfirlere ise can yakıcı bir azap hazırlamıştır” buyruğunun tevili hakkında söz.
يقولُ تعالى ذكرُه: أخَذْنا مِن هؤلاء الأنبياءِ ميثاقَهم، كما أَسْأَلَ المرسَلِين عما أجابَتْهم به أُمَمِهم، وما فعل قومُهم فيما أبْلَغوهم عن ربِّهم مِن الرسالةِ.
Yüce Allah buyuruyor ki: Ümmetlerinin kendilerine ne cevap verdiğini ve Rablerinden tebliğ ettikleri risalet konusunda kavimlerinin ne yaptığını peygamberlere soracağım gibi, bu peygamberlerden de söz aldık.
وبنحوِ قولِنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذُكر مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبسَةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ}. قال: المُبَلِّغين المُؤَدِّين مِن الرسلِ.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ} “[Allah bunu] doğru olanlara doğruluklarını sormak için [yaptı]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Onlar] elçilerden tebliğ eden ve [görevini] yerine getiren kimselerdir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ}. قال: المبلِّغين المؤدِّين مِن الرسلِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ} “[Allah bunu] doğru olanlara doğruluklarını sormak için [yaptı]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Onlar] peygamberlerden tebliğ eden ve [görevini] yerine getiren kimselerdir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ}. قال: الرسلَ المؤَدِّين المبلِّغين.
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den nakletti; o, {لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ} “[Allah bunu] doğru olanlara doğruluklarını sormak için [yaptı]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Onlar] tebliğ eden ve [görevini] yerine getiren peygamberlerdir.
وقولُه: {وَأَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًا}. يقولُ: وأَعَدَّ للكافرين باللهِ مِن الأممِ
Ve O'nun: {وَأَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًا} “Kâfirler için de can yakıcı bir azap hazırlamıştır” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: [Geçmiş] ümmetlerden Allah'ı inkâr edenler için hazırlamıştır
عذابًا مُوجِعًا.
can yakıcı bir azap.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا}.
Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular göndermiştik. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğunun tevili hakkında söz.
يقولُ تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}: التي أنعَمها على جماعتِكم، وذلك حينَ حُوصِر المسلمون مع رسولِ اللهِ ﷺ أيامَ الخنَدقِ، {إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ}. يعنى: جنودُ الأحزابِ؛ قُريشٌ، وغَطَفانُ، ويهودُ بني النضيرِ، {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا} وهى فيما ذُكِر: ريحُ الصَّبا.
Yüce Allah buyuruyor ki: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”: Hendek günlerinde Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kuşatıldıkları vakit topluluğunuza ihsan ettiği nimeti [hatırlayın]; {إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ} “Hani size ordular gelmişti”. Yani Ahzâb orduları; Kureyş, Gatafân ve Benî Nadîr Yahudileri gelmişti. {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا} “Biz de onların üzerine bir rüzgâr göndermiştik”; rivayet edildiğine göre bu, Sabâ (doğu) rüzgârıdır.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عكِرمةَ، قال: قالت الجنوبُ للشَّمالِ ليلةَ الأحزابِ: انطلِقي ننصُرْ رسولَ اللهِ ﷺ. فقالت الشَّمالُ: إن الحُرَّة لا تسرى بالليلِ. قال: فكانت الريحُ التي أُرسلتْ عليهم الصَّبا .
Nitekim bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den nakletti; o şöyle demiştir: Ahzâb gecesinde güney rüzgârı kuzey rüzgârına: "Yürü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım edelim" dedi. Kuzey rüzgârı da: "Hür kadın geceleyin yürümez" dedi. [İkrime] dedi ki: Böylece onların üzerine gönderilen rüzgâr Sabâ rüzgârı oldu .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنى الزبيرُ، يعني ابنَ عبدِ اللهِ، قال: ثنى رُبَيْحُ بنُ أبي سعيدٍ، عن أبيه، عن أبي سعيدٍ، قال: قلنا يومَ الخندقِ: يا رسولَ اللهِ، بلغتِ القلوبُ الحناجرَ! فهل من شيءٍ نقولُه؟ قال: "نعم، قولوا: اللهم استرْ عوراتِنا، وآمنْ روعاتِنا". قال: فضرَب اللهُ وجوهَ أعدائه بالريحِ، فهزمهم الله بالرِّيحِ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet etti, dedi ki: Bize Zübeyr -yani İbn Abdillâh- rivayet etti, dedi ki: Bize Rubeyh b. Ebî Saîd, babasından, o da Ebû Saîd'den [naklen] rivayet etti; o şöyle demiştir: Hendek günü: "Ey Allah'ın Resûlü, yürekler gırtlaklara dayandı! Söyleyeceğimiz bir şey var mıdır?" dedik. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet, şöyle deyiniz: Allahım! Ayıplarımızı ört ve korkularımızdan bizi emin kıl» buyurdu. [Ebû Saîd] dedi ki: Bunun üzerine Allah, rüzgârla düşmanlarının yüzlerine çarptı ve Allah onları rüzgârla hezimete uğrattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثنى عبيدُ اللهِ بنُ عمرَ ، عن نافعٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: أرسلنى خالى عثمانُ بنُ مظعونٍ ليلةَ الخندقِ في بردٍ شديدٍ وريحٍ إلى المدينةِ، فقال: ائتنا بطعام ولحافٍ. قال: فاستأذنتُ رسولَ اللهِ، فَأَذِنَ لى وقال: "من لَقِيتَ مِن أصحابي فمرْهم يَرجِعوا" . قال: فذهبتُ والرِيحُ تَسْفِى كلَّ شيءٍ، فجعلتُ لا أَلقَى أحدًا إلا أمرتُه بالرجوعِ إلى النبيِّ ﷺ، قال: فما يَلْوِى أحدٌ منهم عنقَه. قال: وكان معى تُرْسٌ لى، فكانت الريحُ تضربُه عليَّ، وكان فيه حديدٌ. قال: فضرَبتْه الريحُ حتى وقَع بعضُ ذلك الحديدِ على كفِّى، فأنفَذَها إلى الأرضِ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ubeydullah b. Ömer , Nâfi'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle demiştir: Hendek gecesi şiddetli bir soğuk ve rüzgâr varken dayım Osmân b. Maz'ûn beni Medine'ye gönderdi ve: "Bize yiyecek ve örtü getir" dedi. [Abdullah] dedi ki: Resûlullah'tan izin istedim, bana izin verdi ve: “Ashabımdan kime rastlarsan geri dönmelerini emret” buyurdu. Ben de rüzgârın her şeyi savurduğu bir sırada gittim ve kime rastladıysam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına dönmesini emrettim. Onlardan hiçbiri başını dahi çevirmedi. Yanımda bir kalkanım vardı; rüzgâr onu üzerime çarpıyordu ve kalkanın üzerinde demir vardı. Rüzgâr kalkana öyle bir vurdu ki, o demirin bir kısmı avucuma saplanıp elimi delerek yere kadar geçti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ: قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن يزيدَ بن زيادٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظيِّ، قال: قال فتًى من أهلِ الكوفةِ لحذيفةَ بن اليمانِ: يا أبا عبدِ اللهِ، رأيتم رسولَ اللهِ ﷺ وصحِبْتُموه؟! قال: نعم يا بنَ أخى. قال: فكيف كنتم تصنعون؟ قال: واللهِ لقد كنا نَجْهَدُ. قال الفتى: واللهِ لو أدركناه ما تركناه يمشى على الأرضِ، لحمَلناه على أعناقِنا. قال حُذَيفةُ: يا بن أخي، واللهِ لقد رأيتُنا مع رسولِ اللهِ ﷺ بالخندقِ، وصلى رسولُ اللهِ ﷺ هَوِيًّا من الليلِ، ثم التفَت إلينا فقال: "مَن رجلٌ يقومُ فينظرُ لنا ما فعَل القومُ - يَشْرِطُ له رسولُ اللهِ ﷺ أنه يَرجِعُ - أدخَله اللهُ الجنةَ". فما قام أحدٌ، ثم صلى رسول الله ﷺ هَوِيًّا من الليلِ،
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Yezîd b. Ziyâd'dan, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti; o şöyle demiştir: Kûfelilerden bir genç, Huzeyfe b. el-Yemân'a: "Ey Ebû Abdillâh! Siz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördünüz ve onun sohbetinde bulundunuz mu?!" dedi. [Huzeyfe]: "Evet, ey kardeşimin oğlu!" dedi. [Genç]: "Peki [ona karşı] nasıl davranırdınız?" dedi. [Huzeyfe]: "Vallahi biz var gücümüzle gayret ederdik" dedi. Genç: "Vallahi biz ona yetişmiş olsaydık onu yerde yürütmez, muhakkak boyunlarımız üzerinde taşırdık!" dedi. Huzeyfe dedi ki: "Ey kardeşimin oğlu! Vallahi Hendek'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olduğumuz halimizi hatırlarım; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gecenin uzun bir vaktinde namaz kıldı, sonra bize dönüp şöyle buyurdu: «Kalkıp kavmin ne yaptığına bizim için bakacak bir adam var mı? —Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun geri döneceğini garanti eder— Allah onu cennete koysun.» Fakat hiç kimse kalkmadı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gecenin uzun bir vaktinde namaz kıldı,
ثم التفَتَ إلينا فقال مثلَه، فما قام منا رجلٌ، ثم صلى رسول اللهِ ﷺ هَوِيًّا من الليل، ثم التفَتَ إلينا فقال: "مَنْ رَجُلٌ يَقُومُ فَينْظُرُ لَنا ما فَعَلَ القَوْمُ ثُمَّ يَرْجِعُ - يَشْتَرِطُ لَهُ رَسُولُ اللهِ ﷺ الرَّجْعَةَ - أسأَلُ الله أَنْ يَكُونَ رَفِيقي في الجَنَّةِ". فما قام رجلٌ؛ مِن شدَّةِ الخوفِ، وشدّةِ الجوعِ، وشدّة البردِ، فلما لم يقمْ أحدٌ، دعاني رسولُ الله ﷺ، فلم يكنْ لى بُدٌّ من القيامِ حينَ دعانى، فقال: "يا حُذَيْفَةُ، اذْهَبْ فَادْخُلْ فِي القَوْمِ فانْظُرْ مَا يَفْعَلُونَ، وَلَا تُحْدِثَنَّ شَيْئًا حتى تأْتِينَا". قال: فذهبتُ فدخلتُ في القَوْمِ، والريحُ وجنودُ اللهِ تفعلُ بهم ما تفعلُ، لا تُقِرُّ لهم قِدرًا ولا نارًا ولا بناءً، فقام أبو سُفيان فقال: يا معشرَ قريشٍ، لينظرِ امرؤٌ مَن جليسُه. فقال حذيفةُ: فأخذتُ بيدِ الرجلِ الذي إلى جنبى، فقلتُ: من أنت؟ فقال: أنا فلانُ بنُ فلانٍ. ثم قال أبو سفيان: يا معشرَ قريشٍ، إنكم واللهِ ما أصبَحْتُم بدارِ مُقامٍ، ولقد هلَك الكُراعُ والحُفُّ، وأخلَفتْ بنو قريظةَ، وبلَغَنا عنهم الذي نَكْرَهُ، ولقِينا مِن هذه الريحِ ما تَرَوْن، واللهِ ما يَطْمَئِنُّ لنا قِدْرٌ، ولا تَقومُ لنا نارٌ، ولا يَسْتَمْسِكُ لنا بِناءٌ، فارْتَحِلوا فإني مُرْتَحِلٌ. ثم قام إلى جملِه وهو معقولٌ، فجلَس عليه، ثم ضرَبه فوثَب به على ثلاثٍ، فما أطْلَق عِقالَه إلا وهو قائمٌ، ولولا عهدٌ رسول اللهِ ﷺ إلى: "أن لا تُحْدِثَ شيئًا حتى تَأْتِيَنى". ثم شئتُ لقتَلْتُه بسهمٍ. قال حذيفةُ: فرجَعْتُ إلى رسولِ اللهِ ﷺ، وهو قائمٌ يُصَلَّى في مِرْطٍ لبعضِ نسائِه، فلما رآنى أدْخَلَنى بينَ رِجْلَيه، وطرَح عليَّ طرفَ المِرْطِ، ثم ركع وسجَد، وإنى لفيه، فلمَّا سلَّم أَخْبَرْتُه الخبرَ، وسَمِعَتْ غَطَفانُ بما فعَلَت قريشٌ، فانْشَمَرُوا راجعين إلى بلادِهم.
Sonra [Resûlullah] bize yönelip aynısını söyledi; yine aramızdan hiçbir adam kalkmadı. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gecenin bir vaktinde namaz kıldı. Sonra bize dönüp şöyle buyurdu: «Kim kalkıp şu kavmin ne yaptığına bizim için bakar da sonra geri dönerse -ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun geri döneceğini garanti ediyordu- Allah'tan onun cennette arkadaşım olmasını dilerim.» Şiddetli korkudan, şiddetli açlıktan ve şiddetli soğuktan dolayı yine hiçbir kimse kalkmadı. Kimse kalkmayınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çağırdı; beni çağırdığında kalkmaktan başka çarem kalmadı. [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Ey Huzeyfe! Git, o kavmin içine gir ve ne yaptıklarına bak; bize dönüp gelinceye kadar da hiçbir şey yapma (olay çıkarma).» [Huzeyfe] dedi ki: Gittim ve kavmin içine girdim; rüzgâr ve Allah'ın orduları onlara yapacağını yapıyordu; ne bir kazanlarını ne bir ateşlerini ne de bir çadırlarını yerinde tutuyordu. Derken Ebû Süfyân ayağa kalkıp: "Ey Kureyş topluluğu! Herkes yanında oturan kimseye baksın" dedi. Huzeyfe dedi ki: Yanımdaki adamın elini tuttum ve: "Sen kimsin?" dedim. O da: "Ben falan oğlu falanım" dedi. Sonra Ebû Süfyân şöyle dedi: "Ey Kureyş topluluğu! Vallahi artık kalınacak bir yerde değilsiniz. Atlar ve develer helak oldu, Benû Kurayza sözünden caydı ve onlardan hoşlanmadığımız haberler aldık. Bu rüzgârdan da gördüğünüz haller başımıza geldi. Vallahi ne bir kazanımız duruyor, ne bir ateşimiz yanıyor ne de bir çadırımız ayakta duruyor. Haydi göç edin, şüphesiz ben de göç ediyorum." Sonra köstekli olduğu halde devesine doğru gitti, üzerine bindi, ardından deveye vurdu; deve üç ayağı üzerinde sıçradı ve [Ebû Süfyân] kösteğini ancak deve ayaktayken çözdü. Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana: «Bana gelinceye kadar hiçbir şey yapma» şeklindeki talimatı olmasaydı ve isteseydim onu bir okla öldürürdüm. Huzeyfe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndüm; o sırada hanımlarından birine ait yün bir örtü içinde ayakta namaz kılıyordu. Beni görünce beni iki ayağının arasına aldı ve örtünün bir ucunu üzerime attı; sonra ben onun içindeyken rükû ve secde etti. Selâm verince durumu ona haber verdim. Gatafân da Kureyş'in ne yaptığını işitince toparlanıp memleketlerine geri döndüler.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ}. قال: الأحزابُ؛ عيينةُ بنُ بدرٍ، وأبو سفيانَ، وقُريظةُ. وقولَه: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا}. قال: ريحَ الصَّبا، أُرْسِلت على الأحزابِ يوَم الخندقِ، حتى كفَأَتْ قدورُهم على أفواهِها، ونزَعت فساطيطَهم، حتى أظعَنتْهم. وقولَه: {وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا}. قال: الملائكةَ، ولم تُقَاتِلْ يومَئذٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ} “Hani size ordular gelmişti” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Bunlar] Ahzâb orduları; Uyeyne b. Bedr, Ebû Süfyân ve Kurayza idi. {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا} “Biz de onların üzerine bir rüzgâr göndermiştik” buyruğu hakkında ise: Sabâ rüzgârıdır; Hendek günü Ahzâb'ın üzerine gönderildi, öyle ki tencerelerini ağızları üstü devirdi, çadırlarını söküp attı ve sonunda onları göç ettirdi. {وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا} “ve görmediğiniz ordular” buyruğu hakkında da şöyle demiştir: Meleklerdir; o gün savaşmadılar .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا}. قال: يعنى الملائكةَ. قال: نزَلت هذه الآيةُ يومَ الأحزابِ، وقد حُصِر رسولُ اللهِ ﷺ شهرًا، فخندَق رسولِ اللهِ ﷺ، وأقبَل أبو سفيانَ بقريشٍ ومَن تَبِعه من الناسِ، حتى نزَلوا بعَقْوَةِ رسولِ اللهِ ﷺ، وأقبل عيينةُ بنُ حِصنٍ أحدُ بنى بدرٍ، ومَن تَبِعه من الناسِ، حتى نزَلوا بعَقْوَةِ رسولِ اللهِ ﷺ، وكاتَبتِ اليهودُ أبا سفيانَ وظاهَروه، فقال حيثُ يقولُ اللهُ تعالى: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ}. فبعَث اللهُ عليهم الرعبَ والريحَ، فذُكِر لنا أنهم كانوا كلَّما أوقدوا نارًا أطفَأها اللهُ، حتى لقد ذُكر لنا أن سيدَ كلِّ حيٍّ يقولُ: يا بنى فلانٍ، هَلُمَّ إليَّ. حتى إذا اجتَمعوا عندَه قال: النجاءَ، النجاءَ أُتِيْتُم! لِما بَعَثَ اللَّهُ عليه مِن الرعبِ.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah Teâlâ’nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve göremediğiniz ordular göndermiştik” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Göremediğiniz ordulardan] maksat meleklerdir. [Katâde devamla] dedi ki: Bu ayet Ahzâb günü indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ay boyunca kuşatıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hendek kazdırdı. Ebû Süfyân, Kureyş ve insanlardan kendisine tâbi olanlarla birlikte gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yakınına konakladı. Benî Bedr’den Uyeyne b. Hısn da insanlardan kendisine tâbi olanlarla birlikte gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yakınına konakladı. Yahudiler de Ebû Süfyân’a mektup yazıp ona destek verdiler. İşte Allah Teâlâ’nın: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ} “Hani onlar size hem üstünüzden hem altınızdan gelmişlerdi” buyurduğu husus budur. Bunun üzerine Allah onların üzerine korku ve rüzgâr saldı. Bize anlatıldığına göre onlar her ne zaman bir ateş yaksalar Allah onu söndürüyordu. Hatta bize anlatıldığına göre her kabilenin reisi: 'Ey falan oğulları, bana gelin!' diyordu. Yanında toplandıklarında ise, Allah'ın üzerlerine saldığı korkudan ötürü: 'Kurtulmaya bakın, kurtulmaya bakın, baskına uğradınız!' diyordu.
حدثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} الآيةَ، قال: كان يومُ أبى سفيانَ يومَ الأحزاب .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Ebû Süfyân'ın [saldırı] günü, Ahzâb günü idi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابنَ إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ في قولِ اللَّهِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا}: والجنودُ قريشٌ وغَطَفانُ وبنو قريظةَ، وكانت الجنودُ التي أرسَل اللهُ عليهم مع الريحِ: الملائكةَ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân, Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular göndermiştik” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: Ordular; Kureyş, Gatafân ve Benî Kurayza idi. Allah'ın rüzgârla birlikte onların üzerine gönderdiği ordular ise meleklerdi .
وقولُه: {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا}. يقول تعالى ذكرُه: وكان اللهُ بأعمالِكم يومَئذٍ، وذلك صبرُهم على ما كانوا فيه من الجَهْدِ والشدةِ، وثباتُهم لعدوِّهم، وغير ذلك من أعمالِهم، {بَصِيرًا} لا يَخْفَى عليه من ذلك شيءٌ، يُحْصيه عليهم ليَجزِيَهم عليه.
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu hakkında; Yüce Allah buyuruyor ki: Allah o gün yaptıklarınızı —yani içinde bulundukları meşakkat ve şiddete sabretmelerini, düşmana karşı sebat göstermelerini ve diğer amellerini— hakkıyla {بَصِيرًا} “görendir”; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz, karşılığını kendilerine vermek için bunları tek tek kaydeder.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (١٠) هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا (١١) وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا (١٢)}.
Yüce Allah'ın: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (١٠) هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا (١١) وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا (١٢)} “Hani onlar hem yukarınızdan hem de aşağınızdan size gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler gırtlağa dayanmıştı ve siz Allah hakkında çeşitli zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada müminler imtihan edilmiş ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı. Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resûlü bize sadece kuru bir vaatte bulundu' diyorlardı” buyruklarının tevili hakkında söz.
يقول تعالى ذكرُه: وكان اللهُ بما تعملون بصيرًا، إذ جاءتكم جنودُ الأحزابِ من فوقِكم ومن أسفلَ منكم. وقيل: إن الذين أَتَوهم من أسفلَ منهم أبو سفيانَ في قريشٍ ومَن معه.
Yüce Allah buyuruyor ki: Ahzâb orduları yukarınızdan ve aşağınızdan size geldiği vakit, Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendi. Onlara alt taraflarından gelenlerin Kureyş [birlikleri] ve beraberindekilerle birlikte Ebû Süfyân olduğu da söylenmiştir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ}. قال: عيينةُ بنُ بدرٍ في أهلِ نجدٍ، {وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ}. قال: أبو سفيانَ. قال: وواجَهتْهم قُرَيظةُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ} “Hani onlar hem yukarınızdan... size gelmişlerdi” buyruğu hakkında; Necid halkı ile birlikte gelen Uyeyne b. Bedr'dir; {وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ} “hem de aşağınızdan” buyruğu hakkında ise; Ebû Süfyân'dır, dedi. [Mücâhid] Kurayza da onların karşısına çıkmıştı, dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدةُ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ: ذكَرت يومَ الخندقِ وقرَأت: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ} قالت: هو يومُ الخندقِ .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Abde, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den nakletti: [Âişe] Hendek gününü andı ve: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ} “Hani onlar hem yukarınızdan hem de aşağınızdan size gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler gırtlağa dayanmıştı” ayetini okuyup: "Bu, Hendek günüdür" dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن يزيدَ بن رومَانَ مولى آلِ الزبيرِ، عن عروةَ بن الزبيرِ، وعمَّن لا أَتَّهِمُ، و عن عُبَيدِ اللهِ بن كعبِ بن مالكٍ، وعن الزُّهريِّ، وعن عاصمِ بن عمرَ بن قتادةَ، عن عبدِ اللهِ بن أَبي بكرِ بن محمدِ بن عمرِو بن حزمٍ، وعن محمدِ بن كعبٍ القُرَظيُّ، وعن غيرِهم مِن علمائِنا: أنه كان من حديثِ الخندقِ؛ أن نفرًا من اليهودِ، منهم سلَّامُ بنُ أبى الحُقَّيقِ النَّضْريُّ، وحُيَيُّ بنُ أَخطبَ النَّضْريُّ، وكِنانةُ بنُ الربيعِ بن أبي الحُقَيقِ النَّضْرِيُّ، وهَوْذةُ بنُ قيسٍ الوائليُّ، وأبو عمَّارٍ الوائليُّ، في نفرٍ مِن بني النضيرِ، ونفرٍ
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Âl-i Zübeyr'in âzatlısı Yezîd b. Rûmân'dan, o Urve b. ez-Zübeyr'den ve [Muhammed b. İshâk'ın] itham etmediğim (güvendiğim) bir kimseden, Ubeydullah b. Ka'b b. Mâlik'ten, Zührî'den, Âsım b. Ömer b. Katâde'den, Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den ve âlimlerimizden başkalarından naklettiğine göre: Hendek hadisesinde şöyle olmuştu: Yahudilerden bir grup —ki aralarında en-Nadıroğulları'ndan Sellâm b. Ebi'l-Hukayk, en-Nadıroğulları'ndan Huyey b. Ahtab, en-Nadıroğulları'ndan Kinâne b. er-Rebî' b. Ebi'l-Hukayk, Vâiloğulları'ndan Hevze b. Kays ve Vâiloğulları'ndan Ebû Ammâr da vardı— Benî Nadîr'den bir grup ve
من بني وائلٍ - وهم الذين حزَّبوا الأحزابَ على رسولِ اللهِ ﷺ خرَجوا حتى قدِموا على قريشٍ بمكةَ، فَدَعَوهم إلى حربِ رسولِ اللهِ ﷺ، وقالوا: إنا سنكونُ معكم عليه حتى نَسْتَأْصِلَه. فقالت لهم قريشٌ: يا معشرَ يهودَ، إنكم أهلُ الكتابِ الأولِ والعلمِ بما أصبحنا نَخْتَلِفُ فيه نحن ومحمدٌ، أَفدِيننُا خيرُ أم دينُه؟ قالوا: بل دينُكم خيرٌ من دينِه، وأنتم أَوْلى بالحقِّ منه. قال: فهم الذين أنزَل اللهُ فيهم: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا} إلى قولهِ: {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} [النساء: ٥١ - ٥٥]. فلما قالوا ذلك لقريش، سرَّهم ما قالوا، ونشِطوا لِما دَعَوْهم له من حربِ رسولِ اللهِ ﷺ، فأجمَعوا لذلك، واتَّعَدُوا له. ثم خرَج أولئك النفرُ من يهودَ، حتى جاءوا غَطَفَانَ من قَيْسِ عَيلانَ، فدَعْوهم إلى حربِ رسولِ اللهِ ﷺ، وأخبَروهم أنهم سيكونون معهم عليه، وأن قريشًا قد تابَعوهم على ذلك، فأجمعوا فيه، فأجابُوهم. فخرَجت قريشٌ وقائدُها أبو سفيانَ بنُ حربٍ، وخرَجت غَطَفانُ وقائدُها عُيَينةُ بنُ حِصْنِ بن حُذَيفةَ بن بدرٍ في بني فزارةَ، والحارثُ بن عوفِ بن أبى حارثةَ المُرِّيُّ في بنى مُرَّةَ، ومِسْعَرُ بنُ رُخَيْلَةَ بن نُوَيرَةَ بن طريفِ بن سُحْمةَ بن عبدِ اللهِ بن هلالِ بن خلاوةً بن أشجعَ بن رَيْثِ بن غَطَفَانَ فيمن تابعَه من قومِه من أشجعَ. فلما سمِع بهم رسولُ اللهِ ﷺ وبما أجمَعوا له من الأمرِ، ضرَب الخندقَ على المدينةِ، فلما فرَغ رسولُ اللهِ ﷺ من الخندقِ، أقبَلت قريشٌ حتى نزَلت بمجتمَعِ الأسيالِ من رُومَةَ، بينَ الجُرْفِ والغابةِ في عشَرةِ آلافٍ من أحابيشِهم،
...Benî Vâil'den olan kimseler -ki bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı hizipleri (birlikleri) toplayan kimselerdir- çıkıp Mekke'de Kureyş'in yanına geldiler. Onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaya davet ettiler ve: "Kökünü kazıyıncaya kadar onun aleyhinde sizinle beraber olacağız" dediler. Kureyş onlara: "Ey Yahudi topluluğu! Siz ilk kitabın ve bizimle Muhammed'in ihtilaf ettiği konulardaki ilmin ehlisiniz; bizim dinimiz mi daha hayırlı yoksa onun dini mi?" dedi. Onlar: "Bilakis sizin dininiz onun dininden daha hayırlıdır ve siz hakka ondan daha layıksınız" dediler. [İbn İshâk] dedi ki: İşte Allah'ın haklarında şunu indirdiği kimseler bunlardır: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar” ayetinden: {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} “...ve çılgın alevli bir ateş olarak cehennem yeter” [en-Nisâ: 51-55] kavline kadar. Kureyş'e bunu söylediklerinde, bu sözleri onları sevindirdi ve onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşa davet etmeleri üzerine gayrete gelip bu hususta fikir birliğine vardılar ve sözleştiler. Sonra Yahudilerden oluşan o topluluk çıkıp Kays Aylân'dan Gatafân'a geldi ve onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşa davet etti. Ona karşı kendileriyle beraber olacaklarını ve Kureyş'in de bu hususta kendilerine tâbi olup ittifak ettiğini haber verdiler; onlar da icabet ettiler. Kureyş, komutanları Ebû Süfyân b. Harb olduğu halde yola çıktı. Gatafân da Benî Fezâre içinde komutanları Uyeyne b. Hısn b. Huzeyfe b. Bedr, Benî Mürre içinde el-Hâris b. Avf b. Ebî Hârise el-Mürrî ve Eşca'dan kendisine tâbi olan kavminin içinde Mis'ar b. Ruhayle b. Nüveyre b. Tarîf b. Sühme b. Abdillâh b. Hilâl b. Halâve b. Eşca' b. Reys b. Gatafân olduğu halde yola çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları ve ittifak ettikleri durumu haber alınca Medine'nin etrafına hendek kazdırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hendek [kazma işin]den bitirince, Kureyş gelip Ahâbîş'lerinden oluşan on bin kişiyle Cürf ile Gâbe arasındaki Rûme sel yataklarının birleştiği yerde konakladı,
ومَن تابعَهم من بني كِنانةَ وأهلِ تِهامةَ، وأقبَلت غَطَفانُ ومن تابَعهم من أهلِ نجدٍ حتى نزَلوا بذَنَبِ نَقَمَى إلى جانبِ أُحُدٍ، وخرَج رسولُ اللهِ ﷺ والمسلمون حتى جعَلوا ظهورَهم إلى سَلْعٍ، في ثلاثةِ آلافٍ من المسلمين، فضرَب هنالك عسكرَه، والخندقُ بينَه وبينَ القومِ، وأمَر بالذرارِيِّ والنساءِ، فرُفِعوا في الآطامِ، وخرَج عدوُّ اللهِ حُيَيُّ بن أَخطبَ النضَريُّ، حتى أتَى كعبَ بنَ أسدٍ القرظيَّ، صاحِبَ عَقْدِ بني قريظةَ وعَهْدِهم، وكان قد وادَع رسولَ اللهِ ﷺ على قومهِ، وعاهَده على ذلك وعاقَده، فلما سمِع كعبٌ بحُييِّ بن أخطبَ، أغلقَ دونَه حِصْنَه، فاستأذَن عليه، فأبى أن يَفْتَحَ له، فناداه حُيَيُّ: يا كعبُ، افتَحْ لى. قال: وَيْحَك يا حُيَيُّ، إنك امرُؤٌ مشئومٌ، إنى قد عاهَدتُ محمدًا، فلستُ بناقضٍ ما بينى وبينَه، ولم أرَ منه إلا وفاءً وصِدْقًا. قال: وَيْحَك، افتح لى أُكَلِّمْك. قال: ما أنا بفاعلٍ. قال: واللهِ إن أغلَقت دونى إلَّا على جَشيشتِك أن آكلَ معك منها. فأحفَظَ الرجلَ ففتَح له، فقال: يا كعبُ، جِئْتُك بعزِّ الدهرِ، وببحرٍ طِمٍّ، جئْتُك بقُرَيشٍ على [قادتِها وسادتِها]، حتى أَنزلْتُهم بمجتمَعِ الأسيالِ من رُومَةَ، وبغَطَفانَ على [قادتِها وسادتِها]، حتى أَنْزَلْتُهم بذنبِ نَقَمَى إلى جانب أُحُدٍ، قد عاهَدونى وعاقَدونى ألَّا يَبْرَحوا حتى يَسْتَأْصِلوا محمدًا ومَن
Ve Benî Kinâne ile Tihâme halkından onlara uyanlar [da yola çıktılar]. Gatafân ve Necid ahalisinden onlara uyanlar da gelip Uhud civarındaki Zeneb-i Nakemâ'ya indiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de üç bin Müslümanla birlikte çıkıp arkalarını Sel' [dağına] verdiler ve orada karargâhını kurdu; hendek ise kendisiyle düşman topluluğu arasındaydı. Kadınlar ve çocukların [korunmasını] emretti; onlar da yüksek köşk/kalelere (âtâm) çıkarıldılar. Allah'ın düşmanı Nadîroğullarından Huyey b. Ahtab çıkıp Benî Kurayza'nın antlaşma ve ahdinin sahibi olan Ka'b b. Esed el-Kurazî'ye geldi. Ka'b, kavmi adına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile barış yapmış, bu hususta onunla ahitleşip sözleşmişti. Ka'b, Huyey b. Ahtab'ın geldiğini duyunca kalesinin kapısını onun yüzüne kapattı. Huyey içeri girmek için izin istedi, fakat Ka'b kapıyı açmaktan kaçındı. Bunun üzerine Huyey ona: "Ey Ka'b! Aç bana kapıyı" diye seslendi. Ka'b: "Yazıklar olsun sana ey Huyey! Sen uğursuz bir adamsın. Ben Muhammed ile ahitleştim; benimle onun arasındaki ahdi asla bozmam. Üstelik ben ondan vefa ve doğruluktan başka bir şey görmedim" dedi. Huyey: "Yazıklar olsun sana, kapıyı aç da seninle konuşayım!" dedi. Ka'b: "Bunu yapacak değilim" dedi. Huyey: "Vallahi sen kapıyı bana sırf seninle birlikte yerim korkusuyla aşından/bulamacından (ceşîşe) dolayı kapattın!" dedi. Bu söz adamı öfkelendirdi ve ona kapıyı açtı. Huyey dedi ki: "Ey Ka'b! Ben sana zamanın izzetini ve dopdolu coşkun bir denizi getirdim. Ben sana Kureyş'i [komutanları ve reisleriyle] birlikte getirdim; onları Rûme'deki sel yataklarının birleştiği yere indirdim. Gatafân'ı da [komutanları ve reisleriyle] getirdim; onları da Uhud civarındaki Zeneb-i Nakemâ'ya indirdim. Muhammed ve...
معه. فقال له كعبُ بنُ أسدٍ: جئْتَنى واللهِ بذلِّ الدهرِ، وبجَهامٍ قد هَرَاق ماءَه، يَرْعُدُ ويَبْرُقُ ليس فيه شيءٌ، فدَعْنى ومحمدًا وما أنا عليه، فلم أرَ من محمدٍ إلَّا صِدْقًا ووفاءً. فلم يَزَلْ حُيَيُّ بكعبٍ يَفْتِلُه في الذِّرْوَةِ والغارِبِ، حتى سمَح له، على أن أعطاه عهدًا من اللهِ وميثاقًا: لئن رجَعتْ قريشٌ وغَطَفانُ ولم يُصيبوا محمدًا، أن أدخُل معك في حصنِك، حتى يُصِيبنى ما أصابك. فنقَض كعبُ بنُ أسدٍ عهدَه، وبَرِئَ مما كان عليه فيما بينَه وبينَ رسولِ اللهِ ﷺ، فلما انتهى إلى رسولِ اللهِ ﷺ الخبرُ وإلى المسلمينِ، بعَث رسولُ اللهِ ﷺ سعدَ بنَ معاذِ النعمانِ بن امرِئِ القيسِ أحدَ بني عبدِ الأشهلِ، وهو يومَئذٍ سيدُ الأوسِ، وسعدَ بنَ عبادةَ بن [دُلَيْمِ أحدَ] بني ساعدةَ بن كعبِ بن الخزرجِ، وهو يومَئذٍ سيدُ الخزرجِ، ومعهما عبدُ اللهِ بنُ رَوَاحةَ أخو بَلْحَارِثِ بن الخزرجِ، وخَوَّاتُ بنُ جُبَيرٍ أخو بني عمرِو بن عوفٍ، فقال: "انطَلِقوا حتى تَنْظُروا: أحقُّ ما بلَغنا عن هؤلاء القومِ أم لا؟ فإن كان حقًّا فالْحَنوا لى لَحْنًا نعْرِفُه، [ولا تَفُتُّوا في أعضادِ الناسِ]، وإن كانوا على الوفاءِ فيما بينَنا وبينَهم،
onunla beraberdi. Ka'b b. Esed ona: "Vallahi sen bana zamanın zilletini ve suyunu dökmüş (boşalmış), gürleyen ve şimşek çakan fakat içinde hiçbir şey bulunmayan kuru bir bulut getirdin! Beni Muhammed ile ve bulunduğum durumla baş başa bırak; zira ben Muhammed'den doğruluk ve ahde vefadan başka bir şey görmedim" dedi. Fakat Huyey, Ka'b'ı evirip çevirerek türlü diller dökmekten ve adeta hörgücünü ve omuz başlarını okşamaktan geri durmadı; nihayet onu razı etti. [Üstelik] ona Allah adına kesin bir söz ve teminat vererek: "Eğer Kureyş ve Gatafân döner de Muhammed'e bir zarar veremezlerse, senin başına gelen benim de başıma gelsin diye seninle birlikte kalene gireceğim" dedi. Bunun üzerine Ka'b b. Esed ahdini bozdu ve kendisi ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bulunan andlaşmadan ayrılıp bağını kopardı. Bu haber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara ulaşınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem; o gün Evs'in efendisi olan Benî Abdüleşhel'den Sa'd b. Muâz b. en-Nu'mân b. İmriülkays'ı ve o gün Hazrec'in efendisi olan Benî Sâide b. Ka'b b. el-Hazrec'den Sa'd b. Ubâde b. Düleym'i, beraberlerinde Belhâris b. el-Hazrec'in mensubu Abdullah b. Revâha ve Benî Amr b. Avf'ın mensubu Havvât b. Cübeyr olduğu halde gönderdi ve şöyle buyurdu: «Gidin ve bakın; bu kavim hakkında bize ulaşan haber doğru mudur değil midir? Eğer doğruysa, bunu bana (başkalarının anlamayacağı) bizim anlayacağımız üstü kapalı bir dille ifade edin [ve insanların moralini bozup kolunu kanadını kırmayın]. Şayet bizimle aralarındaki ahde vefa üzereyseler,
فاجْهَرُوا به للناسِ". فخرجوا حتى أَتَوْهم، فوجَدوهم على أخبثِ ما بلَغهم عنهم، ونالوا من رسولِ اللهِ ﷺ، وقالوا: لا عقدَ بينَنا وبينَ محمدٍ ولا عهدَ. فشاتَمهم سعدُ بن عُبادةَ، وشاتَموه، وكان رجلًا فيه حِدَّةٌ، فقال له سعدُ بنُ معاذٍ: دعْ عنك مُشاتَمتَهم، فما بينَنا وبينَهم أرْبَى من المشاتمةِ. ثم أقبَل سعدٌ وسعدٌ ومَن معهما إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فسلَّموا عليه، ثم قالوا: عَضَلٌ والقارةُ. أي كغدرِ عَضَلٍ والقارةِ بأصحابِ رسولُ اللهِ ﷺ أصحابِ الرَّجِيعِ؛ خُبَيبِ بن عديٍّ وأصحابِه. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "الله أكبرُ، أَبْشِروا يا معشرَ المسلمين". وعظُم عندَ ذلك البلاءُ، واشتدَّ الخوفُ، وأتاهم عدوُّهم من فوقِهم ومن أسفلَ منهم حتى ظنَّ المسلمون كلَّ ظنٍّ، ونجَم النِّفاقُ من بعضِ المنافقين، حتى قال مُعَتِّبُ بنُ قُشَيرٍ أخو بني عمرِو بن عوف: كان محمدٌ يَعِدُنا أن نَأْكُلَ كنوزَ كِسرى وقيصرَ، وأَحدُنا لا يَقْدِرُ أَن يَذْهَبَ إلى الغائطِ! وحتى قال أوسُ بنُ قَيْظيٍّ، أحدُ بني حارثةَ بن الحارثِ: يا رسولَ اللهِ، إن بيوتَنا لَعَوْرَةٌ من العدوِّ - وذلك عن ملأِ من رجالِ قومِه - فَأْذَنْ لنا فلنَرْجِعْ إلى دارِنا، وإنها خارجةٌ من المدينةِ. فأقام رسولُ اللهِ ﷺ بِضْعًا وعشرين ليلةً قريبًا من شهرٍ، ولم يَكُنْ بينَ القومِ حربٌ إلا الرمىُ بالنبلِ والحصارِ .
bunu insanlara açıkça ilan edin.” Onlar da çıkıp yanlarına vardılar; onları haklarında kendilerine ulaşan haberden çok daha çirkin bir vaziyette buldular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında hakaretamiz konuştular ve: "Muhammed ile aramızda ne bir sözleşme ne de bir ahit vardır!" dediler. Sa'd b. Ubâde onlara sert çıktı ve karşılıklı hakaretleştiler —zira Sa'd öfkeli ve sert mizaçlı bir adamdı—. Bunun üzerine Sa'd b. Muâz ona: "Onlarla atışmayı bırak; zira aramızdaki mesele karşılıklı sövüşmekten çok daha büyüktür " dedi. Sonra Sa'd, Sa'd ve beraberindekiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip selâm verdiler ve: "Adal ve Kāre!" dediler. Yani: "Tıpkı Adal ve Kāre kabilelerinin Recî' ashabı olan Hubeyb b. Adiy ve arkadaşlarına yaptığı hainlik gibi" demek istediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allahu ekber! Müjdelenin ey Müslümanlar topluluğu!” buyurdu. İşte o anda imtihan büyüdü, korku şiddetlendi; düşmanları hem üst taraflarından hem de alt taraflarından üzerlerine geldi, öyle ki Müslümanlar her türlü zanda bulundular ve bazı münafıklardan nifak belirtileri ortaya çıktı . Hatta Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Muattib b. Kuşeyr: "Muhammed bize Kisrâ ve Kayser'in hazinelerini yiyeceğimizi vaat ediyordu; oysa hiçbirimiz tuvalete dahi gidemiyoruz!" dedi. Hatta Benî Hârise b. el-Hâris'ten Evs b. Kayzî —kavminin ileri gelenlerinden bir topluluğun önünde—: "Ey Allah'ın Resûlü! Evlerimiz düşmana karşı açıktır ve korumasızdır; bize izin ver de evlerimize dönelim, zira evlerimiz Medine'nin dışındadır" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yirmi küsur gece —neredeyse bir ay— orada kaldı; taraflar arasında ok atışması ve kuşatmadan başka bir savaş olmadı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدٍ بن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رومَانَ قولَه: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ}: فالذين جاءوهم من فوقِهم: قُرَيظةُ، والذين جاءوهم من أسفل منهم: قريشٌ وغَطَفانُ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân, Yüce Allah'ın: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ} “Hani onlar size hem üstünüzden hem de alt tarafınızdan gelmişlerdi” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Üstlerinden gelenler Benî Kurayza; alt taraflarından gelenler ise Kureyş ve Gatafân idi .
وقولُه: {وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ}. يقولُ: وحينَ عدَلت الأبصارُ عن
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ} “Hani gözler kaymıştı” buyruğu hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle demektedir: Gözlerin [...] den saptığı ve
مَقَرِّها، وشخَصت طامحةً.
yerinden kayıp dehşetle dikilip kaldığı [zaman].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ}: شخَصت.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti: {وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ} “Hani gözler kaymıştı” [ifadesi hakkında]: [Gözler dehşetle] dikilip kalmıştı, [dedi].
وقولُه: {وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِر}. يقولُ: نَبَتِ [القلوب عن أماكنِها من الرُّعبِ والخوفِ، فبلَغت إلى الحناجرِ] .
Yüce Allah'ın: {وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِر} “ve yürekler gırtlaklara dayanmıştı” buyruğu hakkında; buyuruyor ki: [Yürekler dehşet ve korkudan yerinden oynamış ve gırtlaklara dayanmıştı] .
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سويدُ بنُ عمرٍو، عن حمادٍ بن زيدٍ، عن أيوبَ، عن عكرِمةَ: {وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِر}. قال: من الفَزَعَ .
Nitekim bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd b. Amr, Hammâd b. Zeyd'den, [o] Eyyûb'dan, [o da] İkrime'den rivayet etti: {وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِر} “ve yürekler gırtlaklara dayanmıştı” [ayeti hakkında]; korkudan [ötürü], dedi .
وقولُه: {وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا}. يقولُ: وتَظُنُّون باللهِ الظنونَ الكاذبةَ، وذلك كظنِّ مَن ظنَّ منهم أن رسولَ اللهِ ﷺ، وأَنَّ ما وعَده اللهُ مِن النصرِ أن لا يكونَ، ونحوَ ذلك مِن ظنونِهم الكاذبةِ التي ظنّها مَن ظَنَّ ممَّن كان مع رسولِ اللهِ ﷺ في عسكرِه.
Yüce Allah'ın: {وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا} “ve Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz” buyruğu hakkında; buyuruyor ki: Allah hakkında asılsız zanlarda bulunuyordunuz. Bu da içlerinden birilerinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ve Allah'ın ona vaat ettiği zaferin gerçekleşmeyeceğine dair zannı ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusunda onunla birlikte bulunanlardan bazılarının beslediği buna benzer asılsız zanlardır.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا هوذةُ بنُ خليفةَ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ:
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Hevze b. Halîfe rivayet etti, dedi ki: Bize Avf, Hasan['dan] rivayet etti:
{وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا}. قال: ظنونًا مختلفةً: ظنَّ المنافقون أن محمدًا وأصحابَه سَيُستأْصَلون، وأَيْقَن المؤمنون أن ما وعَدهم اللهُ حقٌّ؛ أنه سيُظْهِرُه على الدينِ كلِّه ولو كرِه المشركون .
{وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا} “ve Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Farklı zanlar [vardı]; münafıklar Muhammed'in ve ashabının kökünün kazınacağını zannettiler, müminler ise Allah'ın kendilerine vaat ettiğinin hak olduğuna, müşrikler hoşlanmasa da onu bütün dinlere üstün kılacağına kesin olarak inandılar .
واختلَفتِ القرأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا}. فقرَأ ذلك عامةُ قرأَةِ المدينةِ وبعضُ الكوفيِّين: {الظُّنُونَا} بإثباتِ الألفِ، وكذلك: {وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا} و : {فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا} [الأحزاب: ٦٦، ٦٧]. في الوصلِ والوقفِ . وكان اعتلالُ المعتلِّ في ذلك لهم، أن ذلك في كلِّ مصاحفِ المسلمين بإثباتِ الألف في هذه الأحرفِ كلِّها. وكان بعضُ قرَأَةِ الكوفةِ يُثْبِتُ الألفَ فيهنَّ في الوقفِ ويَحْذِفُهن في الوصلِ ؛ اعتلالًا بأن العربَ تفعلُ ذلك في قوافي الشعرِ ومصاريعِها، فتُلحقُ الألفَ في موضِع الفتحِ للوقوفِ، ولا تفعلُ ذلك في حشوِ الأبياتِ، وإن هذه الأحرفَ حسُن فيها إثباتُ الألفاتِ؛ لأنهن رءوسُ الآيِ، تمثيلًا لها بالقوافي.
Kurrâ, Yüce Allah'ın: {وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا} “ve Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli ile bazı Kûfeliler bunu, hem vasl (geçiş) hem de vakıf (duruş) halinde elif harfini sabitleyerek {الظُّنُونَا} şeklinde; aynı şekilde {وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا} “ve Peygamber'e itaat ettik” ve {فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا} “bizi yoldan saptırdılar” [el-Ahzâb 66, 67] [ayetlerini de elif ile] okumuşlardır . Onlar adına gerekçe sunanın gerekçesi ise Müslümanların bütün mushaflarında bu kelimelerin tamamında elifin sabit oluşudur. Kûfe kurrâsından bazıları ise şiir kafiyelerine benzeterek ayet sonları olmaları sebebiyle bu kelimelerde elifleri sabit kılmanın güzel olduğu ve Arapların şiir kafiyelerinde ve mısralarında duruş için fetha yerine elif ekledikleri, beytin içinde ise bunu yapmadıkları gerekçesiyle vakıf halinde elifi sabit kılıp vasl halinde hazfetmişlerdir .
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ البصرةِ والكوفةِ بحذفِ الألفِ من جميعِه في الوقفِ والوصلِ ؛ اعتلالًا بأن ذلك غيرُ موجودٍ في كلامِ العربِ إلا في قوَافى الشعرِ دونَ غيرِها من كلامِهم، وأنها إنما تَفْعَلُ ذلك في القوافى؛ طلبًا لإتمامِ وزنِ الشعرِ، إذ لو لم تَفْعَلْ ذلك فيها لم يَصِحَّ الشعرُ، وليس ذلك كذلك في القرآنِ؛ لأنه لا شيءَ يَضْطَرُّهم إلى ذلك في القرآنِ، وقالوا: هنَّ، مع ذلك، في مصحفِ عبدِ اللهِ بغير ألفٍ.
Basra ve Kûfe kurrâsından bazıları da, bunun Arap kelamında sadece şiir kafiyelerinde bulunup bunun dışındaki sözlerinde yer almadığı, Arapların bunu kafiyelerde ancak şiir veznini tamamlamak amacıyla yaptığı —çünkü böyle yapmasalardı şiir sahih olmazdı—, oysa Kur'an'da böyle bir durumun olmadığı zira Kur'an'da onları buna mecbur bırakan hiçbir şeyin bulunmadığı gerekçesiyle hepsini hem vakıf hem de vasl halinde elifi hazfederek okumuşlardır . Ayrıca bunlar Abdullah [b. Mes'ûd]'ın mushafında elifsizdir demişlerdir.
وأَوْلى القرَاءاتِ في ذلك عندى بالصوابِ: قراءةُ من قرَأه بحذفِ الألفِ في
Bu hususta bana göre kıraatlerin doğruya en uygun olanı, elifi hazfederek okuyanın kıraatidir; [hem]
الوصلِ والوقفِ ؛ لأن ذلك هو الكلامُ المعروفُ من كلامِ العربِ، مع شهرةِ القراءةِ بذلك في قرأةِ المِصْرَين: الكوفةِ والبصرةِ. ثم القراءةُ بإثباتِ الألفِ فيهنَّ في حالِ الوقفِ والوصلِ؛ لأن علةَ مَن أثبَت ذلك في حالِ الوقفِ، أنه كذلك في خطوطِ مصاحفِ المسلمين. وإذا كانت العلةُ في إثباتِ ذلك في بعضِ الأحوالِ كونَه مثبَتًا في مصاحفِ المسلمين، فالواجبُ أن تكونَ القراءةُ في كلِّ الأحوالِ ثابتةً؛ لأنه مُثبَتٌ في مصاحفِهم، وغيرُ جائزٍ أن تكونَ العلةُ التي تُوجِبُ قراءةَ ذلك على وجهٍ من الوجوهِ في بعض الأحوالِ موجودةً في حالٍ أخرى، والقراءةُ مختلفةٌ. وليس ذلك لقوافي الشعرِ بنظيرٍ؛ لأن قوافيَ الشعرِ إنما تُلْحَقُ فيها الأَلِفاتُ في مواضعِ الفتحِ، والياءُ في مواضعِ الكسرِ، والواوُ في مواضعِ الضمِّ - طلبًا لتتِمَّةِ الوزنِ، وأن ذلك لو لم يُفْعَلْ كذلك، بطَل أن يكونَ شعرًا؛ لاستحالتِه عن وزنِه، ولا شيءَ يَضْطَرُّ تالىَ القرآنِ إلى فعلِ ذلك في القرآنِ.
vasl ve vakıf halinde ; çünkü iki şehrin (Kûfe ve Basra) kurrâsı arasında bu kıraatin meşhur olmasıyla birlikte, Arapların bilinen kelamı da budur. Bundan sonra [tercihe şayan olan], vakıf ve vasl halinde bunlarda elifi sabit kılan kıraattir; zira vakıf halinde bunu sabit kılanın gerekçesi, Müslümanların mushaflarının yazısında böyle olmasıdır. Eğer bazı durumlarda bunun sabit kılınmasının gerekçesi Müslümanların mushaflarında sabit oluşu ise, her durumda kıraatin sabit olması gerekir; zira mushaflarında sabittir. Bazı durumlarda bunun bir veçhe göre okunmasını gerektiren illet başka bir durumda mevcutken kıraatin farklı olması caiz değildir. Bu, şiir kafiyelerine de benzemez; çünkü şiir kafiyelerine fetha yerlerinde elifler, kesre yerlerinde yâlar, damme yerlerinde vâvlar ancak veznin tamamlanması talebiyle eklenir ve eğer böyle yapılmasaydı vezninden çıkacağı için şiir olması batıl olurdu; oysa Kur'an okuyan kişiyi Kur'an'da bunu yapmaya mecbur kılan hiçbir şey yoktur.
وقولُه: {هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ}. يقولُ: عندَ ذلك اختُبِر إيمانُ المؤمنين، ومُحِّص القومُ، و عُرِف المؤمنُ مِن المنافقِ.
Yüce Allah'ın: {هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ} “İşte orada müminler sınandı” buyruğu hakkında; buyuruyor ki: İşte o zaman müminlerin imanı imtihan edildi, topluluk arındırıldı ve mümin münafıktan ayırt edildi.
وبنحوِ ما قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ}. قال: مُحِّصوا.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ} “İşte orada müminler imtihan edildiler” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "[Sınanıp] arındırıldılar."
وقولُه: {وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا}. يقولُ: وحُرِّكوا بالفتنةِ تحريكًا شديدًا، وابتُلُوا وفُتِنوا.
Yüce Allah'ın: {وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا} “ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsıldılar” buyruğu hakkında; buyuruyor ki: Fitne (imtihan) ile şiddetli bir şekilde sarsıldılar, sınandılar ve imtihana çekildiler.
وقولُه: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. شكٌّ في الإيمانِ، وضعفٌ في اعتقادِهم إياه: {مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا}، وذلك فيما ذُكِر قولُ مُعَتِّبِ بن قُشَيْرٍ.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık olanlar... diyordu” —ki [hastalık,] imanda şüphe ve ona dair inançlarındaki zayıflıktır—: {مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} “Allah ve Resûlü bize bir aldatmacadan başka bir şey vaat etmemiş!” buyruğu hakkında; zikredildiğine göre bu, Muattib b. Kuşeyr'in sözüdür.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى يزيدُ بنُ رُومَانَ: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا}؛ لقولِ مُعَتِّبِ بن قُشَيْرٍ، إذ قال ما قال يومَ الخندقِ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resûlü bize bir aldatmacadan başka bir şey vaat etmemiş!' diyorlardı” [ayetinin], Hendek günü söylediği söz sebebiyle Muattib b. Kuşeyr'in sözü üzerine [indiğini] anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: تَكلُّمُهم بالنفاقِ يومئذٍ، وتكَلَّم المؤمنون بالحقِّ والإيمانِ. قالوا: هذا ما وعَدَنا اللهُ ورسولُه .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık olanlar... diyordu” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: O gün onların nifakla konuşmasıdır; müminler ise hak ve iman ile konuşup: 'Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vaat ettiği şeydir' dediler .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا}. قال: قال ذلك
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resûlü bize bir aldatmacadan başka bir şey vaat etmemiş!' diyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Katâde] dedi ki: Bunu...
أُناسٌ مَن المنافقين: قد كان محمدٌ يَعِدُنا فتْحَ فارسَ والرومِ، وقد حُصِرْنا ههنا، حتى ما يَسْتَطِيعَ أحدُنا أن يَبْرُزَ لحاجتِه، ما وعَدَنا اللهُ ورسولُه إلا غُرورًا .
münafıklardan bir grup insan söylemişti: 'Muhammed bize Fars ve Rum'un fethini vaat ediyordu; oysa burada hiçbirimizin ihtiyacını gidermek için dışarı çıkamayacağı şekilde kuşatıldık. Allah ve Resûlü bize bir aldatmacadan başka bir şey vaat etmemiş' [dediler] .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، قال: قال رجلٌ يومَ الأحزابِ لرجلٍ من صَحابةِ النبيِّ ﷺ: يا فلانُ ، أرأَيْتَ إذ يقولُ رسولُ اللهِ ﷺ: "إذا هلَك قَيْصَرُ فلا قَيْصَرَ بعدَه، وإذا هلَك كِسْرَى فلا كِسْرَى بعدَه، والذي نفسي بيدِه لَتُنْفَقَنَّ كنوزُهما في سبيلِ اللهِ". فأينَ هذا مِن هذا، وأحدُنا لا يَسْتَطيعُ أن يَخْرُجَ يَبُولُ مِن الخوفِ؟! {مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا}. فقال له: كَذَبْتَ، لأُخبرَنَّ رسولَ اللهِ ﷺ خبرك. قال: فأتَى رسولَ اللهِ ﷺ فأخبرَه، فدعاه فقال: "ما قلتَ؟ " فقال: كذَب عليَّ يا رسولَ اللَّهِ، ما قلتُ شيئًا، ما خرَج هذا مِن فِي قطُّ. قال اللهُ: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ} حتى بلَغ: {وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} [التوبة: ٧٤]. قال: فهذا قولُ اللهِ: {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً} [التوبة: ٦٦].
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Ahzâb günü bir adam, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adama: 'Ey falan ! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kayser helak olunca ondan sonra Kayser yoktur; Kisrâ helak olunca da ondan sonra Kisrâ yoktur. Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, her ikisinin hazineleri de Allah yolunda harcanacaktır” buyururken gördün mü? Peki, korkudan birimiz küçük abdestini bozmaya çıkamazken bununla o [vaat] nerede?! {مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} “Allah ve Resûlü bize bir aldatmacadan başka bir şey vaat etmemiş!”' dedi. O da ona: 'Yalan söyledin! Senin bu durumunu mutlaka Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildireceğim' dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip haber verdi. Bunun üzerine [Peygamber] onu çağırıp: “Ne dedin?” buyurdu. O da: 'Bana iftira attı ey Allah'ın Resûlü! Ben hiçbir şey söylemedim; bu söz ağzımdan asla çıkmadı' dedi. Allah Teâlâ: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ederler; andolsun ki onlar küfür sözünü söylediler...” buyruğundan {وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” [et-Tevbe 74] ayetine kadar indirdi. [İbn Zeyd] dedi ki: İşte bu, Allah'ın: {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً} “İçinizden bir topluluğu affetsek bile, diğer bir topluluğa azap edeceğiz” [et-Tevbe 66] buyruğudur.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ خالدِ بن عَثْمةَ، قال: ثنا كثيرُ بنُ عبدِ اللهِ بن عمرِو بن عوفٍ المُزَنيُّ، قال: ثنى أبي، عن أبيه، قال: خطَّ رسولُ اللهِ ﷺ الخندقَ عامَ ذُكِرَت الأحزابُ، مِن أُجُمِ الشَّيْخَيْن، طرفَ بني حارثةَ، حتى بلَغ
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Hâlid b. Asme rivayet etti, dedi ki: Bize Kesîr b. Abdillâh b. Amr b. Avf el-Müzenî rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından [şöyle] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ahzâb [topluluklarının] anıldığı yıl, Benî Hârise tarafındaki Ücümü'ş-Şeyheyn'den itibaren hendeğin sınırını çizdi ve...
المَذَادَ، ثم جعَل أربعين ذراعًا بينَ كلِّ عشَرةٍ، فاحْتقَّ المهاجرون والأنصارُ في سَلْمانَ الفارسيِّ - وكان رجلًا قويًّا - فقال الأنصارُ: سلمانُ منا. وقال المهاجرون: [سلمانُ منا. فقال النبيُّ ﷺ]: "سلمانُ منا أهلَ البيتِ". قال عمرُو بنُ عوفٍ: فكنتُ أنا وسلمانُ وحذيفةُ بنُ اليمانِ والنعمانُ بنُ مُقَرِّنٍ المُزَنيُّ، وستةٌ مِن الأنصارِ، في أربعين ذراعًا، فحفَرْنا تحتَ ذُبابٍ حتى بلَغْنا النَّدَى، أَخْرَجَ اللهُ مِن بطنِ الخندقِ صخرةً بيضاءَ مَرْوةً، فكسَرت حديدَنا، وشقَّت علينا، فقُلْنا: يا سلمانُ، ارْقَ إلى رسولِ اللهِ ﷺ فأخْبِرْه خبرَ هذهِ الصخرةِ، فإما أن نَعْدِلَ عنها، فإِنَّ المَعْدِلَ قريبٌ، وإما أن يَأْمُرَنا فيها بأمرِه، فإنا لا نُحِبُّ أن نُجاوِزَ خَطَّه. فَرَقِيَ سلمانُ حتى أَتَى رسولَ اللهِ ﷺ وهو ضاربٌ عليه قبَّةً تُرْكيَّةً، فقال: يا رسولَ اللهِ، بأبينا أنت وأمِّنا، خرَجَتْ صخرةٌ بيضاءُ مِن بطنِ الخندقِ مَرْوةٌ، فكسَرت حديدَنا، وشقَّت علينا، حتى ما يَحِيكُ منها قليلٌ ولا كثيرٌ، فمُرْنا فيها بأمرِك، فإنا لا نُحِبُّ [أَن نُجاوِزَ] خطَّك. فهبَط رسولُ اللهِ ﷺ مع سلمانَ في الخندقِ، ورقِينا نحن التسعةَ على شَفَةِ
el-Mezâd'a [kadar ulaştırdı]. Sonra her on kişi arasına kırk arşın taksim etti. Muhacirler ile Ensar, Selmân-ı Fârisî hakkında çekiştiler -ki o güçlü bir adamdı-. Ensar: 'Selmân bizdendir' dedi. Muhacirler de: '[Selmân bizdendir' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Selmân bizdendir, Ehl-i Beyt'tendir» buyurdu. Amr b. Avf dedi ki: Ben, Selmân, Huzeyfe b. el-Yemân, Nu'mân b. Mukarrin el-Müzenî ve Ensar'dan altı kişi kırk arşınlık kısımdaydık. Zübâb [tepesinin] altında nemli toprağa ulaşıncaya kadar kazdık. Allah hendeğin dibinden beyaz, sert bir kaya çıkardı; demir [aletlerimizi] kırdı ve bizi zorladı. Bunun üzerine: 'Ey Selmân! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına çık ve bu kayanın durumunu ona haber ver; ya onun etrafından dolaşalım -çünkü dolanılacak yer yakındır- ya da bu konuda bize emrini versin, zira biz onun [çizdiği] sınırı aşmak istemeyiz' dedik. Selmân çıktı ve üzerine Türk çadırı kurmuş olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardı. 'Ey Allah'ın Resûlü! Anamız babamız sana feda olsun; hendeğin dibinden beyaz, sert bir kaya çıktı, demir [aletlerimizi] kırdı ve bizi zorladı; öyle ki ona ne az ne çok [hiçbir şey] işlemiyor/tesir etmiyor. Bu konuda bize emrini ver, zira biz senin [çizdiğin] sınırı [aşmak] istemeyiz' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Selmân ile birlikte hendeğe indi; biz dokuz kişi ise hendek kenarına çıktık...
الخندقِ، فأَخَذ رسولُ اللهِ ﷺ المِعْوَلَ من سلمانَ، فضرَب الصخرةَ ضربةً صدَعَها، وبرَقَت منها بَرْقةٌ أضاءَت ما بينَ لَابَتَيْها - يعنى لابَتَى المدينةِ - حتى لكأنَّ مِصباحًا في جوفَ بيتٍ مظلمٍ، فكبَّر رسولُ اللهِ ﷺ تكبيرَ فتحٍ، وكبَّر المسلمون، ثم ضرَبها رسولُ اللهِ ﷺ الثانيةَ فصدَعها، فكسَرَها، وبرَقَت منها بَرْقَةٌ أضاءَت ما بين لابتَيْها، حتى لَكأن مصباحًا في جوفِ بيتٍ مظلمٍ، فكبَّر رسولُ اللهِ ﷺ تكبيرَ فتحٍ، وكبَّر المسلمون، ثم ضرَبها رسولُ اللهِ ﷺ الثالثةَ، فكسَرَها، وبَرَق منها بَرْقَةٌ أضاءَ ما بينَ لابتَيْها، حتى لَكأن مصباحًا في جوفِ بيتٍ مظلمٍ، فكبَّر رسولُ اللهِ ﷺ تكبيرَ فتحٍ، ثم أخَذ بيد سلمانَ، فَرَقِيَ، فقال سلمانُ: بأبي أنت وأمى يا رسولَ اللهِ، لقد رأَيْتُ شيئًا ما رأيْتُه قطُّ. فالْتَفَت رسولُ اللهِ ﷺ إلى القومِ فقال: "هل رأيْتُم ما يقولُ سلمانُ؟ " قالوا: نعم يا رسولَ اللهِ، بأبينا أنت وأمِّنا، قد رأَيْناك تَضْرِبُ فيَخْرُجُ بَرْقٌ كالموجِ، فرأَيْناك تُكَبِّرُ فَنُكَبِّرُ، ولا نَرَى شيئًا غير ذلك. قال: "صدَقْتُم ضَرَبْتُ ضربتيَ الأولى، فبرَق الذي رأيتُم، [أضاءتْ لى منها] قُصورُ الحيِرةِ ومدائنُ كِسْرَى، كأنها أنيابُ الكلابِ، فأخبرني جبريلُ ﵇ أن أمتى ظاهرةٌ عليها، ثم ضرَبْتُ ضربتىَ الثانيةَ، فبرَق الذي رأيتُم، [أضاءتْ لي منها] قُصورُ الحُمْرِ مِن أرضِ الرومِ، كأنها أنيابُ الكلابِ، وأَخْبَرنى جبريلُ ﵇ أن أمتى ظاهرةٌ عليها، ثم ضرَبْتُ ضربتيَ الثالثةَ، فبرَق منها الذي رأيتُم، أضاءتْ لى منها قصورُ صَنْعَاءَ، كأنها أنيابُ الكلابِ، وأخْبَرنى جبريلُ ﵇ أن أمتى ظاهرةٌ عليها، فأبْشِروا يَبْلُغُهم النصرُ، وأبشِروا يَبْلُغُهم النصرُ، وأَبْشِرُوا يَبْلُغُهم النصرُ". فاسْتَبْشَر المسلمون، وقالوا: الحمدُ للهِ، موعودُ صِدقٍ، بأن وُعِدْنا النصرَ بعدَ الحَصْر،
...hendek [bölümünde beraberdik]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Selmân'dan kazmayı aldı ve kayaya öyle bir vurdu ki onu çatlattı. Ondan bir şimşek parıldadı ve -yani Medine'nin iki taşlığını kastediyor- iki taşlığının (lâbeteyn) arasını, adeta karanlık bir evin içindeki bir kandil gibi aydınlattı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih tekbiri getirdi, Müslümanlar da tekbir getirdiler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kayaya ikinci kez vurdu; onu çatlatıp kırdı. Ondan bir şimşek parıldadı ve iki taşlığının arasını, adeta karanlık bir evin içindeki bir kandil gibi aydınlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih tekbiri getirdi, Müslümanlar da tekbir getirdiler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kayaya üçüncü kez vurdu ve onu kırdı. Ondan bir şimşek parıldadı ve iki taşlığının arasını, adeta karanlık bir evin içindeki bir kandil gibi aydınlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih tekbiri getirdi. Sonra Selmân'ın elinden tuttu ve [hendekten] yukarı çıktı. Selmân: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! [Ömrümde] hiç görmediğim bir şey gördüm' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem topluluğa dönüp: «Selmân'ın ne söylediğini işittiniz mi?» buyurdu. Onlar: 'Evet ey Allah'ın Resûlü, anam babamız sana feda olsun; senin vurduğunu ve dalga gibi bir şimşeğin çaktığını gördük, senin tekbir getirdiğini gördük ve biz de tekbir getirdik; bundan başka bir şey görmedik' dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Doğru söylediniz. İlk darbeyi vurdum, o gördüğünüz şimşek çaktı; [bana oradan] Hîre köşkleri ve Kisrâ'nın şehirleri adeta köpek dişleri gibi [bembeyaz] parıldadı. Cibrîl aleyhisselâm bana ümmetimin buralara galip geleceğini haber verdi. Sonra ikinci darbeyi vurdum, o gördüğünüz şimşek çaktı; [bana oradan] Bizans diyarının kızıl sarayları adeta köpek dişleri gibi [bembeyaz] parıldadı. Cibrîl aleyhisselâm bana ümmetimin buralara galip geleceğini haber verdi. Sonra üçüncü darbeyi vurdum, o gördüğünüz şimşek çaktı; bana oradan San'a köşkleri adeta köpek dişleri gibi [bembeyaz] parıldadı. Cibrîl aleyhisselâm bana ümmetimin buralara galip geleceğini haber verdi. Müjdelenin, onlara zafer ulaşacaktır! Müjdelenin, onlara zafer ulaşacaktır! Müjdelenin, onlara zafer ulaşacaktır!» Bunun üzerine Müslümanlar sevinip müjdelendiler ve: 'Kuşatmanın ardından bize zafer vaat edilmek suretiyle gerçekleşen dosdoğru bir vaat için Allah'a hamdolsun' dediler.
فطَلَعَتِ الأحزابُ، فقال المسلمون: {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ} [الأحزاب: ٢٢]. الآيةَ، وقال المنافقون: ألا تَعْجَبون! يُحَدِّثُكم ويُمَنِّيكم ويَعِدُكم الباطلَ، يُخْبِرُكم أنه يُبْصِرُ مِن يثربَ قصورَ الحِيرةِ، ومدائنَ كِسْرَى، وأنها تُفْتَحُ لكم، وأنتم تَحْفِرون الخندقَ مِن الفَرَقِ، ولا تَسْتَطِيعون أن تَبْرُزوا؟! وأُنْزِل القرآنُ: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} .
Böylece Ahzâb (birlikler) ortaya çıkınca Müslümanlar: {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “İşte bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vaat ettiği şeydir” [el-Ahzâb 22] ayetini söylediler. Münafıklar ise: 'Şaşmaz mısınız! Size batıl şeyleri anlatıyor, ümit veriyor ve vaatlerde bulunuyor; Yesrib'den Hîre köşklerini ve Kisrâ'nın şehirlerini gördüğünü, bunların size fethedileceğini haber veriyor; oysa siz korkudan hendek kazıyorsunuz ve dışarı bile çıkamıyorsunuz!' dediler. Bunun üzerine şu Kur'an [ayeti] indirildi: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resûlü bize bir aldatmacadan başka bir şey vaat etmemiş!' diyorlardı” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا (١٣) وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهَا وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا (١٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا (١٣) وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهَا وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا (١٤)} “Hani onlardan bir topluluk: 'Ey Yesrib halkı! Artık sizin için duracak yer yok, geri dönün!' demişti. Onlardan bir kısmı da: 'Evlerimiz korumasızdır' diyerek Peygamber'den izin istiyordu; oysa evleri korumasız değildi, onlar sadece kaçmak istiyorlardı. (13) Eğer onların üzerine [şehrin] etrafından girilseydi de sonra kendilerinden fitneye (dinden dönmeye) katılmaları istenseydi, hemen onu kabul ederler ve bunda pek az bir süre dışında tereddüt etmezlerdi. (14)”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ}. وإذ قال بعضُهم: يا أهلَ يثربَ. ويثربُ اسم أرضٍ، فيقالُ: إن مدينةَ رسولِ اللهِ ﷺ في ناحيةٍ مِن يثربَ.
Zikri yüce olan Allah {وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ} “Hani onlardan bir topluluk: 'Ey Yesrib halkı! Artık sizin için duracak yer yok...' demişti” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Hani onların bazısı: 'Ey Yesrib halkı!' demişti. Yesrib bir bölge adıdır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'sinin Yesrib'in bir kenarında olduğu söylenir.
وقوله: (لَا مَقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا)، بفتحِ الميمِ من "مقام". يقولُ: لا مكانَ لكم، تقومون فيه، كما قال الشاعرُ :
“Mekâm” kelimesinin mîm harfinin fethasıyla: (لَا مَقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا) buyruğu; şairin şu sözünde olduğu gibi: 'Durup kalabileceğiniz bir yeriniz yoktur' demektir :
فأَيِّى ما وأَيُّك كان شرًا … فَقِيدَ إلى المقامةِ لا يَرَاها
Hangimiz daha kötüyse, o ikamet yerine doğru sürüklensin de orayı bir daha göremesin!
قولُه: {فَارْجِعُوا}. يقولُ: فارْجِعوا إلى منازِلِكم. أمرَهم بالهربِ من عسكرِ رسولِ اللهِ ﷺ، والفرارِ منه، وتركِ رسولِ اللهِ ﷺ.
Yüce Allah'ın: {فَارْجِعُوا} “Geri dönün!” buyruğu; evlerinize dönün, demektir. Onlara Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusundan kaçmayı, oradan firar etmeyi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [yalnız] bırakmayı emretmiştir.
وقيل: إن ذلك مِن قِيلِ أوسِ بن قَيْظِيٍّ ومَن وافَقَه على رأيِه.
Bunun Evs b. Kayzî ile onun görüşüne katılanların sözü olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ: {وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ} إلى قولِه: {فِرَارًا}. يقولُ: أَوسُ بنُ قَيْظِيٍّ ومَن كان على ذلك مِن رأيِه مِن قومِه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân: {وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ} “Hani onlardan bir topluluk: 'Ey Yesrib halkı!...' demişti” buyruğundan {فِرَارًا} “...kaçmak” [kelimesine kadar olan ayet hakkında] şöyle anlattı: [Bunu söyleyen] Evs b. Kayzî ve kavminden onun bu görüşünde olan kimselerdir .
والقرأةُ على فتحِ الميمِ مِن قولِه: (لا مَقامَ لكم). بمعنى: لا موضعَ قيامٍ لكم، وهي القراءةُ التي لا أَسْتَجِيزُ القراءةَ بخلافِها؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليها. وذُكِر عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ أنه قرَأ ذلك: {لَا مُقَامَ لَكُمْ}. بضمِّ الميمِ ، يعنى: لا إقامةَ لكم.
Kurrâ, (لا مَقامَ لكم) sözündeki mîm harfinin fethasıyla okumuşlardır; anlamı: 'Sizin için duracak bir yer yoktur' demektir. Huccet sayılan kurrânın üzerinde icmâ etmesi sebebiyle hilafına kıraati caiz görmediğim kıraat de budur. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den ise bunu mîm harfinin dammesiyle: {لَا مُقَامَ لَكُمْ} “sizin için duracak/kalacak yer yok” şeklinde okuduğu nakledilmiştir ; yani: 'Sizin için ikamet yoktur' demektir.
وقولُه: {وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويَسْتَأْذِنُ بعضُهم رسولَ اللهِ ﷺ في الإذنِ بالانصرافِ عنه إلى منزله، ولكنه يُرِيدُ الفِرارَ والهربَ مِن عسكرِ رسولِ اللهِ ﷺ.
Yüce Allah'ın: {وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ} “Onlardan bir kısmı da: 'Evlerimiz korumasızdır' diyerek Peygamber'den izin istiyordu; oysa evleri korumasız değildi” buyruğu hakkında; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Onlardan bazıları, yanından ayrılıp evine gitmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istiyordu; oysa o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusundan kaçmayı ve firar etmeyi istiyordu.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ} إلى قولِه: {إِلَّا فِرَارًا}. قال: هم بنو حارثةَ، قالوا: بيوتُنا مُخْلِيَةٌ ، نَخْشَى عليها السَّرَقَ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ} “Onlardan bir kısmı da... Peygamber'den izin istiyordu” buyruğundan {إِلَّا فِرَارًا} “...sadece kaçmak istiyorlardı” [kısmına kadar olan ayet hakkında] şöyle dediğini [rivayet etti]: Onlar Benî Hârise idi; 'Evlerimiz boştur , hırsız girmesinden endişe ediyoruz' dediler .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ}. قال: نَخْشَى عليها السَّرَقَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ} “Evlerimiz korumasızdır” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Hırsız girmesinden endişe ediyoruz [demektir] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ}: وإنها مما يَلِى العدُوَّ، وإنا نَخافُ عليها السُّرَّاقَ، فيَبعث النبيُّ ﷺ، فلا يَجدُ بها عدُوًّا. قال اللهُ: {إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا}. يقولُ: إنما كان قولُهم ذلك: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ}. إنما كانوا يُرِيدون بذلك الفرارَ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şöyle dediğini rivayet etti: {وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ} “Onlardan bir kısmı da: 'Evlerimiz korumasızdır' diyerek Peygamber'den izin istiyordu; oysa evleri korumasız değildi”; [onlar]: 'Evlerimiz düşmana yakındır ve hırsızlardan endişe ediyoruz' [dediler]. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [adam] gönderir, orada hiçbir düşman bulamazdı. Allah: {إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا} “onlar sadece kaçmak istiyorlardı” buyurmaktadır. Yani onların: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ} “Evlerimiz korumasızdır” sözüyle kastettikleri yalnızca firar etmekti .
حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ حُمْرانَ، قال: ثنا عبدُ السلامِ بنُ شَدَّادٍ أبو طالوتَ، عن أبيه، في هذه الآية: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ}. قال: ضائعةٌ.
Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullâh b. Humrân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Tâlût Abdüsselâm b. Şeddâd, babasından bu ayet: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ} “Evlerimiz korumasızdır; oysa evleri korumasız değildi” hakkında [babasının]: “Zayi olmuş / sahipsiz kalmış [demektir]” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا}. يقولُ: ولو دُخِلَت المدينةُ على هؤلاء القائلين: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ}. {مِنْ أَقْطَارِهَا}، يعنى: مِن جَوانِبِها ونَواحيها، واحدُها قُطْرٌ، وفيها لغةٌ أخرى: قُتْرٌ، وأَقْتارٌ، ومنه قولُ الراجزِ:
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا} “Eğer onların üzerine [şehrin] etrafından girilseydi” buyruğu hakkında; buyuruyor ki: Eğer Medine, {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ} “Evlerimiz korumasızdır” diyen bu kimselerin üzerine {مِنْ أَقْطَارِهَا} yani her tarafından ve dört bir yanından girilseydi —tekili 'kutr' (قُطْر) olup bu kelimede başka bir lehçede 'kutr' (قُتْر) ve çoğulu 'aktâr' (أَقْتار) da denir; receb söyleyenin şu sözünde olduğu gibi—:
إن شئتَ أن تُدْهِنَ أو تَمُرَّا … فوَلِّهن قُتْرَكَ الأشَرَّا
İster yağ sürmek iste, ister geçip gitmek... Onlara en kötü yönünü/tarafını çevir.
وقولُه: {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ}. يقولُ: ثم سُئِلوا الرجوعَ من الإيمانِ إلى الشركِ، {لَآتَوْهَا}. يقولُ: لَفعَلوا ورجَعوا عن الإسلامِ، وأشرَكوا.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ} “sonra kendilerinden fitneye (dinden dönmeye) katılmaları istenseydi” buyruğu hakkında; buyuruyor ki: Sonra imandan şirke dönmeleri istenseydi, {لَآتَوْهَا} “hemen onu yaparlardı”; yani bunu yapar, İslam'dan döner ve şirk koşarlardı.
وقولُه: {وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا}. يقولُ: وما احْتَبَسوا عن إجابتِهم إلى الشركِ. {إِلَّا يَسِيرًا} قليلًا، وَلأَسْرَعوا إلى ذلك.
Yüce Allah'ın: {وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا} “ve bunda pek az bir süre dışında tereddüt etmezlerdi” buyruğu hakkında; buyuruyor ki: Onların şirke davetine icabet etmekten {إِلَّا يَسِيرًا} pek az, çok kısa bir süre dışında geri durmazlar, aksine buna koşarlardı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا}. أي: لو دُخل عليهم مِن نواحي المدينةِ، {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ}. أي: الشركِ، {لَآتَوْهَا}. يقولُ: لأَعْطَوْهُ ، {وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا}. يقولُ: إلا أعْطَوْه طيِّبة به أنفسُهم، ما يَحْتَبِسونه .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şu ayet hakkında] rivayet etti: {وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا} “Eğer onların üzerine [şehrin] etrafından girilseydi”; yani Medine’nin dört bir yanından üzerlerine girilseydi, {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ} “sonra kendilerinden fitneye (dinden dönmeye) katılmaları istenseydi”; yani şirk [istenseydi], {لَآتَوْهَا} “hemen onu yaparlardı”; buyuruyor ki: Onu verirlerdi , {وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا} “ve bunda pek az bir süre dışında tereddüt etmezlerdi”; buyuruyor ki: Gönülleri hoş bir şekilde onu verirler, onu [vermekten] geri durmazlardı .