حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا}. قال: لو دُخِلَت المدينةُ عليهم مِن نَواحِيها، {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهَا}: سُئِلوا أن يكْفُروا لكفَروا، قال: وهؤلاء المنافقون لو دخَلَت عليهم الجيوشُ، والذين يُريدون قتالَهم، ثم سُئِلوا أن يَكْفُرُوا لكَفَروا. قال:
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا} “Eğer onların üzerine [şehrin] etrafından girilseydi” buyruğu hakkında şöyle dedi: Şayet Medine’ye onların üzerine [şehrin] dört bir yanından girilseydi, {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهَا} “sonra kendilerinden fitneye (küfre) dönmeleri istenseydi mutlaka onu verirlerdi (yaparlardı)”; [yani] kendilerinden inkâr etmeleri istenseydi mutlaka inkâr ederlerdi. Dedi ki: İşte bu münafıklar, şayet üzerlerine ordular ve kendileriyle savaşmak isteyen kimseler girseydi, sonra da inkâr etmeleri istenseydi mutlaka inkâr ederlerdi. Dedi ki:
والفتنةُ، الكفرُ. قال: وهى التي يقولُ اللَّهُ: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} [البقرة: ١٩١]. أي: الكفرُ. يقولُ: يَحْمِلُهم الخوفُ منهم، وخُبْثُ الفتنةِ التي هم عليها من النفاقِ، على أن يَكْفُروا به .
Fitne, küfürdür. Dedi ki: Bu, Allah’ın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” buyurduğu [fitnedir]; yani küfürdür. Buyuruyor ki: Onlardan duydukları korku ve münafıklıktan kaynaklanan fitnelerinin kötülüğü, onları O’nu inkâr etmeye sevk eder .
واختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {لَآتَوْهَا}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ، وبعضُ قرأةِ مكةَ: (لأتَوها) بقصرِ الألفِ، بمعنى جاءوها، وقرَأه بعضُ المكيين، وعامةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ: {لَآتَوْهَا} بمدِّ الألفِ ، بمعنى: لأَعْطَوْها؛ لقولِه: {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ}. وقالوا: إذا كان سؤالٌ كان إعطاءٌ، والمدُّ أعجبُ القراءتين إليَّ؛ لما ذكَرْتُ، وإن كانت الأخرى جائزةً.
Kıraat âlimleri {لَآتَوْهَا} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli ve Mekke kurrâsının bir kısmı bunu elifi kısaltarak (kasr ile) “ona gelirlerdi/katılırlardı” anlamında (لأتَوها) şeklinde okumuştur. Mekkelilerin bir kısmı ile Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise, {ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ} “sonra kendilerinden fitne istendiğinde” buyruğundan dolayı “onu verirlerdi” anlamında elifi uzatarak (med ile) {لَآتَوْهَا} şeklinde okumuştur . Demişlerdir ki: İsteme (soru) olduğunda verme söz konusu olur. Zikrettiğim gerekçeden ötürü iki kıraatten bana en sevimli geleni med ile olanıdır; her ne kadar diğeri de caiz olsa da.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا (١٥)}
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkında: {وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا (١٥)} “Andolsun ki daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah’a söz vermişlerdi. Allah’a verilen söz ise sorumluluk gerektirir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد كان هؤلاء الذين يَسْتَأْذِنون رسولَ اللهِ ﷺ في الانصرافِ عنه، ويقولون: إن بيوتَنا عورةٌ. عاهَدوا الله مِن قبلِ ذلك، أن لا يُوَلُّوا عدوَّهم الأدبارَ، إن لَقُوهم في مشهدٍ لرسولِ اللهِ ﷺ معهم، فما أَوْفَوْا بعهدِهم، {وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا}. يقولُ: فيَسْأَلُ اللهُ ذلك مَن أعطاه إياه مِن نفسِه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanından ayrılmak için izin isteyen ve “Evlerimiz korumasızdır” diyen bu kimseler, bundan önce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulundukları bir savaş meydanında düşmanla karşılaştıklarında arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah’a söz vermişlerdi; fakat sözlerinde durmadılar. {وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا} “Allah’a verilen söz ise sorumluluk gerektirir”; buyuruyor ki: Allah, kendi isteğiyle bu sözü veren kimseden bunu soracaktır.
وذُكِر أن ذلك نزَل في بنى حارثةَ؛ لِما كان مِن فعلِهم في الخندقِ، بعدَ الذي كان منهم بأُحدٍ.
Bu ayetin Hârisoğulları hakkında indiği zikredilmiştir; zira onların Uhud’da yaptıklarından sonra Hendek’te sergiledikleri tutum sebebiyle [inmiştir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ:
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, o da şöyle dedi: Bana Yezîd b. Rûmân rivayet etti:
{وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا}: وهم بنو حارثةَ، وهم الذين همُّوا أن يَفْشَلُوا يومَ أحدٍ مع بني سَلِمةَ، حينَ همَّا بالفشلِ يومَ أحدٍ، ثم عاهَدوا الله لا يعودوا لمثلِها، فذكَر اللهُ لهم الذي أَعْطَوْه من أنفسهم .
{وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا} “Andolsun ki daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah’a söz vermişlerdi. Allah’a verilen söz ise sorumluluk gerektirir”; onlar Hârisoğullarıdır. Onlar, Uhud günü Selimeoğulları ile birlikte gevşeklik göstermeye yeltenen kimselerdir; Uhud günü gevşeklik göstermeye niyetlenmiş, sonra bir daha benzerini yapmayacaklarına dair Allah’a söz vermişlerdi. Allah da kendi verdikleri bu sözü onlara hatırlatmıştır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا}. قال: كان ناسٌ غابوا عن وقعةِ بدرٍ، ورأَوْا ما أعْطَى اللهُ أصحابَ بدرٍ من الكرامةِ والفَضيلةِ، فقالوا: لئن أَشْهَدَنا اللهُ قتالًا لَنُقاتِلَنَّ. فَساق اللهُ ذلك إليهم، حتى كان في ناحيةِ المدينة .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu buyruk hakkında şöyle dediğini rivayet etti: {وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا} “Andolsun ki daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah’a söz vermişlerdi. Allah’a verilen söz ise sorumluluk gerektirir.” Dedi ki: Bedir Savaşı’nda bulunamamış birtakım kimseler vardı; Allah’ın Bedir ehline verdiği ikram ve fazileti görünce: “Eğer Allah bizi bir savaşa tanık kılarsa mutlaka savaşacağız” dediler. Allah da bu [savaşı], Medine’nin bir tarafında cereyan edene kadar onların önüne sevk etti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٦) قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٧)}.
Yüce Allah’ın şu buyruklarının tevili hakkında: {قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٦) قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٧)} “De ki: Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez. O takdirde pek az bir süre dışında yaşatılmazsınız. De ki: Eğer Allah size bir kötülük dilerse yahut size bir rahmet dilerse, sizi Allah’tan kim koruyabilir? Onlar kendilerine Allah’tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} له يا محمدُ لهؤلاء الذين يَسْتَأْذِنونك في الانصرافِ عنك، ويقولون: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ}. {لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ}. يقولُ: لأن ذلك أو ما كتَب اللهُ منهما، واصلٌ إليكم بكلِّ حالٍ، كَرِهْتُم أو أحْبَبْتُم. {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ: وإذا فرَرْتُم مِن الموتِ أو القتلِ لم يَزِدْ فرارُكم ذلك في أعمارِكم وآجالِكم، بل إنما تُمَتَّعون في هذه الدنيا إلى الوقتِ الذي كُتِب لكم، ثم يَأتِيكم ما كُتِب لكم وعليكم.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Senden ayrılıp gitmek için izin isteyen ve {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ} “Evlerimiz gerçekten korunaksızdır” diyen şu kimselere {قُلْ} “De ki:” {لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ} “Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, bu kaçış size asla fayda vermez.” Şunu demektedir: Çünkü bu ikisi yahut Allah’ın bunlardan takdir ettiği şey, hoşlansanız da hoşlanmasanız da her hâlükârda başınıza gelecektir. {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “O takdirde pek az faydalandırılırsınız.” [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Siz ölümden yahut öldürülmekten kaçsanız bile, bu kaçışınız ömürlerinizi ve ecellerinizi uzatmaz; aksine siz bu dünyada ancak sizin için takdir edilmiş olan vakte kadar faydalandırılırsınız, sonra da lehinize veya aleyhinize takdir edilmiş olan şey başınıza gelir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} وإنما الدنيا كلُّها قليلٌ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şu ayet hakkında] rivayet etti: {قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “De ki: Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez. O takdirde pek az bir süre dışında yaşatılmazsınız.” Oysa dünyanın tamamı zaten pek azdır .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن ربيعِ بن خُثَيم: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: إلى آجالِهم .
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o Ebû Rezîn’den, o da Rebî‘ b. Huseym’den rivayet etti: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “O takdirde pek az bir süre dışında yaşatılmazsınız” buyruğu hakkında; ecellerine kadar [yaşatılırlar], dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن ربيعِ بن خُثَيمٍ: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: ما بينَهم وبينَ الأجلِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, o Ebû Rezîn’den, o da Rebî‘ b. Huseym’den rivayet etti: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “O takdirde pek az bir süre dışında yaşatılmazsınız” buyruğu hakkında; kendileri ile ecelleri arasındaki süre kadar [yaşatılırlar], dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن الأعمشِ، عن أبي رَزيِنٍ، عن الربيعِ بن خُثَيم مثلَه، إلا أنه قال: ما بينَهم وبينَ آجالِهم.
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ ve Abdurrahman rivayet ettiler, dediler ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, o el-A‘meş’ten, o Ebû Rezîn’den, o da er-Rebî‘ b. Huseym’den benzerini rivayet etti; ancak o: “Kendileri ile ecelleri arasındaki süre kadar” demiştir.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن أبي رَزيِنٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} [التوبة: ٨٢]. قال: ليَضْحَكوا في الدنيا قليلًا، وليَبْكوا في النارِ كثيرًا. وقال في هذه الآيةِ: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: إلى آجالِهم. أحدُ هذين الحديثين رفَعه إلى ربيعِ
Bize İbnü’l-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu‘be, Mansûr’dan, o da Ebû Rezîn’den rivayet etti; o şu ayet hakkında: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} [et-Tevbe: 82] “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar” şöyle demiştir: Dünyada az gülsünler, ateşte çok ağlasınlar. Ve şu ayet hakkında: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “O takdirde pek az bir süre dışında yaşatılmazsınız” şöyle demiştir: Ecellerine kadar. Bu iki hadisten birini Rebî‘
ابن خُثَيْمٍ .
b. Huseym’e merfû olarak nakletti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنى أبي، عن الأعمشِ، عن أبي رَزيِنٍ، عن الربيعِ بن خُثيمٍ: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: الأجلُ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bana babam el-A‘meş’ten, o Ebû Rezîn’den, o da er-Rebî‘ b. Huseym’den rivayet etti: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “O takdirde pek az bir süre dışında yaşatılmazsınız” buyruğu hakkında; [o az süre] eceldir, dedi .
ورُفِع قولُه: {تُمَتَّعُونَ}. ولم يُنْصَبْ بـ"إذا"، للواوِ التي معها، وذلك أنه إذا كان قبلَها واوٌ، كان معنى "إذًا" التأخيرَ بعدَ الفعلِ، كأنه قيل: ولو فرُّوا لا يُمَتَّعون إلا قليلًا إذًا، وقد يُنْصَبُ بها أحيانًا، وإن كان معها واوٌ؛ لأن الفعلَ متروكٌ، فكأنها لأولِ الكلامِ.
{تُمَتَّعُونَ} kelimesi merfû kılınmış, beraberindeki vâv (و) harfi sebebiyle “izâ” (إذًا) ile mansub yapılmamıştır. Zira önünde vâv bulunduğunda “izâ”nın anlamı fiilden sonra gelmek gibidir; sanki: “Kaçsalar bile o takdirde ancak pek az bir süre yaşatılırlar” denmiş gibidir. Bazen de beraberinde vâv olsa bile mansub kılınabilir; çünkü fiil terk edilmiş olup sanki kelâmın başındaymış gibidir.
وقولُه: {قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: قل يا محمدُ لهؤلاء الذين يَسْتَأذِنونك، ويقولون: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ}. هربًا مِن القتلِ: مَن ذا الذي يَمْنَعُكم مِن اللهِ إن هو أراد بكم سُوءًا في أنفسِكم؛ مِن قتلٍ أو بَلاءٍ أو غيرِ ذلك، أو عافيةٍ وسلامةٍ؟ وهل ما يكونُ بكم في أنفسِكم مِن سُوءٍ أو رحمةٍ، إلا مِن قِبَلِه؟!
Yüce Allah’ın: {قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً} “De ki: Eğer Allah size bir kötülük dilerse yahut size bir rahmet dilerse, sizi Allah’tan kim koruyabilir?” buyruğu hakkında; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Senden izin isteyen ve öldürülmekten kaçmak için: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ} “Evlerimiz korumasızdır” diyen kimselere de ki: Şayet O, sizin canınızda öldürülme, bela ve benzeri bir kötülük yahut bir afiyet ve esenlik dilerse, sizi Allah’tan kim koruyabilir? Sizin kendinizde vuku bulacak kötülük veya rahmet ancak O’nun katından değil midir?!
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى يزيدُ بنُ رُومَانَ: {قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً}. أي: أنه ليس الأمرُ إلا ما قضيْتُ .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân [şu ayet hakkında] rivayet etti: {قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً} “De ki: Eğer Allah size bir kötülük dilerse yahut size bir rahmet dilerse, sizi Allah’tan kim koruyabilir?”; yani iş ancak benim hükmettiğim gibidir .
وقولُه: {وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا يَجدُ هؤلاء المنافقون إن أراد اللهُ بهم سوءًا في أنفسِهم وأموالِهم، مِن دونِ اللهِ وليًّا يَلِيهم بالكفايةِ، ولا نَصِيرًا يَنْصُرُهم مِن اللهِ، فيَدْفَعُ عنهم ما أراد اللهُ بهم مِن
Yüce Allah’ın: {وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “Onlar kendilerine Allah’tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.” buyruğu hakkında; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Şayet Allah onların canlarına ve mallarına bir kötülük dilerse, bu münafıklar kendilerine Allah’tan başka ne [ihtiyaçlarını] karşılayıp işlerini üstlenecek bir dost ne de Allah’a karşı kendilerine yardım edip Allah’ın onlar hakkında dilediği
سُوءٍ في ذلك.
kötülüğü onlardan savuşturacak bir yardımcı da bulamazlar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٩)}.
Yüce Allah’ın şu buyruklarının tevili hakkında: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٩)} “Şüphesiz Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları ve kardeşlerine: ‘Bize gelin’ diyenleri bilir. Onlar savaşa pek az gelirler. Size karşı son derece cimridirler. Korku geldiğinde, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince ise, hayra karşı pek cimri olarak sizi keskin dilleriyle incitirler. İşte onlar iman etmemişlerdir; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır. Bu ise Allah’a göre pek kolaydır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قد يعلمُ اللهُ الذين يُعَوِّقون الناسَ منكم عن رسولِ اللهِ ﷺ، فيَصُدُّونهم عنه، وعن شُهُودِ الحربِ معه؛ نِفاقًا منهم وتَخْذيلًا عن الإسلامِ وأهلِه، {وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا}. [أي: تعالوا إلينا] ، ودَعُوا محمدًا، فلا تَشْهَدوا معه مَشْهَدَه، فإنا نخافُ عليكم الهلاك بهَلَاكِه، {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ: ولا يَشْهَدون الحربَ والقتالَ، إن شهِدوا، إلا تَعْذيرًا ودَفْعًا عن أنفسِهم المؤمنين.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah, içinizden insanları nifakları sebebiyle ve İslam ile ehlini yalnız bırakmak maksadıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den alıkoyanları, onu bırakıp onunla birlikte savaşa katılmaktan engelleyenleri; {وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا} “ve kardeşlerine: ‘Bize gelin’ diyenleri” [yani: Bize gelin] , Muhammed’i bırakın, onunla birlikte savaşına katılmayın; zira onun helak olmasıyla sizin de helak olmanızdan korkuyoruz [diyenleri] şüphesiz bilir. {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا} “Onlar savaşa pek az gelirler.” Buyuruyor ki: Savaşa ve çarpışmaya katılsalar dahi, sadece mazeret uydurmak ve müminleri kendilerinden savuşturmak için [pek az] katılırlar.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ}. قال: هؤلاء ناسٌ مِن المنافقين كانوا يقولون لإخوانِهم: ما محمدٌ وأصحابُه إلا أكَلةُ رأْسٍ، ولو كانوا لحمًا لالْتَهَمهم أبو سفيانَ وأصحابُه، دَعُوا هذا الرجلَ فإنه هالكٌ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu buyruk hakkında şöyle dediğini rivayet etti: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ} “Şüphesiz Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları ve kardeşlerine [bize gelin] diyenleri bilir.” Dedi ki: Bunlar münafıklardan birtakım kimselerdi; kardeşlerine: “Muhammed ve arkadaşları ancak bir lokmalık yemdir; eğer et olsalardı Ebû Süfyân ve arkadaşları onları bir lokmada yutardı, bu adamı bırakın, çünkü o helak olucudur” diyorlardı .
وقوله: {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا}. أي: لا يشهَدون القتالَ، يَغِيبون عنه.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا} “Savaşa da pek az gelirler.” buyruğu ise; yani savaşa bizzat katılmazlar, savaştan uzak kalırlar (bulunmazlar) demektir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ رُومَانَ: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ}. أي: أهلَ النفاقِ، {وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا}. أي: إلا دَفْعًا وتَعْذيرًا .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd b. Rûmân rivayet etti: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ} “Şüphesiz Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları bilir”; yani nifak ehlini, {وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا} “ve kardeşlerine: ‘Bize gelin’ diyenleri bilir. Onlar savaşa pek az gelirler”; yani sadece savuşturmak ve mazeret göstermek için [pek az gelirler] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ} إلى آخرِ الآيةِ، قال: هذا يومُ الأحزابِ، انصرَف رجلٌ مِن عندِ رسولِ اللهِ ﷺ، فوجَد أخاه، بينَ يدَيه شِواءٌ ورغيفٌ ونَبِيذٌ، فقال له: أنت ههنا في الشِّواءِ والرغيفِ والنَّبيذِ، ورسولُ اللهِ ﷺ بينَ الرِّماحِ والسيوفِ؟ فقال: هَلُمَّ إلى هذا، فقد بلَغ بك وبصاحبِك، والذي يُحْلَفُ به لا يستقبلُها محمدٌ أبدًا. فقال: كذبتَ والذي يُحْلَفُ به. قال - وكان أخاه مِن أبيه وأمِّه -: أمَا واللهِ لأُخْبِرن النبي ﷺ أمرَك. قال: وذهَب إلى رسولِ اللهِ ﷺ ليخبرَه، قال: فوجَده قد نزَل جبرائيلُ، ﵇، بخبرِه : {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا} .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah’ın: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ} “Şüphesiz Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları ve kardeşlerine [bize gelin] diyenleri bilir” buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Bu, Ahzâb günündeydi. Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanından ayrılıp gitti ve öz kardeşini önünde kızartma, ekmek ve nebîz bulunurken gördü. Ona: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mızraklar ve kılıçlar arasında iken sen burada kızartma, ekmek ve nebîz başında mısın?” dedi. O da: “Buna gel; zira senin ve arkadaşının başına gelen gelmiştir , adına yemin edilene andolsun ki Muhammed bundan asla kurtulamaz ” dedi. Adam: “Adına yemin edilene andolsun ki yalan söyledin!” dedi —ki o onun öz ana-baba bir kardeşiydi— ve ekledi: “Allah’a yemin olsun ki senin bu durumunu mutlaka Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e haber vereceğim!” Dedi ki: Durumu bildirmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına gittiğinde Cibrîl aleyhisselâm’ın onun haberini şu ayetle indirmiş olduğunu gördü : {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları ve kardeşlerine: ‘Bize gelin’ diyenleri bilir. Onlar savaşa pek az gelirler” .
وقولُه: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ}. اختلف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي وصَف اللهُ به هؤلاء المنافقين في هذا الموضعِ مِن الشُّحِّ؛ فقال بعضُهم: وصَفهم بالشُّحِّ عليهم في الغنيمِة.
Yüce Allah’ın: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} “Size karşı son derece cimridirler” buyruğu hakkında; tevil ehli, Allah’ın bu yerde münafıkları kendisiyle nitelediği cimrilik (şuhh) anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları: Allah onları ganimet hususunda onlara karşı cimrilikle nitelendirmiştir, demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ}:
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle dediğini] rivayet etti: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} “Size karşı son derece cimridirler”:
في الغنيمةِ .
Ganimet konusunda [cimridirler], dedi .
وقال آخرون: بل وصَفهم بالشُّحِّ عليهم بالخيرِ.
Başkaları ise: Aksine onları hayır hususunda onlara karşı cimrilikle nitelendirmiştir, demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، [قال: ثنى عيسى، وحدثني الحارثُ] ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ}. قال: بالخيرِ، المنافقون. وقال غيرُه: معناه: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} بالنفقةِ على ضُعفاءِ المؤمنين منكم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, [dedi ki: Bana Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti] , dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka hep birlikte İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’in: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} “Size karşı son derece cimridirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Hayır konusunda [cimridirler], onlar münafıklardır. Başkası ise bunun anlamı şudur demiştir: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} “Size karşı son derece cimridirler”; yani içinizden zayıf olan müminlere infak etme konusunda [cimridirler] .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يقالَ: إن الله وصَف هؤلاء المنافقين بالجُبْنِ والشُّحِّ، [ولم يَخْصُصُ] (٢) وصفَهم مِن معاني الشُّحِّ بمعنًى دونَ معنًى، فهم كما وصَفهم الله به أشحَّةً على المؤمنين بالغنيمةِ والخيرِ والنفقةِ في سبيلِ اللهِ، على أهل مَسْكنةِ المسلمين. ونُصب قولُه: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ}. على الحالِ، مِن ذكرِ الاسمِ الذي في قولِه: {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ}. كأنه قيل: هم جُبَناءُ عندَ البأسِ، أشِحاءُ عندَ قَسْمِ الغنيمةِ بالغنيمةِ.
Bu konuda bana göre doğru olan söz şudur: Allah bu münafıkları korkaklık ve cimrilikle nitelendirmiş, cimrilik anlamlarından herhangi bir anlamı diğerinden ayırt etmemiştir [özele indirgememiştir] (٢). Dolayısıyla onlar, Allah’ın kendilerini nitelendirdiği gibi müminlere karşı ganimet, hayır ve Allah yolunda Müslümanların yoksullarına harcama konusunda cimridirler. {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} “Size karşı son derece cimridirler” buyruğu; {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ} “savaşa gelmezler” buyruğundaki ismin zikrinden hâl olarak mansub kılınmıştır; sanki: “Savaş anında korkaktırlar, ganimet taksimi esnasında ise ganimete karşı pek cimridirler” denmiş gibidir.
وقد يحتملُ أن يكونَ قَطْعًا مِن قولِه: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ}. فيكونَ تأويلُه: قد يعلمُ اللَّهُ الذين يُعَوِّقون الناسَ عن القتالِ، ويَشِحُّون عندَ الفتحِ بالغنيمةِ. ويجوزُ أن يكونَ أيضًا قَطْعًا من قولِه: {هَلُمَّ إِلَيْنَا} {أَشِحَّةً}، وهم هكذا أشحةً. ووصَفهم جلَّ ثناؤُه بما وصَفهم مِن الشُّحِّ على المؤمنين؛ لِما في أنفسِهم لهم
{قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ} “Şüphesiz Allah, içinizden alıkoyanları bilmektedir” buyruğundan bir kat‘ (müstakil hâl) olması da muhtemeldir. Bu takdirde tevili şöyle olur: Şüphesiz Allah, insanları savaştan alıkoyan ve fetih esnasında ganimet konusunda cimrilik eden kimseleri bilmektedir. Yine {هَلُمَّ إِلَيْنَا} “Bize gelin” buyruğundan [sonraki] {أَشِحَّةً} “cimri olarak” [ifadesinin] bir kat‘ (hâl) olması da caizdir; yani onlar işte böyle cimridirler. Şânı yüce olan [Allah], içlerinde onlara karşı...
من العدَاوةِ والضِّغْن .
düşmanlık ve kinden ötürü onları müminlere karşı cimrilikle nitelendirmiştir .
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ}. أي: للضِّغْنِ الذي في أنفسِهم .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân [şu ayet hakkında] rivayet etti: {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} “Size karşı son derece cimridirler”; yani içlerindeki kinden ötürüdür .
وقوله: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ} إلى قولِه: {مِنَ الْمَوْتِ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: فإذا حضَر البأسُ ، وجاء القتالُ، خافوا الهلاكَ والقَتْلَ، {رَأَيْتَهُمْ} يا محمدُ، {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} لِوَاذًا بك، {تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ} خوفًا مِن القتلِ، وفِرارًا منه، {كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ}. يقولُ: كَدَوَرَانِ عينِ الذي يُغْشَى عليه مِن الموتِ النازلِ به، {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ}. يقولُ: فإذا انقطعَت الحربُ واطْمأنوا {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ}.
Yüce Allah’ın: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ} buyruğundan {مِنَ الْمَوْتِ} buyruğuna kadar olan kısım hakkında; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Savaş baş gösterip çarpışma geldiğinde helak olmaktan ve öldürülmekten korkarlar; ey Muhammed! Sana sığınarak {رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} “sana baktıklarını görürsün”; öldürülme korkusundan ve ondan kaçıştan ötürü {تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ} “gözleri döner”; {كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} “ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi”; buyuruyor ki: Üzerine inen ölüm sebebiyle baygınlık geçiren kimsenin gözünün dönmesi gibi [döner]. {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ} “Korku gidince ise”; buyuruyor ki: Savaş bitip emniyete kavuştuklarında {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} “sizi keskin dilleriyle incitirler”.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ}: مِن الخوفِ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şu ayet hakkında] rivayet etti: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ} “Korku geldiğinde, gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün”; korkudan dolayı [gözleri döner] .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ}. أي: إعْظامًا وفَرَقًا منه.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân [şu ayet hakkında] rivayet etti: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} “Korku geldiğinde, ölüm baygınlığına düşmüş kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün”. Yani: [Ölümü] gözlerinde büyüttükleri ve ondan korktukları için.
وأما قولُه: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَاد}. فإنه يقولُ: عَضُّوكم بألسنةٍ ذَرِبةٍ، ويقالُ للرجلِ الخطيبِ الذَّرِبِ اللسانِ: خطيبٌ مِسْلَقٌ ومِصْلَقٌ، وخطيبٌ سَلَّاقٌ وصَلَّاقٌ.
Yüce Allah'ın: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَاد} “Sizi keskin dilleriyle incitirler” buyruğuna gelince; [Zikri yüce olan Allah] buyuruyor ki: Keskin dilleriyle sizi incitirler/yaralarlar. Dili keskin ve fasih hatip için 'hatîbün mislakun ve mıslekun' ile 'hatîbün sellâkun ve sallâkun' denir.
وقد اختَلف أهل التأويلِ في المعنى الذي وصَف تعالى ذكرُه هؤلاء المنافقين أنهم يَسْلُقون المؤمنين به؛ فقال بعضُهم: ذلك سَلْقُهم إياهم عندَ الغنيمةِ، بمسألتِهم القَسْمَ لهم.
Tevil ehli, zikri yüce olan Allah'ın bu münafıkları kendisiyle müminleri incittiklerini vasfettiği mana hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, ganimet anında kendilerine de pay verilmesini isteyerek onları dilleriyle incitmeleridir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ}: أَمَّا عندَ الغنيمةِ فأشَحُّ قومٍ، وأَسْوأُ مُقاسَمةٍ: أعطُونا أعطُونا، فإنا قد شهِدنا معكم. وأما عندَ البأسِ فأجبنُ قومٍ، وأخذلُه للحق .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şu ayet hakkında] rivayet etti: {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} “Korku gidince ise sizi keskin dilleriyle incitirler”; ganimet anında insanların en cimrisi ve taksimatın en kötüsüdürler: 'Bize verin, bize verin! Zira biz de sizinle birlikte savaşa katıldık' [derler]. Savaş anında ise insanların en korkağı ve hakka karşı en çok yüzüstü bırakanlarıdırlar .
وقال آخرون: بل ذلك سَلْقُهم إيَّاهم بالأذَى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, onlara eziyet verici sözlerle dil uzatmalarıdır.
ذِكرُ ذلك عن ابن عباسٍ
Bunun İbn Abbâs'tan zikri:
حدَّثني عليٍّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ}. يقولُ: اسْتَقْبَلوكم .
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} “Sizi keskin dilleriyle incitirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [İncitici sözlerle] sizi karşıladılar demektir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ}. قال: كَلَّمُوكم.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} “Sizi keskin dilleriyle incitirler” [ayeti hakkında]: “Sizinle [incitici şekilde] konuştular demektir.” dedi.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: أنهم يَسْلُقونهم مِن القولِ بما تُحِبُّون؛ نِفاقًا منهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası; münafıklıkları sebebiyle [sizin yüzünüze karşı] hoşunuza gidecek sözler söylemeleridir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ: {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ}: في القول بما تُحِبُّون؛ لأنهم لا يَرْجُون آخرةً، ولا تَحْمِلُهم حِسْبةٌ ، فهم يَهابون الموتَ هيبةَ مَن لا يَرْجُو ما بعدَه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân [şu ayet hakkında] rivayet etti: {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} “Korku gidince ise sizi keskin dilleriyle incitirler”; [yani] hoşunuza gidecek sözler söylemede [böyledirler]. Çünkü onlar ne bir ahiret umarlar ne de Allah rızası için hareket ederler . Onlar, ölümden sonrasını ummayan bir kimsenin korkusu gibi ölümden korkarlar .
وأشبهُ هذه الأقوالِ بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ، قولُ مَن قال: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ}. فأخبَر أن سَلْقَهم المسلمين شُحًّا منهم على الغنيمةِ والخيرِ، فمعلومٌ إذ كان ذلك كذلك، أن ذلك لطلبِ الغنيمةِ. وإذا كان ذلك منهم لطلبِ الغنيمةِ، دخَل في ذلك قولُ مَن قال: ذلك: سَلَقُوكم بالأذى؛ لأن فعلَهم ذلك كذلك، لا شكَّ أنه للمؤمنين أذًى.
Bu görüşlerin Kur'an'ın zahirinin delalet ettiğine en uygun olanı: {سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ} “Mala/hayra karşı cimrilik ederek sizi keskin dilleriyle incitirler” diyen kimsenin görüşüdür. Zira [Allah], onların Müslümanları dilleriyle incitmelerinin ganimete ve mala karşı cimriliklerinden ötürü olduğunu haber vermiştir. Durum böyle olunca, bunun ganimet talebi için olduğu malumdur. Onların bu davranışı ganimet talebi için olunca: 'Bu, onların [müminleri] eziyet verici sözlerle incitmesidir' diyenin sözü de buna dahil olur; çünkü onların bu şekilde davranması şüphesiz müminler için bir eziyettir.
وقولُه: {أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ}. يقولُ: أَشحَّةً على الغنيمةِ إذا ظَفَر المؤمنون. وقوله: {لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: هؤلاء الذين وصَفتُ لك صفتَهم في هذه الآياتِ، لم يُصدِّقوا الله ورسولَه، ولكنهم أهلُ كفرٍ ونفاقٍ، {فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ}. يقولُ: فأذهَب اللهُ أُجُورَ أعمالِهم وأبطلَها.
Yüce Allah'ın: {أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ} “Hayıra karşı cimridirler” buyruğu hakkında; [zikri yüce olan Allah] buyuruyor ki: Müminler zafer kazandığında ganimete karşı cimridirler. {لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ} “Onlar iman etmemişlerdir; Allah da onların amellerini boşa çıkarmıştır” buyruğu hakkında ise zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu ayetlerde sana niteliklerini vasfettiğim bu kimseler Allah'ı ve Resulü'nü tasdik etmemişlerdir; bilakis onlar küfür ve nifak ehlidirler. {فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ} “Allah da onların amellerini boşa çıkarmıştır”; buyuruyor ki: Allah onların amellerinin sevaplarını yok etmiş ve boşa çıkarmıştır.
وذُكر أن الذي وُصِف بهذه الصفةِ كان بَدْرِيًّا، فأحبَط اللهُ عملَه.
Bu nitelikle vasfedilen kimsenin Bedir ehlinden olduğu ve Allah'ın onun amelini boşa çıkardığı zikredilmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا}. قال: فحدَّثنى أبي أنه كان
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Allah da onların amellerini boşa çıkarmıştır. Bu ise Allah'a pek kolaydır” buyruğu hakkında şöyle dedi: Babam bana onun şöyle olduğunu rivayet etti:
بَدْرِيًّا، وأن قولَه: {فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ}: أحبَط اللهُ عملَه يومَ بدرٍ.
[onun] Bedir ehlinden olduğunu ve {فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ} “Allah da onların amellerini boşa çıkarmıştır” buyruğunun; Allah'ın onun Bedir günündeki amelini boşa çıkardığı [anlamına geldiğini rivayet etti].
وقولُه: {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكان إحباطُ عملِهم الذي كانوا عمِلوا قبل ارْتدادِهم ونفاقِهم، على اللهِ يسيرًا.
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu ise Allah'a göre pek kolaydır” buyruğu hakkında; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: İrtidat ve nifaklarından önce işlemiş oldukları amellerini boşa çıkarmak Allah'a pek kolaydır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا}.
Yüce Allah'ın: {يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا} “Onlar müttefik orduların (Ahzâb) gitmediğini sanıyorlar. Şayet o müttefikler tekrar gelecek olsalar, isterler ki çölde bedevilerin arasında bulunup sizin haberlerinizi [uzaktan] sorsunlar. Eğer içinizde olsalardı, pek azı müstesna savaşmazlardı” buyruğunun tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: يحسبُ هؤلاء المنافقون الأحزابَ؛ وهم قريشُ وغَطَفَانُ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu münafıklar müttefik orduları (Ahzâb) -ki onlar Kureyş ve Gatafân'dır-
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ: {يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا}: قريشٌ وغَطَفانُ .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân [şu ayet hakkında] rivayet etti: {يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا} “Onlar müttefik orduların gitmediğini sanıyorlar”; [Ahzâb'dan kasıt] Kureyş ve Gatafân'dır .
وقولُه: {لَمْ يَذْهَبُوا}. يقولُ: لم ينصرِفوا، وإن كانوا قد انصرَفوا جُبْنًا وهَلَعًا منهم.
Yüce Allah'ın: {لَمْ يَذْهَبُوا} “Gitmediklerini [sanıyorlar]” buyruğu hakkında; [zikri yüce olan Allah] buyuruyor ki: [Münafıklar] korkaklıkları ve dehşetleri sebebiyle, onlar dönüp gitmiş olsalar bile geri dönüp gitmediklerini [sanıyorlar].
بنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا}. [قال: يحسَبونهم قريبًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onun: {يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا} “Onlar müttefik orduların gitmediğini sanıyorlar” buyruğu hakkında: [Şöyle dediğini rivayet etti: Onları yakınlarda sanıyorlar .
وذُكر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ: (يَحْسَبُون الأَحْزَابَ قَدْ] ذَهَبُوا، فَإِذَا
Bunun, Abdullah'ın kıraatinde şöyle olduğu zikredilmiştir: (Müttefiklerin gitmiş olduğunu sanırlar] da
وَجَدُوهُمْ لَمْ يَذْهَبُوا، وَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الأَعْرَابِ) .
onların gitmemiş olduğunu görünce, çölde bedevilerin arasında bulunmayı isterler) .
وقوله: {وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ}. يقولُ تعالى ذكرهُ: وإن يأتِ المؤمنين الأحزابُ وهم الجماعةُ: واحدُهم حِزْبٌ. {يَوَدُّوا}. يقولُ: يَتَمَنَّوا مِن الخوفِ والجُبْنِ أنهم غُيَّبٌ عنكم في الباديةِ مع الأعرابِ؛ خوفًا مِن القتلِ، وذلك قولُه: {لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ}. تقولُ: قد بَدا فلانٌ. إذا صار في البدوِ، فهو يَبْدُو، وهو بادٍ. وأما الأعرابُ: فإنهم جمعُ أعرابيٍّ ، وواحدُ العربِ عربيٌّ، وإنما قيل: أَعرابيٌّ. لأهلِ البدوِ؛ فَرْقًا بينَ أهل البَوادى والأمصارِ، فجعَل الأعرابَ لأهل الباديةِ، والعربَ لأهلِ المِصْرِ.
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ} “Şayet o müttefikler tekrar gelecek olsalar, isterler ki çölde bedevilerin arasında bulunsunlar” buyruğu hakkında; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Eğer o müttefik ordular -ki onlar topluluklardır, tekili hizbdir- müminlerin üzerine [tekrar] gelirse; {يَوَدُّوا} “isterler”; buyuruyor ki: Öldürülme korkusu, dehşet ve korkaklık sebebiyle çölde bedevilerle birlikte sizden uzakta bulunmayı temenni ederler. Yüce Allah'ın: {لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ} “çölde bedevilerin arasında bulunsunlar” buyruğu böyledir. Bir kimse çöle gittiğinde; 'filanca kimse bedâ (çöle çıktı)' denir, onun muzarisi 'yebdû', ismi faili de 'bâdin'dir. A'râb ise a'râbî kelimesinin çoğuludur . Arab'ın tekili ise arabîdir. Çöl halkı ile şehir halkını birbirinden ayırmak için çöl halkına a'râbî denmiştir. Böylece a'râb çöl halkı için, arab ise şehir halkı için kullanılmıştır.
وقولُه: {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ}. يقولُ: يَسْتَخْبِرُ هؤلاء المُنافقون، أيُّها المؤمنون، الناسَ عن أنْبائِكم. يعنى: عن أخبارِكم بالباديةِ: [هل هلَك محمدٌ وأصحابُه؟ يقولُ: يَتَمَنَّون أن يسمَعوا أخبارَكم] بِهَلاكِكم، أن لا يشهدوا معكم مَشاهِدَكم، {وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ [مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين: ولو] كانوا أيضًا فَيكُم ما نفَعوكم، و {مَا قَاتَلُوا} المشركين {إِلَّا قَلِيلًا}، يقول: إلا تَعْذيرًا؛ لأنهم لا يُقاتِلونهم حِسْبَةً ، ولا رجاءَ ثوابٍ.
Yüce Allah'ın: {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ} “Haberlerinizi sorarlar” buyruğu hakkında; [zikri yüce olan Allah] buyuruyor ki: Ey müminler! Bu münafıklar çölde insanlardan sizin havadislerinizi, yani haberlerinizi sorup öğrenmek isterler: [Muhammed ve ashabı helak oldu mu? Buyuruyor ki: Sizinle birlikte savaş meydanlarında bulunmamak için sizin] helak olduğunuz haberlerini duymayı temenni ederler. {وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ [مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا} “Eğer içinizde olsalardı, pek azı müstesna savaşmazlardı”. Zikri yüce olan Allah müminlere buyuruyor ki: Eğer] sizin aranızda olsalardı bile size hiçbir fayda sağlamazlardı ve müşriklere karşı {مَا قَاتَلُوا} “savaşmazlardı”, {إِلَّا قَلِيلًا} “pek azı müstesna”; buyuruyor ki: Yalnızca göstermelik [savaşırlardı]. Çünkü onlar ne Allah rızası için ne de bir sevap umuduyla onlarla savaşırlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قالُ أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana rivayet etti...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ} قال: أخبارِكم .
el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onun: {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ} “Haberlerinizi sorarlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Sizin haberlerinizi [sorarlar] .
وقَرأت قرأةُ الأمصارِ جميعًا سِوى عاصمٍ الجَحْدَرى: {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ}. بمعنى: يَسْألون مَن قَدِم عليهم مِن الناسِ، عن أنباءِ عَسْكرِكم وأخْبارِكم. وذُكر عن عاصمٍ الجَحْدَرِيِّ أنه كان يقرَأُ ذلك: (يَسَّاءَلُونَ) بتَشْدِيدِ "السين"، بمعنى: يَتْساءلون: أي يسألُ بعضُهم بعضًا عن ذلك .
Âsım el-Cahderî müstesna bütün şehirlerin kurrâsı, {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ} “Haberlerinizi sorarlar” şeklinde okumuşlardır; yani yanlarına gelen insanlara ordunuzun havadislerini ve sizin haberlerinizi sorarlar anlamındadır. Âsım el-Cahderî'den ise bunu "sin" harfinin şeddesiyle (يَسَّاءَلُونَ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir ki; bu 'yetesâelûn' manasındadır, yani birbirlerine bunu sorarlar demektir .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا: ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرأةِ عليه.
Bize göre bu konuda doğru olan görüş, şehirler kurrâsının üzerinde olduğu [kıraattir]; çünkü kurrâdan hüccet olanlar bu hususta icma etmişlerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا (٢١) وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا (٢٢)}.
Yüce Allah'ın: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا (٢١) وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا (٢٢)} “Andolsun ki, Allah'ın Resulü'nde sizin için, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı uman ve Allah'ı çokça zikreden kimseler için güzel bir örnek vardır. (21) Müminler müttefik orduları gördüklerinde: 'Bu, Allah'ın ve Resulü'nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resulü doğru söylemiştir' dediler. Bu [durum] onların yalnızca imanını ve teslimiyetini artırdı. (22)” buyruğunun tevili hakkında.
اختَلفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {أُسْوَةٌ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ: (إِسْوَةٌ) بكسرِ "الألف "، خَلا عاصمَ بنَ أبي النَّجودِ؛ فإنه قرَأه بالضَّمِّ: {أُسْوَةٌ}. وكان يحيى بنُ وَثَّابٍ يقرأُ هذه بالكسرِ، ويقرأُ قولَه: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ}. [الممتحنة: ٦] بالضمِّ، وهما لغتان، وذُكِر أن الكسرَ في أهلِ
Kurrâ, [Allah Teâlâ'nın]: {أُسْوَةٌ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şehirler kurrâsının geneli bunu elifin kesresiyle: (إِسْوَةٌ) şeklinde okumuştur; Âsım b. Ebi'n-Necûd müstesnadır, zira o bunu damme ile: {أُسْوَةٌ} olarak okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ise bu [ayetteki kelimeyi] kesre ile okur, O'nun: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ} [el-Mümtehine: 6] kavlini ise damme ile okurdu. Bunlar iki ayrı lehçedir; kesrenin ehl-i
الحجازِ، والضَّمَّ في قَيْسٍ، يقولون: "أُسْوَةٌ". و "أُخْوةٌ". وهذا عِتابٌ مِنَ اللهِ تعالى للمتخلِّفين عن رسولِ اللهِ ﷺ وعَسكْرِه بالمدينةِ مِن المؤمنين به. يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}، أن تَتأسَّوْا به، وتكونوا معه حيثُ كان، ولا تَتَخَلَّفوا عنه - {لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ}. يقولُ: فإِن مَن يَرْجُو ثوابَ اللهِ ورحمتَه في الآخرةِ، لا يرغَبُ بنفسه، ولكنه تكونُ له به أُسوةٌ في أن يكونَ معه حيثُ يكونُ هو.
Hicaz ehline, dammenin ise Kays kabilesine ait olduğu zikredilmiştir; onlar 'usvetün' ve 'uhvetün' derler. Bu, Allah'a iman edenlerden Medine'de Resûlullah ﷺ'den ve onun ordusundan geri kalan kimselere Allah Teâlâ'dan bir sitemdir. Zikri yüce olan Allah onlara buyuruyor ki: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} “Sizin için Allah'ın Resulü'nde güzel bir örnek vardır”; ona uyasınız, nerede olursa onunla birlikte olasınız ve ondan geri kalmayasınız diye [bu böyledir] - {لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ} “Allah'ı uman kimseler için”. Buyuruyor ki: Zira ahirette Allah'ın sevabını ve rahmetini uman kimse kendi canını [Peygamber'in canından] üstün tutmaz; bilakis o nerede olursa onunla birlikte olmak hususunda kendisi için onda bir örnek bulunur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومانَ، قال: ثم أقبَل على المؤمنين فقال: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا}، ألَّا يرغَبوا بأنفسِهم عن نفسِه، ولا عن مكانٍ هو به، {وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا}. يقولُ: وأكثرَ ذكرَ اللهِ في الخوفِ والشدَّةِ والرخاءِ.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân rivayet etti, dedi ki: Sonra [Allah] müminlere yönelip şöyle buyurdu: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا} “Andolsun ki, Allah'ın Resulü'nde sizin için, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı uman ve Allah'ı çokça zikreden kimseler için güzel bir örnek vardır”; kendi canlarını onun canından ve onun bulunduğu mekandan üstün tutmasınlar diye [böyle buyurdu]. {وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا} “Ve Allah'ı çokça zikreden kimseler için”; buyuruyor ki: Korkuda, şiddette ve bollukta Allah'ı çokça zikreden kimse [için].
وقولُه: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ}. يقولُ: ولمَّا عايَن المؤمنون باللهِ ورسولِه جماعاتِ الكفارِ، قالوا تَسْليمًا منهم لأمرِ اللهِ، وإيقانًا منهم بأن ذلك إنجازُ وعدِه لهم، الذي وَعَدهم بقولِه: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} إلى قولِه: {قَرِيبٌ} [البقرة: ٢١٤]: {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ}، فأحسَن اللهُ عليهم بذلك مِن يقينِهم، وتَسْليمِهم لأمرِه، الثناءَ، فقال: وما زادَهم اجتماعُ الأحزابِ عليهم إلا إيمانًا باللهِ، وتَسْلِيمًا لقَضائِه وأمرِه، ورزَقهم به النصرَ، والظَّفَرَ على الأعداءِ.
Yüce Allah'ın: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ} “Müminler müttefik orduları gördüklerinde” buyruğu hakkında; [zikri yüce olan Allah] buyuruyor ki: Allah'a ve Resulü'ne inanan müminler kâfirlerin topluluklarını gözleriyle gördüklerinde, Allah'ın emrine teslimiyet göstererek ve bunun, {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} buyruğundan {قَرِيبٌ} buyruğuna kadar [olan ayette: “Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenler sizin de başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? ... [Bilesiniz ki Allah'ın yardımı] yakındır”] [Bakara: 214] kendilerine vadettiği vaadin gerçekleşmesi olduğuna kesin olarak inanarak: {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Bu, Allah'ın ve Resulü'nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resulü doğru söylemiştir” dediler. Allah da bu kesin inançları ve O'nun emrine teslimiyetleri sebebiyle onları güzel bir şekilde övdü ve buyurdu ki: Düşman topluluklarının onların aleyhine birleşmesi onların sadece Allah'a olan imanını, O'nun kazasına ve emrine olan teslimiyetini artırdı; böylece onlara düşmanlara karşı zafer ve üstünlük nasip etti.
وبالذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ}. الآية، قال: ذلك أن الله قال لهم في "سورة البقرة": {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ}. إلى قولِه: {إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ}. قال: فلما مَسَّهم البَلاءُ حيث رابَطوا الأحزابَ في الخندقِ، تأوَّل المؤمنون ذلك، ولم يَزِدْهم ذلك إلا إيمانًا وتَسْليمًا .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ} “Müminler müttefik orduları gördüklerinde...” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Bu, Allah'ın Bakara Suresi'nde onlara: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ} “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyruğundan {إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} “Bilesiniz ki Allah'ın yardımı yakındır” buyruğuna kadar [olan ayeti] söylemesindendir. Hendek'te müttefik ordulara karşı nöbet tuttuklarında kendilerine bu bela dokununca, müminler bunu tevil ettiler (o vaadin gerçekleştiğini anladılar) ve bu durum onların sadece imanını ve teslimiyetini artırdı .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومانَ، قال: ثم ذكَر المؤمنين وصِدقَهم وتَصْديقَهم بما وعَدهم اللهُ مِن البَلاءِ، يختبرُهم به، {قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا}: [أي صَبْرًا على البَلاءِ، وتسليمًا] للقضاءِ، وتَصْديقًا بتَحْقيقِ ما كان اللهُ وعَدهم ورسولُه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân rivayet etti, dedi ki: Sonra [Allah], müminleri, onların doğruluğunu ve Allah'ın kendilerini sınamak için vadettiği belayı tasdik edişlerini zikrederek şöyle buyurdu: {قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا} “'Bu, Allah'ın ve Resulü'nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resulü doğru söylemiştir' dediler. Bu [durum] onların yalnızca imanını ve teslimiyetini artırdı”; [yani belaya karşı sabır, kazaya] teslimiyet ve Allah ile Resulü'nün kendilerine vadettiği şeyin gerçekleştiğini tasdik [artırdı] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} وكان اللهُ قد وعَدهم في "سورة البقرة" فقال: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} [البقرة: ٢١٤]. [خيرُهم وأصبرُهم وأعلمُهم بالله]: {مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ}. هذا واللهِ البلاءُ والنقصُ الشديدُ، وإن أصحابَ
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Müminler müttefik orduları gördüklerinde: 'Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resûlü doğru söylemiştir' dediler” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Allah onlara Bakara Suresi'nde: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelenlerin benzeri sizin de başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle ezici bir darlık ve öyle şiddetli bir sıkıntı dokunmuş ve öyle sarsılmışlardı ki, nihayet peygamber ve beraberindeki iman edenler...” [Bakara: 214] -[yani] onların en hayırlısı, en sabırlısı ve Allah'ı en iyi bilenleri- {مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} “'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek [kadar sarsılmışlardı]. Dikkat edin, şüphesiz Allah'ın yardımı pek yakındır!” buyurarak [bunu] vadetmişti. Allah'a yemin olsun ki bu, [büyük] bir imtihan ve şiddetli bir darlıktır. Şüphesiz Ashâb-
رسولِ اللهِ ﷺ لمَّا رَأَوا ما أصابَهم مِن الشدَّةِ والبَلاءِ قالُوا: {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا} وتَصْدِيقًا بما وعَدهم اللهُ، وتَسْلِيمًا لقضاءِ اللَّهِ .
Resûlullah ﷺ'in ashabı kendilerine isabet eden şiddet ve belayı gördüklerinde: {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا} “'Bu, Allah'ın ve Resulü'nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resulü doğru söylemiştir' dediler. Bu [durum] onların yalnızca imanını ve teslimiyetini artırdı” dediler; [yani] Allah'ın kendilerine vadettiği şeyi tasdik etmelerini ve Allah'ın kazasına teslimiyetlerini [artırdı] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا (٢٣) [لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا] (٢٤)}.
Yüce Allah'ın: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا (٢٣) [لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا] (٢٤)} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de beklemektedir. Onlar [ahitlerini] hiçbir şekilde değiştirmediler. (23) [Bunun sebebi,] Allah'ın sadıkları sadakatleriyle ödüllendirmesi, münafıkları da dilerse azaplandırması veya tövbelerini kabul etmesi içindir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (24)” buyruğunun tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذِكرُه: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} باللهِ ورسولِه، {رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ}. يقولُ: أوفَوا بما عاهَدوه عليه؛ من الصَّبرِ على البأساءِ والضَّراءِ وحينَ البأسِ، {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. يقولُ: فمنهم مَن فرَغ من العملِ الذي كان نذَره للهِ، وأوجَبه له على نفسِه، فاسْتُشْهِد بعضٌ يومَ بدرٍ، وبعضٌ يومَ أحدٍ، وبعضٌ في غيرِ ذلك مِن المواطنِ. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} قضاءَهن والفراغَ منه، كما قضَى مَن مضَى منهم على الوفاءِ للهِ بعهدِه، والنصْرِ من اللهِ، والظَّفَرِ على عدوِّه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a ve Resulü'ne iman eden {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden”, {رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar”. [Yani] darlıkta, zorlukta ve savaş anında sabretmek hususunda O'na verdikleri ahde vefa gösterdiler, {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu)”. [Yani] onlardan kimi Allah için adadığı ve kendi nefsine farz kıldığı ameli tamamladı; böylece kimisi Bedir günü, kimisi Uhud günü, kimisi de başka yerlerde şehit oldu. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Kimi de beklemektedir”; Allah'a olan ahdine vefası, Allah'tan gelen yardım ve düşmanına karşı kazandığı zafer üzere daha önce geçenlerin yerine getirdiği gibi, bunu yerine getirmeyi ve tamamlamayı beklemektedir.