والنَّحْبُ: النذْرُ في كلامِ العربِ، وللنَّحْبِ أيضًا في كلامِهم وجوهٌ غيرُ ذلك؛ منها الموتُ، كما قال الشاعرُ :
Arap kelamında *en-nahb* (النَّحْب), adak demektir. Onların kelamında *en-nahb* için bunun dışında başka anlamlar da vardır; bunlardan biri ölümdür; nitekim şair şöyle demiştir :
*قَضَى نَحْبَه فِي مُلْتَقَى القَوْمِ هَوْبَرُ *
*Topluluğun karşılaştığı yerde [savaş meydanında] Hevber ecelini tamamladı [öldü].*
يعنى: مَنِيَّتَه ونفسَه. ومنها الخَطَرُ العظيمُ، كما قال جريرٌ :
[Şair] bununla onun ecelini ve canını kastetmektedir. Bu anlamlardan biri de büyük tehlikedir; nitekim Cerîr şöyle demiştir :
بِطَخْفَةَ جالَدْنا المُلُوكَ وخَيْلُنا … عَشِيَّةَ بَسْطَامٍ جَرَيْنَ على نَحْبِ
Tahafe'de krallarla kılıç vuruştuk ve atlarımız, Bastâm akşamında büyük bir tehlike üzere koştular .
أي على خَطَرٍ عظيمٍ. ومنها النَّحِيبُ، يقالُ: نحَب في سيرِه يومَه أجمعَ. [إِذا مَدَّ، فلم يَنزِلْ يومَه] وليلَتَه، ومنها التنحيبُ، وهو الخطار، كما قال الشاعر :
Yani büyük bir tehlike üzere [koştular]. Bu anlamlardan biri de *en-nahîb*dir (durmaksızın hızlı yürümek); denilir ki: "Bütün gün yürüyüşünde hızlandı/çaba gösterdi." [Yürüyüşü uzatıp gününü] ve gecesini [konaklamadan geçirdiği zaman]. Bir diğeri de *et-tenhîb*dir ki o da bahse girmek/tehlikeye atılmaktır; nitekim şair şöyle demiştir :
وإِذْ نَحْبَتْ كَلْبٌ على الناسِ أَيُّهُمْ … أحَقُّ بِتَاجِ المَاجِدِ المُتكرِّمِ
Kelb kabilesi, şerefli ve cömert [hükümdarın] tacına insanların hangisinin daha layık olduğu hususunda bahse girdiğinde .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى يزيدُ بنُ رُومان: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ}: أي وفَّوا الله بما عاهَدوه عليه، {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. أي: فرَغ من عملِه، ورجَع إلى ربِّه، كمَن اسْتُشهِد يومَ بدرٍ ويومَ أُحُدٍ، ومنهم مَن ينتظرُ ما وعَد الله مِن نصرِه، أو الشهادةِ على ما مضَى عليه أصحابُه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak’tan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân rivayet etti: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar”; yani Allah'a verdikleri ahde vefa gösterdiler. {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”; yani amelini tamamlayıp Rabbine döndü; nitekim Bedir günü ve Uhud günü şehit olanlar gibi. Onlardan kimi de Allah'ın vadettiği yardımını yahut arkadaşlarının yürüdüğü yol üzere şehadeti beklemektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. قال: عهدَه، فقُتِل أو عاشَ {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِر}
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den [şöyle rivayet etti]: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”. Dedi ki: Ahdini [yerine getirdi]; böylece ya öldürüldü yahut yaşadı. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِر} “Kimi de beklemektedir”
يومًا فيه جهادٌ، فيَقْضى نحبَه؛ عهدَه فيُقْتَلُ أو يَصْدُقُ في لقائِه .
[Kimi de] içinde cihat olan bir günü [beklemektedir] ki böylece adağını, [yani] ahdini yerine getirsin ; ya öldürülür ya da [düşmanla] karşılaşmasında sadakat gösterir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. قال: عهدَه، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ}. قال: يومًا فيه قتالٌ، فيصْدُقُ في اللقاءِ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den rivayet etti: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”. Dedi ki: Ahdini [yerine getirdi]. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Kimi de beklemektedir”. Dedi ki: İçinde savaş olan bir günü [beklemektedir] ki [düşmanla] karşılaşmada sadakat göstersin.
قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن مجاهدٍ: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. قال: ماتَ على العهدِ.
Dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o da Mücâhid’den rivayet etti: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”. Dedi ki: Ahit üzere vefat etti.
قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن عبدِ اللهِ بن فلانٍ، قد سمَّاه ذهَب عنى اسمُه، عن أبيه: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. قال: نَذْرَه .
Dedi ki: Bize Ebû Üsâme, adını andığı fakat ismi benden gitmiş olan Abdullah b. falandan, o da babasından rivayet etti: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”. Dedi ki: Adağını [yerine getirdi] .
قال: : [حدَّثنا ابن إدريسَ] ، عن طلحةَ بن يحيى، عن عمِّه عيسى بن طلحةَ، أن أعرابيًّا أتَى النبيَّ ﷺ، فسأله: مَن الذين قَضَوا نَحْبَهم؟ فأعرَض عنه، ثم سأله، فأعرَض عنه ، ودخَل طلحةُ مِن بابِ المسجدِ وعليه ثوبانِ أخضرانِ، فقال: "هذا مِن الذين قَضَوا نَحْبَهم" .
Dedi ki: : [Bize İbn İdrîs rivayet etti] , Talha b. Yahyâ’dan, o amcası Îsâ b. Talha’dan: Bir bedevi Nebî ﷺ'e gelip ona: "Adağını yerine getirenler kimlerdir?" diye sordu. [Hz. Peygamber] ondan yüz çevirdi. Sonra [bedevi tekrar] sordu, yine ondan yüz çevirdi . Derken Talha, üzerinde iki yeşil elbise olduğu halde mescidin kapısından girdi. Bunun üzerine [Resûlullah ﷺ]: "İşte bu, adağını yerine getirenlerdendir" buyurdu .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. قال: موتُه على الصدقِ والوفاءِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} الموتَ على مثلِ ذلك، ومنهم مَن بدَّل تبديلًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Hevze rivayet etti, dedi ki: Bize Avf, Hasen’den onun şu sözü hakkında rivayet etti: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”. Dedi ki: Sadakat ve vefa üzere ölmesidir. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Kimi de beklemektedir”; aynı şekilde ölümü [beklemektedir]. Onlardan kimi de [sözünü] büsbütün değiştirmiştir.
حدَّثني محمدُ بنَ عُمارةَ، قال: ثنا عبيدَ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن سعيدِ بن مسروقٍ، عن مجاهدٍ: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ}. قال: النَّحْبُ العهدُ.
Bana Muhammed b. Umâre rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Saîd b. Mesrûk’tan, o da Mücâhid’den bildirdi: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi, kimi de beklemektedir”. Dedi ki: *En-Nahb*, ahittir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} على الصدقِ والوفاءِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِر} مِن نفسِه الصدقَ والوفاءَ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi”; sadakat ve vefa üzere [adağını yerine getirdi]. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِر} “Kimi de beklemektedir”; kendi nefsinden sadakat ve vefa [göstermeyi beklemektedir] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. قال: ماتَ على ما هو عليه مِن التصديقِ والإيمانِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} ذلك.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şu buyruk hakkında dedi ki: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”. Dedi ki: Üzerinde bulunduğu tasdik ve iman üzere öldü. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Kimi de beklemektedir”; bunu [beklemektedir].
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبى بُكَيرٍ، قال شَرِيكُ بنُ عبدِ اللَّهِ: أَخبَرناه عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}. قال: الموتُ على ما عاهَد الله عليه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} الموتَ على ما عاهَد الله عليه .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Bükeyr rivayet etti, Şerîk b. Abdillâh dedi ki: Bunu bize Sâlim, Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan bildirdi: {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”. Dedi ki: Allah'a vadettiği şey üzere ölmektir. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Kimi de beklemektedir”; Allah'a vadettiği şey üzere ölmeyi [beklemektedir] .
وقيل: إن هذه الآية نزلَت في قومٍ لم يشهَدوا بدرًا، فعاهَدوا الله أن يَفُوا قتالًا
Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz bu ayet, Bedir [Gazvesi]'nde bulunmayıp [bunun üzerine] Allah'a savaşarak vefa göstereceklerine dair ahit veren bir topluluk hakkında inmiştir.
للمشركين مع رسولِ الله ﷺ، فمنهم مَن أوفَى فقضَى نَحْبَه، ومنهم من بدَّل. ومنهم مَن أوفَى ولم يَقْضِ نحبَه، وكان منتظرًا، على ما وصَفهم اللهُ به مِن صفاتِهم في هذه الآيةِ.
Resûlullah ﷺ ile beraber müşriklere karşı savaşta vefa göstereceklerine dair Allah'a ahdetmişlerdi. Onlardan kimi vefa gösterip adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de [ahdini] değiştirdi. Kimisi de vefa gösterip henüz adağını yerine getirmemiş olarak, Allah'ın bu ayette onların sıfatlarından olarak nitelediği üzere beklemekteydi.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن ثابتٍ، عن أنسٍ، أن أنسَ بن النضرِ تَغيَّبَ عن قتال بدرٍ، فقال: تغيبتُ أوَّلِ مشهدٍ شَهِده رسولُ اللهِ ﷺ، لئن رأيتُ قتالًا لَيَرَيَنَّ اللَّهُ ما أصنعُ. فلما كان يومُ أُحُدٍ، وهُزِم الناسُ، لقِى سعدَ بنَ معاذٍ، فقال: والله إنى لأجِدُ ريح الجنةِ. فتقدَّم فقاتَل حتى قُتِل، فنزلَت فيه هذه الآيةُ: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} .
Bize Amr b. Alî rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit’ten, o da Enes’ten rivayet etti: Enes b. en-Nadr Bedir savaşında bulunamamıştı; şöyle dedi: "Resûlullah ﷺ'in bulunduğu ilk savaşta bulunamadım. Eğer [bir daha] savaş görürsem, ne yapacağımı Allah muhakkak görecektir." Uhud günü olup da insanlar hezimete uğrayınca Sa‘d b. Muâz ile karşılaştı ve: "Vallahi ben cennetin kokusunu alıyorum" dedi. İleri atılıp öldürülünceye kadar savaştı. Bunun üzerine onun hakkında şu ayet indi: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de beklemektedir” .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ بَكْرٍ، قال: ثنا حَميدٌ، قال: زعَم أَنسُ بن مالكٍ قال: غابَ أَنسُ بنُ النَّضْرِ عن قتالِ يومِ بدرٍ، فقال: غِبْتُ عن قتالِ رسولِ اللهِ ﷺ المشركين، لَئِنْ أشْهَدنى اللهُ قتالًا لَيَرَيَنَّ اللهُ ما أصنعُ. فلما كان يومُ أُحدٍ انكشَف المسلمون، فقال: اللهمَّ إنى أبرأُ إليك مما جاء به هؤلاء المشركون، وأعتذرُ إليك مما صنَع هؤلاء - يعنى المسلمين -. فمشَى بسيفه، فلَقِيه سعدُ بنُ مُعاذٍ، فقال: أي سعدُ، إنى لأجِدُ ريح الجنةِ دونَ أُحدٍ. فقال سعدٌ: يا رسولَ اللهِ، فما استطعتُ أن أصنعَ ما صنعَ. قال أنسُ بنُ مالكٍ: فوجَدناه بينَ القَتْلَى، به بِضْعٌ وثمانون جِراحةً؛
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Bekr rivayet etti, dedi ki: Bize Humeyd rivayet etti, dedi ki: Enes b. Mâlik bildirdi ve dedi ki: Enes b. en-Nadr, Bedir günü savaşa katılamamıştı ve şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in müşriklerle olan savaşında bulunamadım. Eğer Allah beni [müşriklerle başka] bir savaşa şahit kılarsa, ne yapacağımı Allah muhakkak görecektir." Uhud günü olup da Müslümanlar dağılınca şöyle dedi: "Allahım! Şu müşriklerin getirdiği şeyden (küfürden) sana sığınırım; şunların –yani Müslümanların– yaptıklarından dolayı da senden af dilerim." Sonra kılıcıyla yürüdü ve Sa‘d b. Muâz ile karşılaştı. Ona: "Ey Sa‘d! Doğrusu ben Uhud’un berisinden cennetin kokusunu alıyorum!" dedi. Sa‘d [sonradan şöyle] dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Onun yaptığını ben yapamadım." Enes b. Mâlik dedi ki: Onu maktullerin arasında bulduk; üzerinde seksenden fazla yara vardı;
بين ضربةٍ بسيفٍ، وطَعْنةٍ برمحٍ، ورَمْيَةٍ بسهمٍ، فما عرفناه حتى عرفتْه أختُه ببَنانه. قال أنسٌ: فكُنَّا نتحدَّثُ أن هذه الآيةَ: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} نزلَت فيه وفى أصحابه .
Kılıç darbesi, mızrak saplanması ve ok atılması arasında [birçok yara vardı]. Kız kardeşi onu parmak uçlarından tanıyana kadar biz onu tanıyamadık. Enes dedi ki: Biz şu ayetin: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” onun ve arkadaşları hakkında indiğini konuşurduk .
حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمعتُ حُمَيدًا يحدِّثُ، عن أنسِ بن مالكٍ، أن أنسَ بنَ النضرِ غابَ عن قتالِ بدرٍ. ثم ذكَر نحوَه.
Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet etti, dedi ki: Bize el-Mu‘temir rivayet etti, dedi ki: Humeyd’in, Enes b. Mâlik’ten rivayet ederek Enes b. en-Nadr’ın Bedir savaşında bulunmadığını anlattığını işittim. Sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، قال: ثنا طلحةُ بنُ يحيى، عن موسى وعيسى ابنى طلحةَ، عن طلحةَ، أن أعرابيًّا أتَى رسولَ اللهِ ﷺ، قال: وكانوا لا يجرُؤون على مسألتِه، فقالوا للأعرابيِّ: {مَنْ قَضَى نَحْبَهُ}؛ مَن هو؟ فسألَه، فأعرَض عنه، ثم سأله، ثم سأله، فأعرَض عنه، ثم دخلتُ مِن بابِ المسجدِ وعليَّ ثيابٌ خُضْرٌ، فلما رأني رسولُ اللهِ ﷺ قال: "أينَ السَّائِلُ عَمَّن قَضَى نَحْبَه؟ ". قال الأعرابيُّ: أنا يا رسولَ اللَّهِ. قال: "هذا مِمَّن قَضَى نَحْبَه" .
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr rivayet etti, dedi ki: Bize Talha b. Yahyâ, Talha’nın iki oğlu Mûsâ ve Îsâ’dan, onlar da Talha’dan rivayet etti: Bir bedevi Resûlullah ﷺ'e geldi. [Talha] dedi ki: [Ashap] ona soru sormaya çekinirlerdi. Bu yüzden bedeviye: "{مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Adağını yerine getiren”; o kimdir?" [diye sor] dediler. [Bedevi] ona sordu, [Resûlullah] ondan yüz çevirdi. Sonra sordu, sonra yine sordu, [Resûlullah] ondan yüz çevirdi. Sonra ben üzerimde yeşil elbiseler olduğu halde mescidin kapısından girdim. Resûlullah ﷺ beni görünce: "Adağını yerine getirenin kim olduğunu soran nerede?" buyurdu. Bedevi: "Benim, ey Allah'ın Resulü" dedi. [Resûlullah]: "İşte bu, adağını yerine getirenlerdendir" buyurdu .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عبدُ الحميدِ الحِمَّانيُّ، عن إسحاقَ بن يحيى الطَّلْحِيِّ، عن موسى بن طلحةَ، قال: قامَ معاويةُ بن أبي سفيانَ، فقال: إني سمعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقول: "طلحةُ مِمَّنْ قَضَى نَحْبَه".
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülhamîd el-Hımmânî, İshak b. Yahyâ et-Talhî’den, o Mûsâ b. Talha’dan rivayet etti, dedi ki: Muâviye b. Ebî Süfyân [ayağa] kalkıp şöyle dedi: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « طلحةُ مِمَّنْ قَضَى نَحْبَه » «Talha, adağını yerine getirenlerdendir.»
حدَّثني محمدُ بنُ عمرِو بن تمامٍ الكلبيُّ، قال: ثنا سليمانُ بنُ أيوبَ، قال: ثنى أبي، عن إسحاقَ بن يحيى بن طلحةَ، عن عمِّه موسى بن طلحةَ، عن أبيه طلحةَ، قال: لمَّا قدِمْنا من أُحدٍ، وصِرْنا بالمدينةِ، صعد النبيُّ ﷺ المنبرَ ، فخطَب الناسَ وعَزَّاهم، وأخبرهم بما لهم فيه من الأجر، ثم قرأ: {رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ}. الآيةَ، قال: فقام إليه رجلٌ فقال: يا رسولَ اللَّهِ، مَن هؤلاء؟ فالتفَت وعليَّ ثوبانِ أخضَران، فقال: "أَيُّها السَّائِلُ، هذا منهم" .
Bana Muhammed b. Amr b. Temmâm el-Kelbî rivayet etti, dedi ki: Bize Süleymân b. Eyyûb rivayet etti, dedi ki: Bana babam, İshak b. Yahyâ b. Talha’dan, o amcası Mûsâ b. Talha’dan, o da babası Talha’dan rivayet etti, dedi ki: Uhud'dan gelip Medine'ye vardığımızda Nebî ﷺ minbere çıktı , insanlara hitap edip taziyede bulundu ve bu [savaşta] kendileri için ne kadar ecir olduğunu bildirdi; sonra şu ayeti okudu: {رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “...öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar”. [Talha] dedi ki: Bir adam kalkıp: "Ey Allah'ın Resulü, bunlar kimlerdir?" dedi. [Resûlullah], üzerimde iki yeşil elbise olduğu halde bana doğru dönüp şöyle buyurdu: "Ey soran kimse! İşte bu onlardandır" .
وقولُه: {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا}. يقول: [وما غَيَّروا العهدَ الذي عاهَدوا ربَّهم تَغْييرًا، كما غيَّره المُعوِّقون القائِلون لإخْوانِهم: {هَلُمَّ إِلَيْنَا}. [الأحزاب: ١٨]، والقائلون: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ}. [الأحزاب: ١٣].
Yüce Allah'ın: {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا} “Onlar [ahitlerini] hiçbir şekilde değiştirmediler” buyruğu hakkında [şöyle] der: [Kardeşlerine: {هَلُمَّ إِلَيْنَا} “Bize gelin” [Ahzâb: 18] diyen ve: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ} “Evlerimiz açıktır (korumasızdır)” [Ahzâb: 13] diyen engelleyicilerin değiştirdiği gibi, Rablerine verdikleri ahdi hiçbir şekilde değiştirmediler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ]
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir] .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا}.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den: {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا} “Onlar [ahitlerini] hiçbir şekilde değiştirmediler” [buyruğu hakkında rivayet etti].
يقولُ: ما شكُّوا وما تَردَّدوا في دينهم، ولا استبدَلوا به غيرَه .
[Katâde] der ki: Dinlerinde şüpheye düşmediler, tereddüt etmediler ve onu başka bir şeyle değiştirmediler .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا}: لم يُغيِّروا دينهم كما غيَّر المنافقون.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا} “Onlar [ahitlerini] hiçbir şekilde değiştirmediler” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Münafıkların değiştirdiği gibi dinlerini değiştirmediler."
وقولُه: {لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ}، {لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ} منهم {بِصِدْقِهِمْ}. يقولُ: ليُثِيبَ اللهُ أهلَ الصدقِ منهم بصِدْقِهم الله بما عاهَدوه عليه، ووفائِهم له به، {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ} بكفرِهم باللهِ ونفاقِهم، {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} مِن نفاقِهم، فيَهْديَهم للإيمانِ.
Yüce Allah'ın: {لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ} “[Bunun sebebi,] Allah'ın sadıkları sadakatleriyle ödüllendirmesi [içindir]” buyruğu hakkında Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar”; {لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ} “Allah'ın sadıkları ödüllendirmesi [içindir]”, onlardan {بِصِدْقِهِمْ} “sadakatleriyle”. Şöyle der: Allah'ın, onlardan sadakat ehli olanları Allah'a ahdettikleri şeydeki sadakatleri ve O'na gösterdikleri vefaları sebebiyle mükâfatlandırması, {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ} “münafıkları da dilerse azaplandırması”, Allah'ı inkârları ve nifakları sebebiyle [azaplandırması], {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “veya tövbelerini kabul etmesi içindir”, nifaklarından [dönüşlerini kabul edip] onları imana iletmesi [içindir].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: إن شاء أخرجَهم مِن النفاقِ إلى الإيمانِ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti: {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Münafıkları da dilerse azaplandırması veya tövbelerini kabul etmesi [içindir]”. [Katâde] der ki: Dilerse onları nifaktan imana çıkarır .
إن قال قائلٌ: ما وَجْهُ الشرطِ في قولِه: {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ} بقولِه: {إِنْ شَاءَ}، والمنافقُ كافرٌ؟ وهل يجوزُ ألَّا يشاءَ تعذيبَ المنافقِ؛ فيقالَ: ويُعذّبُه إِن شاء؟ قيل: إن معنى ذلك على غيرِ الوجهِ الذي تَوَهَّمْتَهُ، وإنما معنى ذلك: ويعذِّبَ المنافقين، بألَّا يوفَّقَهم للتوبةِ مِن نفاقِهم، حتى يَموتوا على كفرِهم إن شاء، فيستوجِبوا بذلك العذابَ. فالاستثناءُ إنما هو مِن أجلِ التوفيقِ، لا مِن العذابِ إن ماتوا على نفاقهم.
Bir kimse: "Münafık bir kâfir olduğu halde, {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ} “Münafıkları da azaplandırması” ifadesinde {إِنْ شَاءَ} “dilerse” denilerek şart koşulmasının gerekçesi nedir? Münafığa azap etmeyi dilememesi caiz midir ki 'dilerse ona azap eder' densin?" diye sorarsa şöyle cevap verilir: Bunun anlamı senin vehmettiğin şekilde değildir. Bunun anlamı şudur: Dilerse onları nifaklarından tövbeye muvaffak kılmayıp küfürleri üzere ölmelerini diler ve böylece azabı hak etmiş olarak münafıkları azaplandırır. Dolayısıyla istisna (şart), münafık olarak öldükleri takdirde azap görmeleriyle ilgili değil, tövbeye muvaffak kılınmalarıyla ilgilidir.
وقد بَيَّن ما قلنا في ذلك قولهُ: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ}. [فمعنى الكلامِ إِذنْ ويعذِّبَ المنافقين إذ لم يَهْدِهم للتوبة]، فيوفِّقْهم لها، أو يتوبَ عليهم فلا يعذِّبَهم.
Bu hususta söylediğimiz görüşü [Allah Teâlâ'nın]: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “veya tövbelerini kabul etmesi [içindir]” buyruğu açıklamaktadır. [O halde sözün anlamı şudur: Onları tövbeye iletmeyip] buna muvaffak kılmadığı takdirde münafıklara azap eder veya tövbelerini kabul edip onlara azap etmez.
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}. يقولُ: إن الله كان ذا سِتْرٍ على ذنوبِ التائبين، رحيمًا بالتائبِين أن يعاقبَهم بعدَ التوبةِ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu hakkında [şöyle] der: Şüphesiz Allah, tövbe edenlerin günahlarını çokça örten ve tövbeden sonra onları cezalandırmama hususunda tövbe edenlere çok merhamet edendir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا (٢٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا (٢٥)} “Allah, inkâr edenleri hiçbir hayra (zafere) ulaşamadan öfkeleriyle geri çevirdi. Savaşta Allah müminlere yetti. Allah güçlüdür, mutlak galiptir. (25)” buyruğunun tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: وردَّ اللهُ الذينَ كَفَروا به وبرسولِه مِن قُرَيشٍ وغَطَفانَ، {بِغَيْظِهِمْ}. يقولُ: بكَرْبِهم وغَمِّهم، بفَوْتِهم ما أمَّلوا مِن الظَّفَرِ، وخَيْبَتِهم مما كانوا طَمِعوا فيه مِن الغَلَبَةِ، {لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا}. يقولُ: لم يُصيبوا مِن المسلمين مالًا ولا إسارًا، {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ} بجنودِه مِن الملائكةِ، والريح التي بعَثها عليهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, Kureyş ve Gatafân'dan Kendisini ve Resulü'nü inkâr edenleri geri çevirdi; {بِغَيْظِهِمْ} “öfkeleriyle”. [Yani] umdukları zaferi kaçırmaları ve tamah ettikleri galibiyetten mahrum kalmaları sebebiyle sıkıntı ve kederleriyle [geri çevirdi]. {لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا} “Hiçbir hayra (zafere) ulaşamadan”; yani Müslümanlardan ne bir mal ne de bir esir elde edemeden [geri çevirdi]. {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ} “Savaşta Allah müminlere yetti”; meleklerden oluşan ordularıyla ve üzerlerine gönderdiği rüzgârla [yetti].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا}: الأحزابَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا} “Allah, inkâr edenleri hiçbir hayra (zafere) ulaşamadan öfkeleriyle geri çevirdi” kavli hakkında: "[Bunlar] Ahzâb'dır (birleşik kabilelerdir)" dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا}. وذلك يومَ أبي سفيانَ والأحزابِ، ردَّ اللهُ أبا سفيانَ وأصحابَه بغَيْظِهم لم ينَالوا خيرًا، {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ} بالجنودِ مِن عندهِ، والريحِ التي بَعَث عليهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] onun şu kavli hakkında [şöyle dediğini] anlattı: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا} “Allah, inkâr edenleri hiçbir hayra (zafere) ulaşamadan öfkeleriyle geri çevirdi”. Bu, Ebû Süfyân ve Ahzâb günüdür. Allah, Ebû Süfyân'ı ve beraberindekileri hiçbir hayra eremeden öfkeleriyle geri çevirdi. {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ} “Allah, savaşta müminlere kâfi geldi”; [bunu da] Kendi katından ordular ve üzerlerine gönderdiği rüzgâr ile [yaptı].
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومانَ: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا}. أي: قريشٌ وغَطَفانُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا} “Allah, inkâr edenleri hiçbir hayra (zafere) ulaşamadan öfkeleriyle geri çevirdi” [ayeti hakkında]: "Yani Kureyş ve Gatafân'dır" dedi.
حدَّثني الحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدَائيُّ، قال: ثنا شَبابَةُ، قال: ثنا ابن أبي ذئبٍ، عن سعيدِ بن أبي سعيدٍ المَقْبُرِي، عن عبدِ الرحمنِ بن أبي سعيدٍ الخُدرِيِّ، عن أبيه، قال: حُبِسْنا يومَ الخندقِ عن الصلاةِ، فلم نُصَلِّ الظهرَ ولا العصرَ ولا المغربَ ولا العشاءَ، حتى كان بعدَ العشاءِ بهَويٍّ ، وكُفينا، وأنزَل الله: وأنزَل اللهُ: {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا}. فأمَر رسولُ اللهِ ﷺ بلالًا، فأقامَ الصلاةَ، وصلَّى الظهرَ، فأحسنَ صلاتَها، كما كان يُصَلِّيها في وقتِها، ثم صَلَّى العصَر كذلك، ثم صلَّى المغربَ كذلك، ثم صلَّى العشاءَ كذلك، جعَل لكلِّ صلاةٍ إقامةً، وذلك قبلَ أن تنزلَ صلاة الخوفِ: {فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا} [البقرة: ٢٣٩].
Bana el-Hüseyin b. Ali es-Sudâî anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zi'b, Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o Abdurrahman b. Ebî Saîd el-Hudrî'den, o da babasından naklen anlattı; babası şöyle dedi: Hendek günü namaz kılmaktan alıkonulduk; öyle ki öğleyi, ikindiyi, akşamı ve yatsıyı kılamadık. Nihayet yatsıdan sonra gecenin bir vakti oldu ve bize kâfi gelindi. Allah da: {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا} “Savaşta Allah müminlere yetti. Allah güçlüdür, mutlak galiptir” [ayetini] indirdi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ Bilâl'e emretti; o da kamet getirdi. [Resûlullah] öğle namazını vaktinde kıldığı gibi güzelce kıldırdı; sonra ikindiyi de aynı şekilde kıldırdı, sonra akşamı da aynı şekilde kıldırdı, sonra yatsıyı da aynı şekilde kıldırdı. Her namaz için bir kamet getirdi. Bu durum, korku namazı hakkındaki: {فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا} “Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız, yaya yahut binekli olarak (kılın)” [el-Bakara: 239] ayeti inmeden önceydi.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا ابن أبي فَدِيكٍ، قال: ثنا ابن أبي ذئبٍ، عن المَقْبُرِيِّ عن عبدِ الرحمنِ بن أبي سعيدٍ، [عن أبي سعيدٍ] الخُدريِّ، قال: حُبِسْنا يومَ الخندقِ. فذكَر نحوَه.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Fedeyk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zi'b, el-Makburî'den, o Abdurrahman b. Ebî Saîd'den, [o da Ebû Saîd] el-Hudrî'den anlattı; o şöyle dedi: Hendek günü alıkonulduk... deyip benzerini zikretti.
وقولُه: {وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا}. يقولُ: وكان الله قويًّا على فعلِ ما يشاءُ فعلَه بخلقِه، فينصرُ مَن شاء منهم على مَن [يَشَاءُ، ويخذُلُ مِن] شاء أن يخذُلَه،
O'nun: {وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا} “Allah güçlüdür, mutlak galiptir” buyruğuna gelince; [Ebû Ca‘fer] der ki: Allah, yaratıkları hakkında yapmayı dilediği şeyi yapmaya kâdirdir; dolayısıyla onlardan dilediğine [dilediği] kimseye karşı yardım eder ve yüzüstü bırakmak [istediği kimseyi de yüzüstü] bırakır,
لا يَغْلِبُه غالبٌ، {عَزِيزًا}. يقولُ: هو شديدٌ انتْقامُه ممن انتقَم منه مِن أعدائِه.
Hiçbir galip O'na üstün gelemez. {عَزِيزًا} “Mutlak galiptir”; [yani] düşmanlarından intikam aldıklarına karşı intikamı pek çetin olandır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا}: قويًّا في أمرِه، عزيزًا في نِقْمَتِه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا} “Allah güçlüdür, mutlak galiptir”; emrinde güçlü, intikamında mutlak galiptir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا (٢٦) وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا (٢٦) وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢٧)} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri de kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz. (26) Onların topraklarını, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı da size miras bıraktı. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (27)” buyruğunun tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: وأنزَل اللهُ الذين أعانوا الأحزابَ مِن قريشٍ وغَطَفانَ على رسولِ اللهِ ﷺ وأصحابه، وذلك هو مظاهرتُهم إياهم ، وعُنى بذلك بنو قُرَيظةَ، وهم الذين ظاهَروا الأحزابَ على رسولِ اللهِ ﷺ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, Resûlullah'a ﷺ ve ashabına karşı Kureyş ve Gatafân'dan olan Ahzâb'a yardım edenleri [kalelerinden] indirdi. Onların müzahereti (yardımlaşması), onlara destek olmalarıydı . Bununla Kurayzaoğulları kastedilmiştir; onlar, Resûlullah'a ﷺ karşı Ahzâb'a arka çıkan kimselerdir.
وقولُه: {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}. يعنى: مِن أهلِ التوراةِ، وكانوا يهودًا.
O'nun: {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden” buyruğu, Tevrat ehlinden demektir; onlar Yahudi idiler.
وقولُه: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ}. يعنى: مِن حُصُونهم.
O'nun: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ} “kalelerinden” buyruğu, onların müstahkem mevkilerinden / hisarlarından demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرِو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}. قال: قُرَيظةَ، يقولُ: أنزَلهم من صياصِيهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri de indirdi” [ayeti hakkında Mücâhid] şöyle dedi: [Bunlar] Kurayza[oğullarıdır]. [Taberî] der ki: [Yani Allah] onları kalelerinden indirdi [demektir].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}: وهم بنو قُرَيظةَ، ظاهَروا أبَا سفيانَ وراسَلوه، فنكَثوا العهدَ الذي بينَهم وبينَ نبيِّ اللهِ، قال: فبينا رسولُ اللهِ ﷺ عندَ زينبَ بنتِ جحشٍ يَغْسِلُ رأسه، وقد غسَلت شقَّه، إذ أتاه جبريلُ ﷺ، فقال: عفا اللهُ عنك، ما وضَعت الملائكةُ سلاحَها منذُ أربعين ليلةً، فانهَضْ إلى بني قريظةَ، فإني قد قطَعتُ أوتارَهم، وفتَحتُ أبوابَهم، وترَكتُهم في زلزال وبلبال. قال: فاستلأَم رسولُ اللهِ ﷺ، ثم سلَك سِكةَ بنى غَنْمٍ، فاتبَعه الناسُ وقد عصَب حاجبَه بالترابِ. قال: فأتاهم رسولُ اللهِ ﷺ، فحاصرهم وناداهم: "يا إخوةَ القردة" فقالوا: يا أبا القاسم، ما كُنْتَ فحَّاشا. فنزَلوا على حكمِ ابن مُعاذٍ، وكان بينَهم وبينَ قومِه حِلْفٌ، فرَجَوْا أن تأخذَه فيهم هَوادةٌ، وأومَأَ إليهم أبو لُبابةَ أنه الذَّبْحُ، فأَنزَلَ اللَّهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [الأنفال: ٢٧]. فحكم فيهم أن تُقْتَلَ مُقاتِلتُهم، وأن تُسْبَى ذرارِيُّهم، وأَنَّ عَقارَهم للمهاجِرين، دونَ الأنصارِ، فقال قومُهُ وعَشيرتُه : آثرتَ المهاجرين بالعقَار علينا؟ قال: فإنكم كنتم ذوى عَقَارٍ، وإن المهاجرين كانوا لا عقارَ لهم. وذُكِر لنا أن رسولُ اللهِ ﷺ كبَّر وقال: "قَضَى فِيكُمْ بِحُكْمِ اللهِ" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini anlattı: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri de... indirdi”; onlar Ebû Süfyân'a arka çıkan, onunla yazışıp Allah'ın Peygamberi ile aralarındaki ahdi bozan Kurayzaoğullarıdır. Dedi ki: Resûlullah ﷺ Zeyneb bnt. Cahş'ın yanındayken başını yıkıyordu; Zeyneb bir tarafını yıkamıştı ki Cibrîl aleyhisselâm geldi ve: "Allah seni bağışlasın, melekler kırk gecedir silahlarını bırakmadı. Kurayzaoğulları'na doğru harekete geç ; zira ben onların kirişlerini kestim, kapılarını açtım ve onları sarsıntı ve kargaşa içinde bıraktım" dedi. Dedi ki: Resûlullah ﷺ zırhını giydi , sonra Ganmoğulları sokağına yöneldi. Kaşları tozla örtülmüş olduğu halde insanlar da onun peşine düştü. Dedi ki: Resûlullah ﷺ onların yanına vardı, onları kuşattı ve kendilerine: "Ey maymunların kardeşleri!" diye seslendi. Onlar: "Ey Ebu'l-Kāsım, sen asla çirkin söz söyleyen biri değildin" dediler. Sonra İbn Muâz'ın (Sa'd b. Muâz'ın) hükmüne razı olup indiler; kendileri ile onun kavmi arasında bir ittifak vardı ve onun kendilerine müsamaha göstermesini umuyorlardı. Ebû Lübâbe onlara [boğazını göstererek hükmün] boğazlanmak olduğuna işaret etti. Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'a ve Peygamber'e hainlik etmeyin; bile bile kendi emanetlerinize de hainlik etmeyin” [el-Enfâl: 27] ayetini indirdi. Sa'd onlar hakkında; savaşan erkeklerinin öldürülmesine, zürriyetlerinin esir edilmesine ve gayrimenkullerinin Ensar'a değil Muhacirler'e verilmesine hükmetti. Bunun üzerine kavmi ve aşireti : "Gayrimenkulü bize değil de Muhacirler'e mi tercih ettin?" dediler. Sa'd: "Çünkü sizin gayrimenkulünüz vardı, Muhacirler'in ise hiç gayrimenkulü yoktu" dedi. Bize zikredildiğine göre Resûlullah ﷺ tekbir getirdi ve: "Haklarında Allah'ın hükmüyle hükmetti" buyurdu.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لما أصبَح.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Sabah olunca
رسولُ اللهِ ﷺ انصرف عن الخندقِ راجعًا إلى المدينةِ، والمسلمون، ووضَعوا السلاحَ.
Resûlullah ﷺ ve Müslümanlar Hendek'ten ayrılıp Medine'ye döndüler ve silahları bıraktılar.
فلما كانت الظهرُ أتى جبريلُ ﵇ رسولُ اللهِ ﷺ كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن ابن شهابٍ الزهريِّ - مُعْتَجِرًا بعمامةٍ مِن إستبرقٍ، على بغلةٍ عليها رِحَالةٌ، عليها قطيفةٌ مِن ديباجٍ؛ فقال: أقد وضَعتَ السلاحَ يا رسولُ اللهِ؟ قال: "نعم". قال جبريلُ: ما وضَعتِ الملائكةُ السلاحَ بعدُ وما رجَعت الآن إلَّا مِن طلبِ القومِ، إن اللَّهَ يَأْمُرُك يا محمدُ بالسيرِ إلى بني قريظةً، وأنا عامدٌ إلى بنى قُرَيظةَ. فأمَرَ رسولُ اللهِ ﷺ منادِيًا، فأذَّن في الناس أن: "من كان سامعًا مُطيعًا فلا يُصَلِّينَّ العصرَ إلا في بني قريظةَ". وقدَّم رسولُ اللهِ ﷺ عليَّ بنَ أبي طالبٍ ﵁ برايتِه إلى بني قريظةَ، وابتدَرها الناسُ، فسار عليُّ بنُ أبي طالبٍ ﵁، حتى إذا دنا مِن الحصونِ، سمِع منها مقالةً قبيحةً لرسولِ اللهِ ﷺ منهم، فرجَع حتى لَقِى رسولَ اللهِ ﷺ بالطريقِ، فقال: يا رسولَ اللهِ، لا عليك ألَّا تدنوَ مِن هؤلاء الأحَابثِ. قال: "لم؟ أَظُنُّك سمِعتَ لى منهم أذًى". قال: نعمْ يا رسولُ اللهِ ﷺ. قال: "لو قد رأَوْنى لم يَقولوا من ذلك شيئًا". فلما دنا رسولُ الله ﷺ من حصونِهم، قال: "يا إخوانَ القردةِ، هل أخزاكم اللهُ، وأنزَل بكم نقمته؟ ". قالوا: يا أبا القاسمِ: ما كنت جهولًا. ومرَّ رسولُ اللهِ ﷺ على أصحابه بالصَّوْرَيْنِ قبل أن يَصِلَ إلى بني قريظةَ، فقال: "هل مرَّ بكم أحدٌ؟ " فقالوا: يا رسولَ اللهِ، قد مرَّ بنا دِحيةُ بنُ خليفةَ الكلبيُّ، على بغلةٍ بيضاءَ، عليها رِحَالةٌ، عليها قطيفةُ ديباجٍ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ذاك جبريلُ
Öğle vakti olunca -bize İbn Humeyd'in anlattığı, onun Seleme'den, onun da Muhammed b. İshâk'ın İbn Şihâb ez-Zührî'den naklettiğine göre- Cebrail aleyhisselâm, başında kalın ipekten bir sarık sarılmış vaziyette, üzerinde ipek kadifeden örtüsü olan semerli bir katırın üstünde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve: "Silahı bıraktın mı ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Resûlullah: «Evet» buyurdu. Cebrail dedi ki: "Melekler henüz silahı bırakmadılar ve ben de ancak şu anda o topluluğu takipten dönüyorum. Şüphesiz Allah sana ey Muhammed, Kurayzaoğulları'na yürümeni emrediyor; ben de Kurayzaoğulları'na yöneldim." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir münadiye emretti; o da insanlara: «İşitip itaat eden hiç kimse ikindi namazını Kurayzaoğulları yurdundan başka yerde kılmasın!» diye seslendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, sancağıyla birlikte Ali b. Ebî Tâlib'i radıyallâhu anh Kurayzaoğulları'na önden gönderdi ve insanlar da peşinden oraya koştular. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh yürüdü; nihayet kalelere yaklaşınca, onlardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında çirkin bir söz işitti. Bunun üzerine geri dönüp yolda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştı ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bu alçaklara yaklaşmaman senin için daha hayırlı olur" dedi. Resûlullah: «Neden? Sanırım benden ötürü onlardan incitici bir söz işittin?» buyurdu. [Ali]: "Evet, ey Allah'ın Resûlü" dedi. Resûlullah: «Eğer beni görselerdi bu tür bir şey söyleyemezlerdi» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların kalelerine yaklaşınca: «Ey maymunların kardeşleri! Allah sizi rezil edip üzerinize azabını indirdi mi?» buyurdu. Onlar: "Ey Ebu'l-Kâsım, sen cahillik edip haddi aşan biri değildin" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kurayzaoğulları'na varmadan önce es-Savreyn'de ashabının yanından geçti ve: «Yanınızdan biri geçti mi?» diye sordu. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, Dihye b. Halîfe el-Kelbî, üzerinde ipek kumaştan bir örtü bulunan semerli beyaz bir katır üstünde yanımızdan geçti" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O Cebrail idi
بُعِث إلى بني قريظةَ يُزَلزِلُ بهم حُصُونَهم، ويَقْذِفُ الرعبَ في قلوبِهم". فلما أتى رسولُ اللهِ ﷺ بني قريظةَ، نزَل على بئرٍ مِن آبارها، في ناحيةٍ مِن أموالهم، يُقالُ لها: بِئرُ أَنَّا. فتلاحق به الناسُ، فأتاه رجالٌ من بعدِ العِشاء الآخرة، ولم يُصَلُّوا العصرَ؛ لقولِ رسولِ اللهِ ﷺ: "لا يُصَلِّين أحدٌ العصرَ إلا في بني قريظةَ". فصَلَّوا العَصَر [بعدَ العشاءِ الآخرةِ] ، فما عابَهم اللهُ بذلك في كتابِه، ولا عنَّفهم به [رسولُ اللَّهِ ﷺ] .
Kurayzaoğulları'na, kalelerini başlarına yıkmak ve kalplerine korku salmak üzere gönderildi." Resûlullah ﷺ Kurayzaoğulları'na varınca, mallarının bulunduğu taraftaki kuyularından biri olan ve 'Ennâ Kuyusu' denilen bir kuyunun başına indi. İnsanlar da peş peşe ona yetiştiler. Resûlullah'ın ﷺ: "Hiç kimse ikindiyi Kurayzaoğulları'ndan başka yerde kılmasın" buyruğu sebebiyle yatsıdan sonra gelen ve ikindiyi kılmamış olan adamlar oldu. İkindiyi [yatsıdan sonra] kıldılar. Allah da Kitabında onları bundan dolayı kınamadı, [Resûlullah ﷺ] da onları bundan ötürü azarlamadı .
والحديثُ عن محمد بن إسحاقَ، عن أبيه، عن معبَدِ بن كعبِ بن مالكٍ الأنصاريِّ، قال: وحاصَرهم رسولُ اللهِ ﷺ خمسًا وعشرين ليلةً، حتى جَهَدَهم الحصارُ، وقذَف اللهُ في قلوبِهم الرعبَ، وقد كان حُيَيُّ بْنُ أَخطبَ دخل على بنى قريظةَ في حصنِهم، حينَ رجَعت عنهم قريشٌ وغطفانُ، وفاءً لكعبِ بن أسدٍ بما كان عاهَده عليه، فلما أَيْقَنوا بأن رسولَ اللهِ ﷺ غيرُ مُنصرفٍ عنهم حتى يُناجِزَهم، قال كعبُ بنُ أسدٍ لهم: يا معشرَ يهودٍ، إنه قد نزَل بكم مِن الأمر ما تَرَون، وإني عارضٌ عليكم خِلالًا ثلاثًا، فخُذوا أيُّها. قالوا: وما هُنَّ؟ قال: نُبايِعُ هذا الرجلَ ونصدِّقُه، فواللهِ لقد تَبَيَّنَ لكم أنه لنبيٌّ مرسَلٌ، وأنه الذي كنتم تجدونه في كتابِكم، فتأمنوا على دمائِكم وأموالِكم وأبنائِكم ونسائِكم. قالوا: لا نفارقُ حُكم التوراةِ أبدًا، ولا نَسْتَبدِلُ به غيرَه. قال: فإِذا أَبَيْتُم هذه عليَّ، فهلمَّ
Hadis, Muhammed b. İshâk'tan, o babasından, o da Ma'bed b. Ka'b b. Mâlik el-Ensârî'den nakledilmiştir; şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kuşatma onları takatsiz bırakıncaya ve Allah kalplerine korku salıncaya kadar onları yirmi beş gece kuşattı. Kureyş ve Gatafân [Medine'den] çekilip gittiğinde Huyey b. Ahtab, Ka'b b. Esed'e vermiş olduğu ahde vefa göstererek Kurayzaoğulları'nın kalesine onların yanına girmişti. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendileriyle savaşıp netice alıncaya kadar başlarından ayrılmayacağına kesin kanaat getirince Ka'b b. Esed onlara şöyle dedi: "Ey Yahudi topluluğu! Başınıza gelen durumu görüyorsunuz. Ben size üç seçenek sunuyorum; hangisini dilerseniz onu seçin." Onlar: "Nedir onlar?" dediler. Şöyle dedi: "Şu adama biat eder ve onu tasdik ederiz. Allah'a yemin olsun ki onun gönderilmiş bir peygamber olduğu ve kitabınızda [özelliklerini] bulduğunuz kişi olduğu sizin için açıklığa kavuşmuştur. Böylece canlarınızı, mallarınızı, oğullarınızı ve kadınlarınızı güvenceye almış olursunuz." Onlar: "Tevrat'ın hükmünden asla ayrılmayız ve onu başka hiçbir şeyle değiştirmeyiz" dediler. [Ka'b]: "Madem bunu kabul etmediniz, o halde gelin...
فَلْنَقْتُلْ أبناءَنا ونساءَنا، ثم نَخْرُجْ إلى محمدٍ وأصحابِه رجالًا، مُصْلِتين السيوفَ، ولم نَتْرُكْ وراءَنا ثَقَلًا يُهِمُّنا، حتى يَحْكُمَ اللهُ بينَنا وبينَ محمدٍ، فَإِن نَهْلِكَ نَهْلِكْ ولم نَتْرُكْ وراءَنا شيئًا نَخْشى عليه، وإن نظهَرْ فَلَعَمْرِي لَتَتَّخِذَنَّ النساءَ والأبناءَ. قالوا: نَقْتُلُ هؤلاء المساكينَ؟! فما خيرُ العيشِ بعدَهم؟ قال: فإذا أَبَيْتُم هذه عليَّ، فإن الليلةَ ليلةُ السبتِ، وإنه عسى أن يكونَ محمدٌ وأصحابُه قد أَمِنوا، فانزِلوا لعلنا أن نُصِيبَ مِن محمدٍ وأصحابِه غِرَّةً. قالوا: نُفْسِدُ سَبتَنا، ونُحدِثُ فيه ما لم يَكُنْ أحدَثَ فيه مَن كان قبلَنا إِلَّا مَن قد علمتَ فأصابهم مِن قد علمتَ فأصابهم مِن المسخِ ما لم يَخْفَ عليك؟! قال: ما بات رجلٌ منكمِ مُنذُ ولدته أمُّه ليلةً واحدةً مِن الدهرِ حازمًا. قال: ثم إنهم بعَثوا إلى رسولِ اللهِ ﷺ: أن ابعَثْ إلينا أبا لبابةَ بنَ عبد المنذرِ، أخا بنى عمرِو بن عوفٍ - وكانوا مِن حُلفاءِ الأوسِ - نَسْتَشِيرُه في أمرِنا. فأرسَله رسولُ اللهِ ﷺ، فلما رَأوه قام إليه الرجالُ، وبَهَشَ إِليه النساءُ والصبيانُ، يَبْكون في وَجْهِهِ، فَرَقَّ لهم، وقالوا له: يا أبا لُبابةَ، أترَى أن ننزلَ على حُكْمِ محمدٍ؟ قال: نعم. وأشارَ بيَدِه إلى حَلْقِه؛ إنه الذَّبْحُ. قال أبو لُبابةَ: فواللهِ ما زالَت قَدَمَاى، حتى عرَفتُ أني قد خُنْتُ اللَّهَ ورسولَه. ثم انطلَق أبو لُبابةَ على وَجْهِه، ولم يأتِ
[Ka'b şöyle devam etti:] 'Öyleyse çocuklarımızı ve kadınlarımızı öldürelim, sonra da kılıçları sıyırmış adamlar olarak Muhammed ve ashabının karşısına çıkalım; arkamızda bizi endişelendirecek hiçbir ağırlık (çoluk çocuk) bırakmayalım ki Allah bizimle Muhammed arasında hükmünü versin! Şayet helak olursak, arkamızda kendisi için korkacağımız bir şey bırakmadan helak oluruz; şayet galip gelirsek ömrüme yemin olsun ki kadınlar da çocuklar da yeniden edinilir.' Dediler ki: 'Şu zavallıları mı öldürelim?! Onlardan sonra yaşamanın ne hayrı kalır?' [Ka'b] dedi ki: 'Bunu kabul etmiyorsanız, bu gece cumartesi gecesidir; umulur ki Muhammed ve ashabı [bizden yana] güvende olduklarını sanmaktadırlar. [Kaleden] inin, belki Muhammed ve ashabını gafil avlarız!' Dediler ki: 'Sebtimizi (cumartesimizi) bozup, onda daha önce senin de bildiğin ve başına gelen suret değişimi (mesh) sana gizli kalmayan kimseler müstesna, bizden öncekilerin ihdas etmediği bir şeyi mi ihdas edelim?!' [Ka'b] dedi ki: 'Annesi doğurduğundan beri sizden hiçbir adam ömründe bir gece olsun dirayetli ve kararlı davranmamıştır!' [Râvi] dedi ki: Sonra onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşimiz hakkında kendisine danışmamız için bize Amr b. Avfoğulları'nın kardeşi -ki onlar Evs'in müttefiklerindendi- Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'i gönder' diye haber yolladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu gönderdi. Onu gördüklerinde erkekler ayağa kalktı; kadınlar ve çocuklar yüzüne karşı ağlaşarak ona doğru koşuşup toplandılar. [Ebû Lübâbe] onlara acıdı. Ona: 'Ey Ebû Lübâbe! Muhammed'in hükmüne teslim olmamızı uygun görür müsün?' dediler. O: 'Evet' dedi ve eliyle boğazına işaret etti; [bu,] 'o boğazlanmaktır (ölümdür)' demekti. Ebû Lübâbe dedi ki: 'Vallahi henüz ayaklarım yerinden oynamamıştı ki Allah'a ve Resulü'ne hainlik ettiğimi anladım!' Sonra Ebû Lübâbe [pişmanlıkla] yüzünü alıp gitti ve gelmedi...
رسولُ اللهِ ﷺ، حتى ارتبَطَ في المسجدِ إلى عمودٍ مِن عُمُدِه، وقال: لا أَبْرَحُ مكانى حتى يتوبَ اللهُ عليَّ مما صنعتُ - وعاهَد اللَّهَ لا يطأُ بنى قُريظةَ أبدًا -، ولا يَراني اللهُ في بلدٍ خُنْتُ اللَّهَ ورسوله فيه أبدًا. فلما بلَغ رسولَ اللَّهِ ﷺ خبره [وأبطَأَ عليه]، وكان قد استَبْطَأَه، قال: "أما إنه لو كان جَاءَنِي لاسْتَغْفَرْتُ له، أمَا إذ فَعَل ما فَعلَ، فما أنا بالذي أُطْلِقُه مِن مكانِه، حتى يتوبَ اللَّهُ عليه". ثم إن ثعلبةَ بنَ سَعْيَة، وأَسِيدَ بنَ سَعْيَة، وأسدَ بنَ عُبَيدٍ - وهم نفرٌ مِن بنى - هُذَيلٍ، ليسوا مِن بني قُريظةَ ولا النضيرِ، نسبُهم فوقَ ذلك، هم بنو عَمِّ القومِ - أسلَموا تلك الليلةَ التي نزلَت فيها قريظةُ على حكمِ رسولِ اللهِ ﷺ، وخرَج في تلك الليلةِ عمرُو بن سُعْدَى القُرَظِيُّ، فَمَرَّ بِحَرَسِ رسولِ اللهِ ﷺ، وعليه محمدُ بنُ مَسْلمةَ الأنصاريُّ تلك الليلةَ، فلمَّا رَآه قال: مَنْ هذا؟ قال: عمرُو بنُ سُعْدَى. وكان عمرٌو قد أبَى أن يدخلَ مع بنى قرَيْظة في غَدْرِهم برسولِ اللهِ ﷺ، وقال: لا أغْدِرُ بمحمدٍ أبدًا. فقال محمدُ بنُ مَسْلَمة حينَ عرفه: اللهمَّ لا تحرِمْنى إقالَةَ عَثَراتِ الكِرامِ. ثم خَلَّى سبيله. فخرج على وجهِه، حتى باتَ في مسجدِ رسولِ اللهِ ﷺ بالمدينةِ تلك الليلةَ، ثم ذهَب، فلا يُدْرَى أينَ ذَهَب مِن أَرضِ اللَّهِ إلى يومِه هذا. فذُكِر
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem[e gitmeyip], nihayet mescidin direklerinden birine kendini bağladı ve: «Yaptığım şeyden ötürü Allah tevbemi kabul edinceye kadar yerimden ayrılmayacağım -ve Kurayzaoğulları yurduna asla ayak basmayacağına dair Allah'a söz verdi- ve Allah beni Kendisine ve Resûlü'ne hıyanet ettiğim bir beldede asla görmeyecektir» dedi. Onun bu haberi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşıp da [gecikince] -ki onun geciktiğini fark etmişti- şöyle buyurdu: «Bilin ki şayet o bana gelmiş olsaydı onun için bağışlanma dilerdim. Fakat mademki yapacağını yaptı, Allah onun tevbesini kabul edinceye kadar onu bulunduğu yerden salıverecek değilim.» Sonra Sa'ye oğlu Sa'lebe, Sa'ye oğlu Esîd ve Ubeyd oğlu Esed -ki onlar Benî Hüzeyl'den birkaç kişi olup Kurayzaoğulları'ndan da Nadîroğulları'ndan da değillerdi, soyları bundan daha yukarıda idi, onlar bu kavmin amcaoğulları idiler- Kurayza'nın Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne razı olup teslim olduğu o gece Müslüman oldular. O gece Kurayzalı Amr b. Su'dâ da çıktı ve o gece başında Muhammed b. Mesleme el-Ensârî'nin bulunduğu Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem nöbetçilerine uğradı. [Muhammed b. Mesleme] onu görünce: «Kim bu?» dedi. O da: «Amr b. Su'dâ» dedi. Amr, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hıyanet etme hususunda Kurayzaoğulları'na katılmaktan kaçınmış ve: «Muhammed'e asla hıyanet etmem» demişti. Muhammed b. Mesleme onu tanıyınca: «Allahım, beni kerim kimselerin tökezlemelerini bağışlamaktan mahrum etme!» dedi. Sonra da onun yolunu açtı (gitmesine izin verdi). Bunun üzerine o, başını alıp gitti; nihayet o gece Medine'de Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mescidinde geceledi; sonra da çekip gitti ve bugüne kadar Allah'ın arzında nereye gittiği bilinmedi. [Durumu] anılınca...
الرسولِ اللهِ ﷺ، شأنُه، فقال: "ذاكَ رَجَلٌ نَجَاهِ اللَّهُ بوَفَائِه". قال: وبعضُ الناسِ كان يزعُمُ أنه كان أُوثِقَ برُمَّةٍ فيمَن أُوثق مِن بني قُريظةَ حينَ نزَلوا على حكمِ رسولِ اللهِ ﷺ، فأصبحَت رُمَّتُه مُلْقاةً، لا يُدْرَى أين ذهَب، فقال رسولُ اللهِ ﷺ تلك المقالةَ، فاللهُ أعلمُ.
onun durumu anlatılınca: "O, vefası sebebiyle Allah'ın kurtardığı bir kimsedir" buyurdu. Dedi ki: İnsanlardan bazıları onun, Kurayzaoğulları Resûlullah'ın ﷺ hükmüne razı olup indiklerinde onlarla birlikte bir iple bağlandığını, sabahleyin ise ipinin atılmış olarak bulunduğunu ve nereye gittiğinin bilinmediğini iddia ederlerdi; bunun üzerine Resûlullah ﷺ o sözü söylemiştir; en doğrusunu Allah bilir.
فلما أصبَحوا، نزَلوا على حكم رسولِ اللهِ ﷺ، فتَواثبَتِ الأوسُ، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، إنهم مَوالينا دونَ الخزرجِ، وقد فعلتَ في مَوالى الخزرجِ بالأمسِ ما قد علمتَ. وقد كان رسولُ اللهِ ﷺ قَبْلَ بني قُرَيظةَ حاصَر بني قُيْنَقاعَ، وكانوا حلفاءَ الخزرجِ، فنزَلوا على حُكْمِه، [فسأله إياهم] عبدُ اللَّهِ بنُ أُبَى ابن سلولَ، فوهَبهم له. فلما كلَّمَته الأوسُ قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ألا تَرْضَون يا معشرَ الأوسِ أن يَحْكُم فيهم رجلٌ منكم؟ ". قالوا: بلى. قال: "فَذَاكَ إلى سعدِ بن مُعاذٍ". وكان سعدُ بنُ مُعاذٍ قد جعله رسولُ اللهِ ﷺ في خَيمةِ امرأةٍ مِن أسلمَ، يقالُ لها: رُفَيدةُ، في مسجدِه، كانت تُداوِى الجَرْحَى، وتحتسبُ بنفسِها على خدمةِ مِن كانت به ضَيْعَةٌ مِن المسلمين، وكان رسولُ اللهِ ﷺ قد قال لقومِه حين أصابَه السهمُ بِالخندق: "اجْعَلُوه في خَيمةِ رُفَيدةَ حتى أعُودَه مِن قَرِيبٍ". فلما حَكَّمه رسولُ اللهِ ﷺ في بنى قُريظةَ، أناه قومُه فاحْتَمَلوه على حمارٍ، وقد وَطَّئُوا له بوِسادةٍ مِن أَدَمٍ، وكان رجلًا جسيمًا، ثم أقبَلوا معه إلى رسولِ اللهِ ﷺ، وهم يقولون: يا أبا عمرٍو، أحسِنْ
Sabah olunca [Kurayzaoğulları], Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne razı olup indiler. Bunun üzerine Evs kabilesi öne atılıp: "Ey Allah'ın Resulü! Onlar Hazrec'in değil, bizim müttefiklerimizdir (mevâlîmizdir). Dün Hazrec'in müttefikleri hakkında ne yaptığını biliyorsun!" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kurayzaoğulları'ndan önce Kaynukaoğulları'nı kuşatmıştı; onlar Hazrec'in müttefikleri idiler. Onlar da onun hükmüne razı olup inmişlerdi; [bunun üzerine] Abdullah b. Übey b. Selûl [Resûlullah'tan] onları kendisine bağışlamasını isteyince onları ona bağışlamıştı. Evs kabilesi kendisiyle konuşunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Evs topluluğu! Onlar hakkında içinizden bir adamın hüküm vermesine razı olmaz mısınız?» buyurdu. Onlar: "Evet, [razıyız]" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Öyleyse bu [yetki] Sa'd b. Muâz'a aittir» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Muâz'ı, mescidinde bulunan ve yaralıları tedavi eden, Müslümanlardan bakıma muhtaç olanların hizmetini gönüllü olarak üstlenen Eslem kabilesinden Rüfeyde adlı bir kadının çadırına yerleştirmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hendek [Günü]'nde Sa'd'a ok isabet ettiğinde kavmine: «Yakından ziyaret edebilmem için onu Rüfeyde'nin çadırına koyun» buyurmuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd'ı Kurayzaoğulları hakkında hakem tayin edince, kavmi gelip onu bir eşeğe bindirdi; deriden bir minderle onun için [semerini] yumuşatmışlardı. Kendisi iri yapılı bir adamdı. Sonra onunla birlikte Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem doğru gelirken: "Ey Ebû Amr! İyilik yap...
في مَواليك؛ فإن رسولِ اللهِ ﷺ وَلَّاك ذلك لتُحسِنَ فيهم. فلما أكثَروا عليه قال: قد آنَ لسعدٍ أن لا تَأْخُذَه في اللهِ لومةً لائمٍ. فرجَع بعضُ مَن كان معَه من قومِه إلى دارِ بنى عبدِ الأشهلِ، فنعَى إليهم رجالَ بني قُريظةَ قبلَ أن يَصِلَ إليهم سعدُ بنُ معاذٍ، عن كلمتِه التي سمِع منه. . فلما انتهَى سعدٌ إلى رسولُ اللهِ ﷺ[والمسلمين] ، قال : " [قُومُوا إلى سيدكم] ". فقاموا إليه، فقالوا: يا أبا عمرٍو، إن رسولَ اللهِ ﷺ ولَّاك مَواليَك لتَحْكُمَ فيهم. فقال سعدٌ: عليكم بذلك عهدُ اللهِ وميثاقه أنَّ الحكمَ فيهم كما حكَمتُ؟ قالوا: نعَم. قال: وعلى مَن ههنا؟ في الناحيةِ التي فيها رسولُ اللهِ ﷺ، وهو معرِضٌ عن رسولُ اللهِ ﷺ[إجلالًا له] . فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "نعمْ". قال سعدٌ: فإني أَحْكُمُ فيهم أن تُقْتَلَ الرجالُ، وتُقسَّمَ الأموالُ، وتُسْبَى الذراريُّ والنساءُ .
mütttefiklerin hakkında iyi davran; zira Resûlullah ﷺ onlara iyi davranasın diye seni bu işe yetkili kıldı." Ona çok fazla ısrar edince Sa'd: "Sa'd için, Allah yolunda kınayanın kınamasından korkmama vakti gelmiştir" dedi. Bunun üzerine onunla beraber olan kavminden bazıları Abdüleşheloğulları yurduna dönüp Sa'd b. Muâz henüz yanlarına varmadan, kendisinden işittikleri bu söze dayanarak onlara Kurayzaoğulları erkeklerinin ölüm haberini verdiler. Sa'd, Resûlullah'ın ﷺ [ve Müslümanların] yanına varınca [Resûlullah] : "[Efendiniz için ayağa kalkın] " buyurdu. Onlar da ona doğru ayağa kalktılar ve: "Ey Ebû Amr, Resûlullah ﷺ haklarında hüküm veresin diye seni müttefiklerinin başına yetkili kıldı" dediler. Sa'd: "Onlar hakkında verdiğim hükmün geçerli olacağına dair Allah'ın ahdi ve mîsakı üzerinize olsun mu?" dedi. "Evet" dediler. Sa'd, [saygısından ötürü] Resûlullah'tan ﷺ yüzünü çevirerek Resûlullah'ın ﷺ bulunduğu tarafa doğru: "Buradakinin üzerine de mi?" dedi. Resûlullah ﷺ: "Evet" buyurdu. Sa'd: "Ben onlar hakkında, savaşan erkeklerin öldürülmesine, malların taksim edilmesine, zürriyetlerin ve kadınların esir alınmasına hükmediyorum" dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: فحدَّثني محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عاصمِ بن [عمرَ بن] قتادةَ، عن عبدِ الرحمنِ بن عمرِو بن سعدِ بن معاذٍ، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Âsım b. [Ömer b.] Katâde'den, [o] Abdurrahman b. Amr b. Sa'd b. Muâz'dan, [o da]
علقمةَ بن وقَّاصٍ الليثيِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لقد حكمت فيهم بحُكْمِ اللهِ من فوق سبعة أرْقِعَةٍ". ثم استُنزِلوا، فحبَسهم رسولُ اللهِ ﷺ في دار ابنة الحارثِ - امرأةٌ مِن بنى النجَّار - ثم خرَج رسولُ اللهِ ﷺ إلى سوقِ المدينةِ التي هي سوقُها اليومَ، فخندَق بها خنادقَ، ثم بعَث إليهم، فضرَب أعناقَهم في تلك الخنادقِ، يُخرَجُ بهم إليه أرسالًا، وفيهم عدوُّ اللهِ حُيَيُّ بنُ أخطَبَ، وكعبُ بنُ أسدٍ رأسُ القومِ، وهم ستُّمِائةٍ أو سبعُمِائةٍ. والمكثرُ منهم يقولُ: كانوا مِن الثمانِمائةِ إلى التسعِمَائةِ. وقد قالوا لكعبِ بن أسدٍ وهم يُذْهَبُ بهم إلى رسولِ اللهِ ﷺ أرسالًا: يا كعبُ، ما ترَى يُصْنَعُ بِنا؟ فقال كعبٌ: أفي كلِّ موطِنٍ لا تعقِلون؟! أَلا تَرَوْنَ الداعىَ لا يَنْزِعُ، وأنه مَن يُذْهَبُ به منكم فما يَرْجِعُ! هو واللهِ القتلُ. فلم يَزَلْ ذلك الدأبَ، حتى فرَغ منهم رسولُ اللهِ ﷺ، وأُتِي بحيي بن أخطب عدوِّ اللهِ، وعليه حُلةٌ له فَقّاحِيَّةٌ قد شقَّقَها عليه مِن كلِّ ناحيةٍ كموضعِ الأُنملةِ، أنملةً أنملةَ؛ لئلا يُسْلَبَها، مجموعةٌ يداه إلى عنقِه بحبلٍ، فلما نظَر إلى رسولِ اللهِ ﷺ قال: أما واللهِ ما لُمتُ نفسى في عداوتِك، ولكنه مَن يَخذُلِ اللَّهُ يُحْذَلْ. ثم أقبلَ على الناسِ فقال: أيُّها الناسُ، إنه لا بأسَ بأمرِ اللهِ، كتابُ اللهِ وقدرُه، وملحمةٌ قد كُتِبت على بنى إسرائيلَ. ثم جلَس فضُرِبت عنقُه، فقال جبلُ بنُ جَوّالٍ الثعلبيُّ:
Alkame b. Vakkās el-Leysî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: "Onlar hakkında yedi kat göğün üstünden Allah'ın hükmüyle hükmettin" buyurdu. Sonra kaleden indirildiler; Resûlullah ﷺ onları Neccâroğulları'ndan bir kadın olan İbnü'l-Hâris'in evinde hapsetti. Sonra Resûlullah ﷺ Medine'nin bugün pazar yeri olan çarşısına çıktı ve orada hendekler kazdırdı. Ardından onlara haber gönderip o hendeklerde boyunlarını vurdu; onlar grup grup Resûlullah'a getiriliyorlardı; içlerinde Allah'ın düşmanı Huyey b. Ahtab ve kavmin reisi Ka'b b. Esed de vardı. Altı yüz veya yedi yüz kişiydiler; sayıyı çok verenler ise sekiz yüz ile dokuz yüz arasında olduklarını söyler. Grup grup Resûlullah'a ﷺ götürülürlerken Ka'b b. Esed'e: "Ey Ka'b, bize ne yapılacağını düşünüyorsun?" dediler. Ka'b: "Hiçbir yerde aklınızı başınıza almayacak mısınız?! Çağıranın durmadığını ve sizden götürülenin geri dönmediğini görmüyor musunuz! Vallahi bu ölümdür" dedi. Resûlullah ﷺ onlardan boşalıncaya kadar bu iş böyle sürüp gitti. Sonra Allah düşmanı Huyey b. Ahtab getirildi; üzerinde, elinden zorla alınmasın diye her tarafından parmak ucu parmak ucu yırtılmış kına çiçeği renginde bir elbise vardı ve elleri bir iple boynuna bağlanmıştı. Resûlullah'a ﷺ bakınca: "Vallahi sana düşmanlık ettiğim için kendimi kınamadım; fakat Allah'ın yüzüstü bıraktığı kimse yüzüstü kalır" dedi. Sonra insanlara dönüp: "Ey insanlar, Allah'ın emrinde bir beis yoktur; bu, Allah'ın yazısı, kaderi ve İsrailoğulları üzerine yazılmış çetin bir savaştır (katliamdır)" dedi. Sonra oturdu ve boynu vuruldu. Bunun üzerine Cebel b. Cevvâl es-Sa'lebî şöyle dedi:
لعمرُك ما لامَ ابْنُ أَخطبَ نفسَه … ولكنه مَن يَخْذُلِ اللَّهُ يُحْذَلِ
Ömrüne yemin olsun ki İbn Ahtab kendini kınamadı … Fakat Allah'ın yüzüstü bıraktığı kimse yüzüstü kalır.
لجاهَد حتى أبلَغ النفسَ عُذْرَها … وقَلْقَلَ يَبْغى العزَّ كلَّ مُقَلْقَلِ
Kendisini mazur gösterecek dereceye kadar mücadele etti … Ve izzet arayarak her türlü çabaya girişti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ، عن عروةَ بن الزبيرِ، عن عائشةَ، قالت: لم يُقْتَلُ مِن نسائِهم إلا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Âişe'den [naklen] anlattı; [Âişe] dedi ki: Onların kadınlarından sadece...
امرأةٌ واحدةٌ. قالت: والله إنها لعندِى تَحدَّثُ وتضحك، ظُهْرًا، ورسولُ اللهِ ﷺ يقتُلُ رجالَهم بالسُّوقِ، إذ هَتَف هاتفٌ باسمها: أينَ فلانةُ؟ قالت: أنا واللهِ. قالت: قلتُ: وَيْلَك ما لكِ؟ قالت: أُقْتَلُ. قلتُ: ولِمَ؟ قالت: حدَثٌ أحدثتُه. قالت : فانْطُلِق بها، فضُرِبَت عُنْقُها. فكانت عائشةُ تقولُ: ما أنسَى عَجَبى منها؛ طيب نفسٍ، وكثرةَ ضَحِكٍ، وقد عرَفتْ أنها تُقتَلُ .
bir tek kadın öldürüldü. Dedi ki: Vallahi o kadın benim yanımda konuşup gülerken öğle vakti Resûlullah ﷺ pazarda onların erkeklerini öldürüyordu. Derken bir seslenen onun adıyla seslendi: "Filanca nerede?" Kadın: "Benim vallahi" dedi. [Âişe] dedi ki: Ben: "Yazıklar olsun sana, neyin var?" dedim. O: "Öldürüleceğim" dedi. Ben: "Niçin?" dedim. O: "İşlediğim bir cinayetten ötürü" dedi. [Âişe] dedi ki : Kadın götürüldü ve boynu vuruldu. Âişe şöyle derdi: Onun gönül hoşluğuna ve öldürüleceğini bildiği halde çokça gülmesine olan şaşkınlığımı hiç unutamam .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومَانَ: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ}. والصَّياصِي: الحصونُ والآطامُ التي كانوا فيها، {وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri de kalelerinden indirdi” [ayeti hakkında]: Sayâsî (الصَّياصِي), içinde bulundukları kaleler ve şatolardır; {وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ} “ve kalplerine korku saldı” dedi.
حدَّثنا عمرُو بن مالكٍ النُّكْرِيُّ ، قال: ثنا وكيعُ بنُ الجرَّاحِ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابن عُيَينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عكرمةَ: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ}. قال: مِن حُصُونِهم .
Bize Amr b. Mâlik en-Nükrî anlattı, dedi ki: Bize Vekî' b. el-Cerrâh anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den aktardı: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ} “kalelerinden”; "Kalelerinden" dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ}. يقولُ: أنزلهم مِن صَياصِيهم. قال: قُصُورِهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ} “kalelerinden” [ayeti hakkında] şöyle derken [rivayet etti]: Onları kalelerinden indirdi; [Mücâhid]: "Köşklerinden" dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ}. أي: مِن حُصُونهم وآطامِهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini anlattı: {مِنْ صَيَاصِيهِمْ} “kalelerinden”; yani kalelerinden ve şatolarından .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ}. قال: الصَّياصي: حصونُهم التي ظَنُّوا أنها مانعتُهم مِن اللهِ ﵎.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri de kalelerinden indirdi” kavli hakkında şöyle dedi: Sayâsî (الصَّياصي), kendilerini Allah'tan celle celâlühû koruyacağını sandıkları kaleleridir.
وأصلُ الصَّياصِي: جمعُ صِيصِيةٍ ، وعُنِى بها ههنا: حُصُونُهم. والعربُ تقولُ لطَرَفِ الحبل: صِيصِيَةٌ. ويقالُ لأصْلِ الشيءِ: صِيصِيَتُه، يقالُ: جَزَّ اللَّهُ صِيصِيَةَ فُلانٍ. أي: أصلَه. ويقالُ لشَوكِ الحاكة: صياصِي. كما قال الشاعرُ :
Sayâsî (الصَّياصِي) kelimesinin aslı, sîsıye (صِيصِية) kelimesinin çoğuludur ve burada bununla kaleleri kastedilmiştir. Araplar boynuzun ucuna sîsıye (صِيصِيَةٌ) derler. Bir şeyin aslına/köküne de sîsıyetihi (صِيصِيَتُه) denir; nitekim: "Allah filancanın kökünü kazısın" anlamında cezze'llâhu sîsıyete fülânin (جَزَّ اللَّهُ صِيصِيَةَ فُلانٍ) denir. Dokumacıların mekiğine/tarak iğnelerine de sayâsî (صياصِي) denir. Nitekim şair şöyle demiştir:
* كَوَقْعِ الصَّياصِي فِي النَّسِيحِ المُمَدَّدِ *
* Gerilmiş dokumaya dokumacı tarağının vuruşu gibi *
وهى شَوْكَتا الدِّيكِ.
O (sîsıye), horozun iki mahmuzudur.
وقولُه: {وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ}. يقولُ: وألقَى في قلوبِهم الخوفَ منكم، {فَرِيقًا تَقْتُلُونَ}. يقولُ: تقتُلون منهم جماعةً، وهم الذين قَتَل رسولُ اللهِ ﷺ منهم، حينَ ظهَر عليهم، {وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا}. يقولُ: وتأسِرون منهم جماعةً، وهم نساؤُهم وذَراريهم الذين سُبُوا.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ} “Ve kalplerine korku saldı” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: [Yani] onların kalplerine sizden yana korku düşürdü. {فَرِيقًا تَقْتُلُونَ} “[Onlardan] bir kısmını öldürüyordunuz” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Onlardan bir grubu öldürüyordunuz; bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in onlara üstünlük sağladığında içlerinden öldürdüğü kimselerdir. {وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا} “Bir kısmını da esir alıyordunuz” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Onlardan bir grubu da esir alıyordunuz; bunlar da esir edilen kadınları ve çocuklarıdır.
[كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ] : {فَرِيقًا تَقْتُلُونَ}: الذين ضُرِبَت أعناقهم، {وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا}: الذين سُبُوا .
[Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı] : {فَرِيقًا تَقْتُلُونَ} “bir kısmını öldürüyordunuz”; boyunları vurulanlardır. {وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا} “bir kısmını da esir alıyordunuz”; esir edilenlerdir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يزيدُ بنُ رُومانَ: {فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا}. أي: قتلُ الرجال، وسَبْىُ الذُّرارِيِّ والنساءِ، {وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ}. يقولُ: وملَّككم بعدَ مَهْلِكِهم أرضَهم. يعنى: مزارعَهم ومَغارسَهم وديارَهم، يقولُ: ومساكنَهم وأموالَهم. يعني سائرَ الأموالِ غيرَ الأرضِ والدُّورِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân aktardı: {فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا} “bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz”; yani erkeklerin öldürülmesi, çocukların ve kadınların esir edilmesidir. {وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} “Onların topraklarını, yurtlarını ve mallarını size miras bıraktı”; yani onların helakinden sonra arazilerini size mülk kıldı demektir. Toprakları ile ekim ve dikim alanlarını; yurtları ile meskenlerini; malları ile de arazi ve evler dışındaki diğer malları kastetmektedir .
وقولُه: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فيها، أيُّ أرضٍ هي؟ فقال بعضُهم: هي الرومُ وفارسُ ونحوُها مِن البلادِ التي فتَحها اللهُ بعد ذلك على المسلمين.
Yüce Allah'ın: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı da” buyruğu hakkında tevil ehli bu toprağın neresi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Burası Rum, Fars ve Allah'ın bundan sonra Müslümanlara fethettirdiği benzeri beldelerdir" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا}. قال: قال الحسنُ: هي الرومُ وفارسُ، وما فتحَ اللهُ عليهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı da” [ayeti hakkında] dedi ki: Hasan [el-Basrî]: "O Rum, Fars ve Allah'ın onlara fethettiği yerlerdir" demiştir .
وقال آخرون: هي مكةُ.
Başkaları ise: "O Mekke'dir" demiştir.
وقال آخرون: بل هي خيبرُ.
Başkaları ise: "Bilakis o Hayber'dir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى يزيدُ بنُ رُومانَ: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا}. قال: خيبرَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme , İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı da” [ayeti hakkında]: "Hayber'dir" dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ}. قال: قُريظةَ والنَّضير أهلَ الكتابِ، {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا}. قال: خيبرَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ} “Onların topraklarını ve yurtlarını size miras bıraktı” buyruğu hakkında: "Ehl-i Kitap'tan Kurayza ve Nadîr'dir"; {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı da” buyruğu hakkında ise: "Hayber'dir" dedi .
والصوابُ مِن القولُ في ذلك: أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أخْبرَ أنه أوْرث المؤمنين مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ أرضَ بنى قُريظةَ وديارَهم وأموالَهم، وأرضًا لم يَطَئوها يومئذٍ، ولم تَكْنْ مكةُ ولا خيبرُ، ولا أرضُ فارسَ والرومِ ولا اليمنُ، مما كانوا وطِئوه يومئذٍ، ثم وطِئوا ذلك بعدُ، وأَوْرَثَهُمُوه اللهُ، وذلك كلُّه داخلٌ في قولِه: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا}؛ لأنه تعالى ذكرُه لم يَخْصُصْ مِن ذلك بعضًا دونَ بعضٍ.
Bu konuda doğru olan görüş şöyle demektir: Şanı Yüce olan Allah, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan müminlere Benî Kurayza'nın arazilerini, yurtlarını ve mallarını; bir de o gün henüz ayak basmadıkları bir toprağı miras bıraktığını haber vermiştir. O gün ne Mekke'ye ne Hayber'e ne Fars ve Rum topraklarına ne de Yemen'e henüz ayak basmışlardı ; daha sonra buralara ayak bastılar ve Allah buraları onlara miras bıraktı. Bütün bunlar: {وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı da” buyruğunun kapsamına dahildir; zira Şanı Yüce olan Allah bunlardan bir kısmını diğerlerinden ayırt edip tahsis etmemiştir.
[وقوله]: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكان اللهُ على أن أوْرَث المؤمنين ذلك، وعلى نصره إياهم، وغيرِ ذلك مِن الأمورِ، ذا قُدْرةٍ، لا يَتَعَذَّرُ عليه شيءٌ أراده، ولا يَمْتَنِعُ عليه فعلُ شيءٍ حاوَل فعلَه.
[Ve O'nun şu buyruğu]: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا} “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”. Şanı Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah; bunu müminlere miras bırakmaya, onlara yardım etmeye ve diğer bütün işlere güç yetirendir. Dilediği hiçbir şey O'na güç gelmez ve yapmayı dilediği hiçbir şeyi gerçekleştirmek O'nun için imkânsız olmaz.