Binûn

Ahzâb Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim. Eğer Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, bilin ki Allah, içinizden güzel davranıp iyilik edenlere büyük bir mükâfat hazırlamıştır.'”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لأزواجِك: {إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ}. يقولُ: فإني أُمَتِّعُكُنَّ ما أوجب اللهُ على الرجالِ للنساءِ مِن المتعةِ، عندَ فِراقِهم إياهنَّ بالطلاقِ بقولِه: {وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} [البقرة: ٢٣٦]. وقولُه: {وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا}. يقولُ: وأُطلِّقُكنَّ على ما أذِن اللهُ به، وأدَّب به عباده بقولِه: {إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ} [الطلاق: ١].

Şanı Yüce olan Allah Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, eşlerine de ki: {إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ} “Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim”; yani Allah'ın: {وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} [el-Bakara: 236] “Onlara boşanma bedeli verin; eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre mâruf bir bedel vermelidir. Bu, iyilik edenler üzerine bir haktır” buyruğuyla erkeklere kadınları boşanma ile ayırdıklarında vermelerini farz kıldığı müt'ayı (boşanma tazminatını) size vereyim. {وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim” buyruğu ise; Allah'ın izin verdiği ve: {إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ} [et-Talâk: 1] “Kadınları boşadığınız zaman onları iddetlerine uygun olarak boşayın” buyruğuyla kullarını terbiye ettiği şekilde sizi boşayayım demektir.

{وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ}. يقولُ: وإِن كُنْتُنَّ تُرِدْنَ رِضا اللهُ، و [رِضا رسولهِ] وطاعتَهما، فأطِعْنَهما ، {فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ}: وهُنَّ العاملاتُ منهنَّ بأمرِ اللهِ وأمرِ رسولِه - {أَجْرًا عَظِيمًا}.

{وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Eğer Allah'ı ve Resûlü'nü istiyorsanız”; yani eğer sizler Allah'ın rızasını, [Resûlü'nün rızasını] ve her ikisine itaati istiyorsanız, onlara itaat edin , {فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ} “şüphesiz Allah, içinizden güzel davranıp iyilik edenlere” -ki bunlar Allah'ın ve Resûlü'nün emriyle amel edenlerdir- {أَجْرًا عَظِيمًا} “büyük bir mükâfat hazırlamıştır”.

وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت على رسولِ اللهِ ﷺ مِن أجل أنّ عائشةَ سأَلتْ رسولَ اللهِ ﷺ شيئًا مِن عَرَض الدنيا؛ إمَّا زيادةً في النفقةِ، أو غيرَ ذلك، فاعتزَل رسولُ اللهِ ﷺ نساءَه شهرًا، فيما ذُكِر، ثم أمَره اللهُ أَن يُخَيِّرَهنَّ بينَ الصبرِ عليه والرضا بما قسَم لهنَّ والعملِ بطاعةِ اللهِ، وبين أن يُمَتِّعَهُنَّ ويُفارِقَهنَّ إِن لم يَرْضَين بالذي يَقْسِمُ لهن. وقيل: كان سببُ ذلك غَيْرَةً كانت عائشةُ غارَتها.

Rivayet edildiğine göre bu ayet, Âişe'nin Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem dünya metaından bir şey –ya nafakada artış veya başka bir şey– istemesi sebebiyle Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem inmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, nakledildiğine göre bir ay süreyle eşlerinden ayrı kalmış, ardından Allah Teâlâ O'na; kendisiyle birlikte [yaşamaya] sabretmek, kendilerine taksim ettiği şeye razı olmak ve Allah'a itaat üzere amel etmek ile kendilerine taksim ettiği şeye razı olmadıkları takdirde onlara boşanma bedellerini verip kendilerinden ayrılmak arasında onları muhayyer bırakmasını emretmiştir. Bunun sebebinin Âişe'nin gösterdiği bir kıskançlık olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ الروايةِ بقولِ مَن قال: كان ذلك مِن أجلِ شيءٍ مِن النفقةِ وغيرِها

Bunun nafaka ve benzeri bir şeyden ötürü olduğunu söyleyenlerin görüşlerinin rivayeti:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أيوبَ، عن أبي الزبيرِ، أن رسولَ اللهِ ﷺ لم يَخرُجْ صَلَواتٍ، فقالوا: ما شأنُه؟ فقال عمرُ: إن شئتُم لأَعْلَمَنَّ لكم شأنَه. فأتَى النبيَّ ﷺ، فجعَل يتكلَّمُ ويرفَعُ صوتَه، حتى أُذِن له. قال: فجعلتُ أقولُ في نفسي: أيُّ شيءٍ أكلِّمُ به رسولُ اللهِ ﷺ [لعله يضحَكُ] - أو كلمةً نحوَها، فقلتُ: يا رسولَ اللهِ، لو رأيتَ فلانةَ وسألَتنى النفقةَ فصَكَكْتُها صَكَّةً. فقال: "ذلك حَبَسَنى عنكم". قال: فأتَى حفصةَ، فقال: لا تَسْألى رسولُ اللهِ ﷺ [شيئًا، ما كانت لكِ مِن حاجةٍ فإليَّ. ثم تَتَبَّعَ نساءَ النبيِّ ﷺ] فجعَل يُكَلِّمُهنَّ، فقال لعائشةَ: أَيَغُرُّك أنك امرأةٌ حسناءُ، وأن زوجَك يحبُّك؟ لَتَنْتَهِينَّ أَو لَيَنْزِلَنَّ فيكِ القرآنُ. قال: فقالت أمُّ سلمةَ: يابنَ الخطابِ، أوَ ما بقِى لك إلا أن تدخُلَ بينَ رسولُ اللهِ ﷺ وبينَ نسائِه، ولن تَسألَ المرأةُ إلا لزوجها؟ قال: ونزل القرآنُ: {ياأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا}. إلى قولِه: {أَجْرًا عَظِيمًا}. قال: فبدَأ بعائشةَ فخَيَّرها، وقرَأ عليها القرآنَ، فقالت: هل بدأتَ بأحدٍ مِن نسائِك قبلى؟ قال: "لا". قالت: فإني أختارُ اللَّهَ ورسولَه والدارَ الآخرةَ، ولا تُخبرهنَّ بذلك. قال: ثم تَتَبَّعَهنَّ، فجعَل يُخيِّرُهنَّ ويقرأُ عليهنَّ القرآنَ، ويخبرُهن بما صنَعَت عائشةُ، فتتابَعن على ذلك.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, o da Ebü'z-Zübeyr'den anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birkaç vakit namaza çıkmadı. İnsanlar: "Ona ne oldu?" dediler. Ömer [b. el-Hattâb]: "İsterseniz onun durumunu sizin için öğrenirim" dedi. Bunun üzerine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gitti; kendisine izin verilinceye kadar konuşmaya ve sesini yükseltmeye başladı. [Ömer] dedi ki: İçimden, "Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ne söylesem de [belki güler] -veya buna benzer bir kelime-" dedim ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Filancayı [eşimi] bir görseydin; benden nafaka istedi de ona sertçe vurdum!" dedim. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Beni sizden alıkoyan da işte budur» buyurdu. [Ömer] dedi ki: Bunun üzerine [Ömer] Hafsa'nın yanına gitti ve: "Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [hiçbir şey isteme! Bir ihtiyacın olursa bana söyle." Sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem diğer eşlerini teker teker dolaştı] ve onlarla konuşmaya başladı. Âişe'ye: "Güzel bir kadın olman ve eşinin seni sevmesi seni aldatmasın! Ya bundan vazgeçersin ya da senin hakkında Kur'an iner!" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Ümmü Seleme: "Ey Hattâb'ın oğlu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile eşlerinin arasına girmekten başka yapacak işin kalmadı mı? Bir kadın elbette sadece kocasından ister!" dedi. [Râvi] dedi ki: Ve şu Kur'an [ayeti] indi: {ياأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız...'” ayetinden {أَجْرًا عَظِيمًا} “...büyük bir mükâfat [hazırlamıştır]” sözüne kadar [olan kısım]. [Râvi] dedi ki: [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] Âişe'den başlayarak onu muhayyer bıraktı ve ona Kur'an'ı okudu. Âişe: "Benden önce eşlerinden birine başladın mı?" diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Hayır» buyurdu. Âişe: "Öyleyse ben Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu seçiyorum; bunu onlara haber verme" dedi. [Râvi] dedi ki: Sonra [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] diğer eşlerini tek tek dolaşarak onları muhayyer bıraktı, onlara Kur'an'ı okudu ve Âişe'nin ne yaptığını da onlara haber verdi. Onlar da bu hususta [Âişe'ye] tâbi oldular.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} إلى قوله: {أَجْرًا عَظِيمًا}. قال: قال الحسنُ وقتادةُ: خَيَّرَهُنَّ بينَ الدنيا والآخرةِ والجنةِ والنارِ في شيءٍ كُنَّ أَرَدْنَه مِن الدنيا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim'” ayetinden {أَجْرًا عَظِيمًا} “büyük bir mükâfat” buyruğuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini anlattı: Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: Dünyadan istedikleri bir şey sebebiyle [Allah] onları dünya ile ahiret, cennet ile cehennem arasında muhayyer bıraktı .

وقال عكرمةُ: في غَيْرةٍ كانت غارَتْها عائشةُ، وكان تحتَه يومَئذٍ تسعُ نسوةٍ؛ خمسٌ مِن قُريشٍ؛ عائشةُ، وحفصةُ، وأمُّ حبيبةَ بنتُ أبي سفيانَ، وسَوْدةُ بنتُ زَمْعَةَ، وأمُّ سَلَمةَ بنتُ أبي أُمَيَّةَ، وكانت تحتَه صفيةُ بنتُ حُيَيٍّ الخَيْبَريَّةُ، وميمونةُ بنتُ الحارثُ الهِلاليةُ، وزينبُ بنتُ جَحْشِ الأسَديةُ، وجُويرية بنتُ الحارثِ مِن بنى المُصْطَلِقِ، وبدَأ بعائشةَ، فلما اختارَتِ الله ورسولَه والدارَ الآخرةَ، رُؤِى الفَرَحُ فِي وَجْهِ رسولِ اللهِ ﷺ، فَتَتابَعْن كلُّهنَّ على ذلك، واخْتَرْنَ اللَّهَ ورسولَه والدار الآخرةَ .

İkrime ise şöyle demiştir: Âişe'nin duyduğu bir kıskançlık sebebiyleydi. O gün [Peygamber'in] nikâhı altında dokuz kadın bulunmaktaydı: Kureyş'ten beş tanesi; Âişe, Hafsa, Ebû Süfyân'ın kızı Ümmü Habîbe, Zema'nın kızı Sevde ve Ebû Ümeyye'nin kızı Ümmü Seleme idi. Ayrıca Hayberli Huyey'in kızı Safiyye, el-Hilâliyye Hâris'in kızı Meymûne, el-Esediyye Cahş'ın kızı Zeyneb ve Benî Mustalik'ten Hâris'in kızı Cüveyriye nikâhı altındaydı. [Peygamber] Âişe'den başladı. Âişe Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu seçince Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünde sevinç görüldü; bunun üzerine hepsi peş peşe aynı tercihte bulundular ve Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu seçtiler .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، وهو قولُ قتادةَ في قولِ اللهِ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا} إلى قوله: {عَظِيمًا}. قالا: أمَر اللهُ أن يُخَيِّرَهن بينَ الدنيا والآخرةِ والجنةِ والنارِ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Hasan'dan -ki bu aynı zamanda Katâde'nin de görüşüdür- Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız...'” ayetinden {عَظِيمًا} “büyük bir [mükâfat]” buyruğuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediklerini anlattı: Allah, onları dünya ile ahiret, cennet ile cehennem arasında muhayyer bırakmasını emretti.

قال قتادةُ: وهي غَيْرَةٌ مِن عائشةَ في شيءٍ أرادَته مِن الدنيا، وكان تحته تسعُ نسوةٍ؛ عائشةُ، وحفصةُ، وأمُّ حبيبةَ بنتُ أبي سفيانَ، وسَوْدَةُ بنتُ زَمْعةً، وأمُّ سَلَمَةَ بنتُ أبي أُمَيَّةَ، وزينب بنتُ جَحْشٍ، وميمونة بنتُ الحارثِ

Katâde şöyle demiştir: Bu, dünyalığa dair istediği bir şey hususunda Âişe'nin duyduğu bir kıskançlıktı. O gün [Peygamber'in] nikâhı altında dokuz kadın bulunmaktaydı: Âişe, Hafsa, Ebû Süfyân'ın kızı Ümmü Habîbe, Zema'nın kızı Sevde, Ebû Ümeyye'nin kızı Ümmü Seleme, Cahş'ın kızı Zeyneb ve Hâris'in kızı Meymûne...

[الهلاليةُ، وجُوَيْرِيَّةُ بنتُ الحارثِ] مِن بنى المُصْطَلِقِ، وصفيةُ بنتُ حُيَيِّ بن أخْطَبَ؛ فبدَأ بعائشةَ، وكانت أَحَبَّهن إليه؛ فلما اختارَتِ الله ورسوله والدارَ الآخرة، رُئىَ الفرحُ في وجه رسولِ اللهِ ﷺ، فتَتَابَعْنَ على ذلك .

[el-Hilâliyye, Benî Mustalik'ten Hâris'in kızı Cüveyriye] ve Huyey b. Ahtab'ın kızı Safiyye. [Peygamber] aralarında en çok sevdiği kişi olan Âişe'den başladı. Âişe Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu seçince Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünde sevinç görüldü; ardından diğerleri de peş peşe bu şekilde tercih ettiler .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، [عن الحسن، وهو قولُ قتادةَ] ، قال: لما اخْتَرْنَ اللَّهَ ورسوله ﷺ شكرهنَّ اللهُ على ذلك، فقال: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} [الأحزاب: ٥٢]. فقَصَره اللهُ عليهنَّ، وهُنَّ التسعُ اللاتى اخْترنَ اللَّهَ ورسولَه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [o da Hasan'dan aktardı -ki bu Katâde'nin de görüşüdür-] , dedi ki: Onlar Allah'ı ve Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem seçtiklerinde, Allah bu davranışlarından dolayı onlara teşekkür etti (onları mükâfatlandırdı) ve şöyle buyurdu: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} [el-Ahzâb: 52] “Bundan sonra artık sana başka kadınlar helal olmaz; güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]”. Böylece Allah O'nu bu eşlerle sınırlandırdı; bunlar da Allah'ı ve Resûlü'nü seçen dokuz hanımdır .

ذكرُ مِن قال ذلك [مِن أجل الغَيرةِ]

Bunun [kıskançlık sebebiyle olduğunu] söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، [قال: قال ابن زيدٍ] في قولِ اللهِ: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} [الأحزاب: ٥١] الآيةِ - قال: كان أزواجه قد تَغايَرْنَ على النبيِّ ﷺ، فَهَجَرَهُنَّ شهرًا، نَزَلَ التَّخْيِيرُ مِن اللهِ له فيهن: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا}. فقرَأ حتى بلغ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. فَخَيَّرَهن بينَ أَن يَخْتَرْنَ أَن يُخَلِّيَ سبيلَهنَّ ويُسَرِّحَهُنَّ، وبين أن يُقِمْنَ، إن أرَدْنَ اللَّهَ ورسولَه، على أنهن أُمَّهَاتُ المؤمنين، لا يُنْكَحْنَ أبدًا، وعلى أنه يُؤوِى إليه مِن يشاءُ منهنَّ، لَن وَهَب نفسَه له،

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, [dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi] -Allah Teâlâ'nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} [el-Ahzâb: 51] “Onlardan dilediğini geriye bırakır, dilediğini de yanına alırsın” ayeti hakkında-: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları aralarında kıskançlık yapmışlardı; bunun üzerine [Peygamber] onlardan bir ay ayrı kaldı. Allah'tan onlar hakkında muhayyerlik [ayeti] indi: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا} “Ey Peygamber! Hanımlarına de ki: Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız...”. {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “...ve ilk cahiliye (kadınlarının) açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” [ayetine] kadar okudu. Onları, kendilerini serbest bırakıp boşamasını seçmeleri ile şayet Allah'ı ve Resûlü'nü istiyorlarsa hiçbir zaman başkalarıyla evlendirilemeyecek müminlerin anneleri olarak kalmaları ve kendisini ona hibe eden kimselerden dilediğini yanına alması şartıyla [evliliklerini sürdürmeleri] arasında muhayyer bıraktı,

حتى يكونَ هو يرفعُ رأسَه إليها، ويُرْجِى مِن يشاءُ، حتى يكونَ هو يرفعُ رأسَه إليها، ومَن ابتَغَى مِمَّن هي عندَه وعزَل، فلا جناحَ عليه، {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ} [الأحزاب: ٥١]. إذا عَلِمْنَ أنه مِن قَضائى عليهنَّ إيثارُ بعضهنَّ على بعضٍ - أدنى أن يَرْضَيْنَ؛ قال: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ} [الأحزاب: ٥١]: مِن ابتغَى أصابَه، ومَن عَزَل لم يُصِبْه، فخيَّرَهن بينَ أن يَرْضَينَ بهذا، أو يُفارِقَهنَّ، فاخْتَرنَ اللهُ ورسولَه، إلا امرأةً واحدةً بدويةً ذهَبَتْ، وكان على ذلك، وقد شَرَط له هذا الشَّرْطَ، ما زال يعدِلُ بينَهنَّ حتى لَقِى الله .

Öyle ki bizzat kendisi ona iltifat eder, dilediğini de bizzat kendisi ona iltifat edinceye kadar geriye bırakır; yanında olanlardan birini ayırıp sonra tekrar arzu ederse kendisine bir günah olmaz. {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ} [el-Ahzâb: 51] “Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve razı olmaları için en uygun olanıdır”. Bazılarını diğerlerine tercih etmenin O'na verdiğim bir yetki olduğunu bildiklerinde razı olmalarına en yakın durum budur. [İbn Zeyd] dedi ki: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ} [el-Ahzâb: 51] “Geri bıraktıklarından arzu ettiğine [dönmende de sana bir günah yoktur]” buyruğu; arzu ettiğine yaklaşır, geri bıraktığına ise yaklaşmaz demektir. [Peygamber] onları buna razı olmak ya da kendilerinden ayrılmak arasında muhayyer bıraktı; çekip giden bir bedevi kadın hariç hepsi Allah'ı ve Resûlü'nü seçtiler. [Peygamber] bu şart kendisine verilmiş olmasına rağmen, Allah'a kavuşuncaya kadar aralarında adaletle davranmaya devam etti .

حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدةَ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن عمرَ بن أبى سَلَمةَ، عن أبيه، قال: قالت عائشةُ: لمَّا نزَل الخِيارُ، قال لي رسولُ اللهِ ﷺ "إِنِّي أَرِيدُ أن أَذْكُرَ لكِ أَمْرًا، فَلا تَقْضِى فيه شيئًا حتى تَسْتأمرِى أَبَوَيْكِ ". قالت: قلتُ: وما هو يا رسولَ اللَّهِ؟ [قال: فردَّه عليها، فقالت: ما هو يا رسولَ اللهِ] قالت: فقرأ عليَّ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا} إلى آخرِ الآيةِ. قالت: فقلتُ: بل نختارُ اللَّهَ ورسولَه؛ قالت: ففرِح بذلك النبيُّ ﷺ.

Bize Ahmed b. Abde ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ömer b. Ebî Seleme'den, o da babasından anlattı, dedi ki: Âişe şöyle dedi: Muhayyerlik [ayeti] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «إِنِّي أَرِيدُ أن أَذْكُرَ لكِ أَمْرًا، فَلا تَقْضِى فيه شيئًا حتى تَسْتأمرِى أَبَوَيْكِ» «Sana bir mesele açmak istiyorum; anne babana danışıncaya kadar bu hususta hiçbir karara varma» buyurdu. Âişe dedi ki: "O nedir ey Allah'ın Resûlü?" dedim. [Resûlullah sözünü ona tekrarladı, Âişe de: "O nedir ey Allah'ın Resûlü?" dedi.] Âişe dedi ki: Bunun üzerine bana: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: Eğer dünya hayatını ve onun süsünü arzu ediyorsanız...” ayetini sonuna kadar okudu. Âişe dedi ki: Ben de: "Bilakis biz Allah'ı ve Resûlü'nü tercih ediyoruz" dedim. Âişe dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna sevindi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، عن محمدُ بنُ عمرِو، عن أبي سَلَمةَ، عن عائشةَ، قالت: لمَّا نزلت آيةُ التَّخيير، بدَأ النبيُّ ﷺ بعائشةَ، فقال: "يا عائشةُ، إنى عارضٌ عليك أمرًا، فلا تَفْتاتِى فيه بشيءٍ حتى تَعْرِضيه على أبَوَيْك؛ أبي بكرٍ وأمِّ رُومانَ". فقلتُ : يا رسولَ اللَّهِ وما هو؟ قال: "قال اللهُ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا}. إلى: {عَظِيمًا} ". فقلتُ: إنى أريدُ اللَّهَ ورسولَه والدارَ الآخرةَ، ولا أؤامرُ في ذلك أبويَّ؛ أبا بكرٍ وأمَّ رُومانَ. فضحِك رسولُ اللهِ ﷺ، ثم استقرَأ الحُجَرَ، فقال: "إن عائشةَ قالت كذا [وكذا] ". فقُلْنَ: ونحنُ نقولُ مثل ما قالت عائشةُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr, Muhammed b. Amr'dan, o da Ebû Seleme'den, o da Âişe'den anlattı, dedi ki: Muhayyer bırakma ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'den başladı ve: "Ey Âişe, sana bir mesele arz edeceğim; anne babana, yani Ebû Bekir ile Ümmü Rûmân'a danışmadan bu konuda tek başına acele karar verme" buyurdu. Ben de : "Ey Allah'ın Resûlü, o nedir?" dedim. [Peygamber]: "Allah şöyle buyurdu: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا} 'Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız...' {عَظِيمًا} 'büyük bir [mükâfat]' buyruğuna kadar" dedi. Ben de: "Ben Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorum; bu konuda anne babama, Ebû Bekir ve Ümmü Rûmân'a danışacak değilim" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü, sonra diğer odaları tek tek dolaştı ve: "Âişe şöyle [şöyle] dedi" buyurdu. Onlar da: "Biz de Âişe'nin dediğinin aynısını söylüyoruz" dediler .

حدَّثنا سعيدٌ بن يحيى الأُمَوِيُّ، قال: ثنا أبي، عن ابن إسحاقَ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبي بكرٍ ، عن عَمْرةَ، عن عائشةَ، أن النبيَّ ﷺ لما نزَل إلى نسائِه أُمِر أن يُخَيِّرَهن، فدخَل عليَّ، فقال: "سأذكُرُ لكِ أَمْرًا وَلَا تَعْجَلِي حتى تَسْتَشِيرى أباكِ". فقلتُ: وما هو يا نبيَّ اللَّهِ؟ قال: "إِنِّي أُمِرْتُ أن أُخَيِّرَكُنَّ". وتَلا عليها آيةَ التَّخْييرِ إلى آخرِ الآيتين. قالت: قلتُ: وما الذي تقولُ: لا تَعْجَلى حتى تَسْتَشِيرى أباكِ؟ فإنى أختارُ اللَّهَ ورسولَه. فسُرَّ بذلك ، وعرَض على نسائِه، فتَتابَعْنَ كلُّهنَّ، فاخْتَرْنَ اللَّهَ ورسولَه .

Bize Saîd b. Yahyâ el-Emevî anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn İshâk'tan, o Abdullah b. Ebî Bekir'den , o Amre'den, o da Âişe'den anlattı: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerinin yanına indiğinde onları muhayyer bırakması emredildi. Yanıma girdi ve: "Sana bir mesele açacağım, babana danışıncaya kadar acele etme" buyurdu. Ben: "O nedir ey Allah'ın Peygamberi?" dedim. "Sizi muhayyer bırakmakla emrolundum" buyurdu ve iki ayetin sonuna kadar muhayyerlik ayetini okudu. Âişe dedi ki: Ben: "'Babana danışıncaya kadar acele etme' dediğin şey bu mudur? Ben elbette Allah'ı ve Resûlü'nü seçiyorum" dedim. [Peygamber] buna çok sevindi ve bunu diğer eşlerine de sundu; hepsi peş peşe aynı tercihte bulunup Allah'ı ve Resûlü'nü seçtiler .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني موسى بنُ عليٍّ، ويونسُ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mûsâ b. Alî ve Yûnus haber verdi

ابن يزيدَ، عن ابن شهابٍ، قال: أخبَرنى أبو سَلَمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ، أن عائشةَ زَوجَ النبيِّ ﷺ قالت: لمَّا أُمر رسولُ اللهِ ﷺ بتَخْيير أزواجِه، [بدَأ بي] ، فقال: "إِنِّي ذَاكرٌ لك أمرًا، فلا عليكِ أنْ لا تَعْجَلى حتى تَسْتَأْمِرى أَبَوَيْكِ". قالت: قد عِلم أن أبويَّ لم يَكُونا ليأمُرَانى بفراقه. قالت: ثم تَلا هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا}. قالت: فقلتُ: ففى أيِّ هذا أستأمِرُ أبويَّ؟ فإنى أريدُ اللهُ ورسولَه والدارَ الآخرةَ. قالت عائشةُ: ثم فعل أزواجُ النبيِّ ﷺ مثلَ ما فعلتُ، فلم يَكُنْ ذلك حينَ قاله لهنَّ رسولُ اللهِ ﷺ فاخْتَرْنَه، طلاقًا، مِن أجل أنهنَّ اخْتَرْنَهُ .

b. Yezîd, İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân haber verdi ki Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşi Âişe şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerini muhayyer bırakması emredilince [benden başladı] ve: "Sana bir hususu hatırlatacağım; anne babana danışıncaya kadar acele etmemende sana bir vebal yoktur" buyurdu. Âişe dedi ki: Anne babamın bana O'ndan ayrılmamı emretmeyeceklerini çok iyi biliyordu. Âişe dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim'”. Âişe dedi ki: Ben: "Ben bu konuda mı anne babama danışacağım? Ben Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorum" dedim. Âişe dedi ki: Sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem diğer eşleri de benim yaptığımın aynısını yaptılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onlara söylediğinde O'nu seçtikleri için bu durum, kendilerini O'nu tercih ettiklerinden ötürü bir boşanma sayılmadı .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠)} “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik/hayâsızlık yaparsa, onun cezası iki katına katlanır. Bu da Allah'a pek kolaydır.”

يقولُ تعالى ذكرُه لأزواجِ النبيِّ ﷺ: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ}. يقولُ: مَن يَزْنِ منكنَّ الزِّنا المعروفَ [أنه الزِّنا] الذي أوجَب اللهُ [عليه الحدَّ] ، يُضاعَفْ لها العذابُ على فُجُورِها في الآخرةِ ضعَفين على فُجُورٍ أزواج الناسِ غيرهم.

Şanı Yüce olan Allah Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerine şöyle buyurmaktadır: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik/hayâsızlık yaparsa”; yani sizden kim Allah'ın [üzerine had cezasını] farz kıldığı [zina olduğu] bilinen zinayı işlerse, ahiretteki günahının cezası, diğer insanların eşlerinin günahının cezasına kıyasla iki katına katlanır.

كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثني

Nitekim bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana

أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ}. قال: يعنى عذابَ الآخرةِ.

babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ} “onun cezası iki katına katlanır” ayeti hakkında: "Ahiret azabını kastetmektedir" dedi.

واختَلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك، فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ} بالألفِ غيرَ أبي عمرٍو؛ فإنه قرَأ ذلك: (يُضَعَّفُ) بِتَشْدِيدِ العين . تأوُّلًا منه في قراءتِه ذلك أن "يُضَعَّفَ" بمعنى تضعيفِ الشيءِ مرةً واحدةً، وذلك أن يُجعلَ الشيءُ شيئَين، فكأن معنى الكلامِ عندَه: أن يجعلَ عذابَ مَن يأتى مِن نِساءِ النبيِّ ﷺ بفاحشةٍ مُبَيِّنةٍ في الدنيا والآخرةِ مِثْلَىْ عذابِ سائرِ النساءِ غيرِهنَّ، ويقولُ: إِنَّ {يُضَاعَفْ} بمعنى أن يُجْعَلَ إلى الشيءِ مِثْلَاه، حتى يكونَ ثلاثةَ أمثالِه. فكأن معنى مَن قرَأَ: {يُضَاعَفْ} عندَه كان: أن يجعلَ عذابَها ثلاثةَ أمثالِ عذابِ غيرِها مِن النساء مِن غيرِ أزواجِ النبيِّ ﷺ؛ فلذلك اختارَ (يُضَعَّفُ) على {يُضَاعَفْ}. وأنكر الآخرون الذين قرءُوا ذلك {يُضَاعَفْ} كل ما كان يقولُ في ذلك، ويقولون: لا نعلم بين (يُضَعَّف) و {يُضَاعَفْ} فَرْقًا.

Kıraat âlimleri bu kelimenin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu Ebû Amr hariç elif ile {يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ} şeklinde okumuştur; o ise bunu ayn harfini şeddeli olarak (يُضَعَّفُ) şeklinde okumuştur . Ebû Amr bu okuyuşunda, "يُضَعَّفُ" kelimesinin bir şeyi bir defa katlamak, yani bir şeyi iki kat yapmak anlamına geldiğini tevil etmiştir. Buna göre bu ifadenin manası onun nazarında şöyledir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerinden apaçık bir hayâsızlık yapanın dünya ve ahiretteki azabı, diğer kadınların azabının iki misli kılınır. [Ebû Amr] der ki: {يُضَاعَفْ} ise bir şeye iki mislinin daha eklenmesi, böylece üç misli olması manasındadır. Dolayısıyla onun nazarında {يُضَاعَفْ} şeklinde okuyanların manası; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri dışındaki diğer kadınların azabının üç misli kılınması anlamına gelirdi. Bu sebeple (يُضَعَّفُ) kıraatini {يُضَاعَفْ} kıraatine tercih etmiştir. Bunu {يُضَاعَفْ} şeklinde okuyan diğer kurrâ ise onun bu konudaki bütün söylediklerini reddetmiş ve: "(يُضَعَّف) ile {يُضَاعَفْ} arasında bir fark bilmiyoruz" demişlerdir.

والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصارِ ، وذلك: {يُضَاعَفْ}. وأما التأويلُ الذي ذهب إليه أبو عمرٍو، فتأويلٌ لا نعلمُ أحدًا مِن أهلِ العلمِ ادَّعاه غيرَه، وغيرَ أبى عُبيدةَ معمرِ بن المُثَنَّى، ولا يجوز خلافُ ما جاءت به الحجةُ مجمعةً عليه بتأويلٍ لا برهانَ له مِن الوجهِ الذي يجبُ التسليمُ له.

Bu konuda doğru olan kıraat, şehirlerin kurrâsının üzerinde olduğu {يُضَاعَفْ} kıraatidir. Ebû Amr'ın benimsediği tevile gelince; Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Musennâ hariç, ilim ehlinden başka hiç kimsenin böyle bir iddiada bulunduğunu bilmiyoruz. Kendisine teslim olunması vacip olan yöntem açısından hiçbir delili bulunmayan bir tevil ile hüccetin üzerinde icma ettiği kıraate muhalefet etmek caiz değildir.

وقولُه: {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكانت مضاعفةُ العذابِ على مَن فعَل ذلك منهنّ على اللهِ يسيرًا. واللهُ أعلمُ.

Yüce Allah'ın: {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu, Allah'a pek kolaydır.” buyruğuna gelince; Şânı Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlardan bunu yapan kimseye azabın kat kat verilmesi Allah'a pek kolaydır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا (٣١)}

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا (٣١)} “Sizden her kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz; ayrıca onun için pek değerli bir rızık da hazırlamışızdır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن يُطع اللهُ ورسوله مِنكُنَّ، وتعمل بما أمر اللهُ به: {نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ}. يقولُ: يُعْطِها اللهُ ثوابَ عملِها مِثْلَى ثوابِ عمل غيرِهنَّ مِن سائرِ نساءِ الناسِ، {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا}. يقولُ: وأعتَدْنا لها في الآخرةِ عَيْشًا هَنِيئًا في الجنةِ.

Şanı Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İçinizden kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve Allah'ın emrettiği şeyleri yaparsa: {نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ} “ona mükâfatını iki kat veririz”; yani Allah ona amelinin sevabını, diğer insanların kadınlarının amelinin sevabının iki misli olarak verir. {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} “ayrıca onun için pek değerli bir rızık da hazırlamışızdır”; yani ahirette onun için cennette huzurlu ve güzel bir hayat hazırlamışızdır.

وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ}، الآيةَ، يعني: [تُطِعِ اللَّهَ ورسولَه، {وَتَعْمَلْ صَالِحًا}: تصومُ وتُصَلِّي] .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Sizden her kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse” ayeti hakkında şöyle aktardı: Yani [Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse; {وَتَعْمَلْ صَالِحًا} “ve salih amel işlerse”; yani oruç tutup namaz kılarsa demektir] .

حدَّثني سَلْمُ بنُ جُنادةً، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن ابن عونٍ، قال: سألتُ عامرًا عن القُنُوتِ. قال: وما هو؟ قال: قلتُ: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} [البقرة: ٢٣٨]. قال: مُطيعين. [قال: قلتُ: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ}. [قال: يُطِعْنَ .

Bana Selm b. Cünâde anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, İbn Avn'dan anlattı, dedi ki: Âmir'e kunût hakkında sordum. "O nedir?" dedi. Ben: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} [el-Bakara: 238] “Allah için boyun eğerek [saygıyla namaza] durun” [ayetidir] dedim. "İtaat ediciler olarak [demektir]" dedi. [Dedim ki: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Sizden her kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse” ayeti hakkında ne dersin?] ["İtaat ederlerse" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال]: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ}]. أي: مَن يُطِعْ مِنكُنَّ اللَّهَ ورسوله {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا}،

[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi] ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: [{وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ}] “Sizden her kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse”; yani: Sizden her kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse... {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} “ve onun için değerli bir rızık hazırlamışızdır”,

وهي الجنةُ .

o da cennettir .

واختلفَتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَتَعْمَلْ صَالِحًا}؛ فقَرأته عامةُ قرأةِ الحجازِ والبصرة، {وَتَعْمَلْ} بالتاءِ ردًّا على تأويلِ مَن إذ جاء بعدَ قولِه: {مِنْكُنَّ} . وحكَى بعضُهم عن العربِ أنها تقولُ: كم بيعَ لك جاريةً. وأنهم إن قدَّموا الجاريةَ قالوا: كم جاريةً بِيعتْ لك؟ فأنَّثُوا الفعل بعد الجارية، والفعلُ في الوجهين لكُمْ لا للجاريةِ.

Kıraat âlimleri: {وَتَعْمَلْ صَالِحًا} “ve salih amel işlerse” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Basra kurrâsının geneli, {مِنْكُنَّ} “sizden” ifadesinden sonra geldiği için "men" (مَنْ) şart edatının anlamına/teviline hamletmek suretiyle te ile {وَتَعْمَلْ} şeklinde okumuşlardır. Bazı dilciler Arapların: "كم بيعَ لك جاريةً" (Sana kaç cariye satıldı?) dediklerini, cariyeyi öne geçirdiklerinde ise: "كم جاريةً بِيعتْ لك؟" (Sana satılan kaç cariye var?) dediklerini nakletmişlerdir; böylece cariye kelimesinden sonra gelen fiili müennes yapmışlardır, oysa her iki durumda da fiil cariyeye değil size aittir.

وذكر الفراءُ أن بعضَ العرب أنشَده :

Ferrâ, bazı Arapların şu beyti okuduğunu zikretmiştir :

أَيَا أمَّ عمرٍو مَن يَكُنْ عُقْرُ دَارِه … جوَاءَ عَدِيٍّ يَأكُلِ الحَشَراتِ

Ey Amr'ın anası! Kimin yurdu / Adiyy'in çukurundaysa, haşerat yer,

ويَسْوَدُّ مِن لَفْح السَّمومِ جَبِينُه … ويَعْر وإن كانوا ذوى بَكَراتِ

Sam yelinin yakıcılığından alnı kararır / Ve genç develeri olsa bile çıplak kalır.

فقال: وإن كانوا. ولم يَقُلْ: وإن كان. وهو لـ "مَن"، فَرَّدَه على المعنى.

[Şair] burada "men" (مَن) şart edatına raci olduğu halde: "وَإِنْ كَانَ" (olsa bile) dememiş, manaya hamlederek: "وَإِنْ كَانُوا" (olsalar bile) demiştir.

وأما أهلُ الكوفة؛ فقرأت ذلك عامةُ قَرأتِها: (ويعمل) بالياءِ عطفًا على {يَقْنُتْ}؛ إذ كان الجميعُ على قراءتِه بالياء .

Kûfe ehline gelince; oradaki kurrânın geneli, herkesin {يَقْنُتْ} kelimesini ye ile okuduğu üzerinde ittifak etmesi sebebiyle ona atfederek bunu ye ile (ويعمل) şeklinde okumuştur .

والصوابُ مِن القولُ في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان، ولغتان معروفتان في كلامِ العربِ، فبأيَّتِهما قَرأ القارئُ فمصيبٌ، وذلك أن العربَ تَرُدُّ خبرَ "مَن" أحيانًا على لفظِها، فتوحِّدُ وتُذَكَّرُ، وأحيانًا على مَعْناها، كما قال جل ثناؤُه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ} [يونس: ٤٢، ٤٣] فجمَع مرةً للمعنى، ووحَّد أخرى للَّفْظِ.

Bu hususta doğru olan görüş; bunların meşhur iki kıraat ve Arap kelamında bilinen iki kullanım olduğudur. Kıraat eden kimse bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Çünkü Araplar "men" (مَن) kelimesinin haberini bazen lafzına hamlederek tekil ve müzekker getirirler, bazen de manasına hamlederler; nitekim övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ} [Yûnus: 42-43] “Onlardan seni dinleyenler de vardır. Peki sağırlara -üstelik akılları da ermiyorsa- sen mi işittireceksin? Onlardan sana bakanlar da vardır...” [Cenâb-ı Hak] birinde manayı gözeterek çoğul yapmış, diğerinde ise lafzı gözeterek tekil getirmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٣٢) وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (٣٣)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٣٢) وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (٣٣)} “Ey Peygamber hanımları! Sizler kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız, edalı/yumuşak söz söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın; mâruf (uygun ve ağırbaşlı) söz söyleyin. Evlerinizde vakarla oturun; ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”

يقولُ تعالى ذكرُه الأزواجِ رسولِ اللهِ ﷺ: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ}: مِن نساءِ هذه الأمةِ - {إِنِ اتَّقَيْتُنَّ} اللَّهَ فَأَطَعْتُنَّه فيما أَمَرَكنَّ ونَهَاكُنَّ.

Şanı Yüce olan Allah Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerine şöyle buyurmaktadır: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ} “Ey Peygamber hanımları! Sizler kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz”; yani bu ümmetin kadınlarından herhangi biri gibi değilsiniz. {إِنِ اتَّقَيْتُنَّ} “Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız”; yani Allah'tan sakınır da O'nun size emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaat ederseniz.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ}. يعنى: مِن نساءِ هذه الأمةِ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ} “Ey Peygamber hanımları! Sizler kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” ayeti hakkında: "Yani bu ümmetin kadınları gibi değilsiniz demektir" dediğini anlattı .

وقولُه: {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ}. يقولُ: فلا تَلِنَّ بالقولِ للرجالِ فيما يَبْتَغِيه أهلُ الفاحشةِ مِنْكُنَّ.

Yüce Allah'ın: {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} “edalı/yumuşak söz söylemeyin” buyruğu ise; erkeklere, hayâsızlık ehli kimselerin sizden arzulayabileceği biçimde yumuşak söz söylemeyin demektir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ}. يقولُ: لا تَرَخَّصْنَ بالقولِ، ولا تَخْضَعْنَ بالكلامِ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] Yüce Allah'ın: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} “Ey Peygamber'in hanımları! Siz, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz; eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız, edalı/yumuşak söz söylemeyin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Sözde gevşeklik göstermeyin ve konuşurken edalı/kırıtkan davranmayın.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ}. قال: خَضْعُ القولِ: ما يُكْرَهُ مِن قولِ النساءِ للرجالِ، مما يدخُلُ في قلوبِ الرجالِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} “edalı/yumuşak söz söylemeyin” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Sözde hudu' (kırıtarak konuşmak); kadınların erkeklere söylediği ve erkeklerin kalbine [fitne ve arzu olarak] giren hoşlanılmayan sözlerdir."

وقولُه: {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ}. يقولُ: فيطمعَ الذي في قلبهِ ضعفٌ، فهو لضعفِ إيمانهِ في قلبهِ، إما شاكٌّ في الإسلامِ منافقٌ، فهو لذلك مِن أمرِه يستخفُّ بحدودِ اللهِ، وإما مُتهاونٌ بإتيانِ الفواحشِ.

Yüce Allah'ın: {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ} “kalbinde [hastalık] bulunan kimse tamaha kapılmasın” buyruğu ise; kalbinde zayıflık bulunan kimse tamah etmesin demektir. O kimse kalbindeki iman zayıflığı sebebiyle ya İslâm hakkında şüphe içinde olan bir münafıktır ve bu durumu yüzünden Allah'ın sınırlarını hafife almaktadır; ya da çirkin işleri (fuhşiyatı) işlemeyi umursamayan bir kimsedir.

وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: إنما وصَفه بأن في قلبِه مرضًا؛ لأنه منافقٌ.

Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onun kalbinde hastalık bulunduğunu nitelemesi, münafık olmasından dolayıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ}. قال: نِفاقٌ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} “kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın” ayeti hakkında: "[Hastalık], nifaktır" dediğini anlattı .

وقال آخرون: بل وصَفه بذلك؛ لأنهم يَشْتَهون إتيانَ الفواحشِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine onu bu şekilde nitelemesi, onların çirkin işleri (zinayı) işlemeyi arzulamalarından dolayıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ}. قال: قال عكرمةُ: شهوةُ الزنا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} “kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın” ayeti hakkında: "İkrime, '[Hastalık], zina arzusudur' dedi" şeklinde söylediğini anlattı .

وقولُه: {وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. يقولُ: وقُلْنَ قولًا قد أذِن اللهُ لكم به وأباحَه.

Yüce Allah'ın: {وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “mâruf (uygun ve meşru) bir söz söyleyin” buyruğu; [Yüce Allah] buyuruyor ki: Allah'ın size izin verdiği ve helal kıldığı bir söz söyleyin.

كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. قال: قولًا جميلًا حسنًا معروفًا في الخيرِ .

Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “mâruf (uygun ve ağırbaşlı) söz söyleyin” buyruğu hakkında: "Hayırlı, güzel, hoş ve bilinen/meşru bir söz söyleyin demektir" dedi .

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ وبعضُ الكوفيِّين: {وَقَرْنَ} بفتحِ القافِ، بمعنى: واقْرَرْنَ في بُيُوتِكنَّ ، وكأن مَن قَرأ ذلك كذلك حذَف الراءَ الأولى مِن "اقْرَرْنَ"، وهى مفتوحةٌ، ثم نقَل فتَحتَها إلى القافِ، كما قيل: (فَظِلْتُمْ تَفَكَّهونَ) وهو يريدُ فَظَلِلْتم ، فأُسقطت اللامُ الأولى وهى مكسورةٌ، ثم نُقلت كسرتُها إلى الظاءِ.

Kıraat imamları, Yüce Allah'ın: {وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} “Evlerinizde vakarla/ağırbaşlılıkla oturun” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli ile bazı Kûfeliler bunu, "evlerinizde yerleşip kalın" (وَاقْرَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ) manasında kaf harfinin fethasıyla {وَقَرْنَ} şeklinde okumuşlardır . Sanki bunu böyle okuyan kimse, "ıkrarna" (اقْرَرْنَ) kelimesindeki fethalı olan birinci ra harfini hazfetmiş ve onun fethasını da kaf harfine aktarmıştır; nitekim "faleziltüm" (فَظَلِلْتم) kastedildiği halde (فَظِلْتُمْ تَفَكَّهونَ) denilerek kesreli olan birinci lâm düşürülmüş, sonra da onun kesresi zâ (ظ) harfine aktarılmıştır.

وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ: (وَقِرْنَ) بكسرِ القافِ، بمعنى: كُنَّ أهل وقارٍ وسَكينة {فِي بُيُوتِكُنَّ} .

Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise bunu {فِي بُيُوتِكُنَّ} “Evlerinizde...” ayetinde kaf harfinin kesresiyle (وَقِرْنَ) şeklinde, "vakarlı ve sükûnet sahibi kimseler olun" manasında okumuşlardır .

وهذه القراءةُ، وهى الكسرُ في القافِ، أَولى عندَنا بالصوابِ ؛ لأن ذلك إن كان مِن الوقارِ على ما اخْترنا فلا شكَّ أن القراءةَ بكسرِ القافِ؛ لأنه يقالُ: وَقَرَ فلانٌ في منزلِه، فهو يَقِرُ وُقُورًا. فتُكسرُ القافُ في "تَفْعِلُ"، فإذا أُمر منه قيل: قِرْ. كما يقالُ مِن وَزَن يَزِنُ: زِنْ ، وَمِن وَعَد يَعِدُ: عِدْ.

Kaf harfinin kesreli okunuşu olan bu kıraat, bize göre doğruya daha uygundur . Çünkü bu, tercih ettiğimiz üzere vakar (ağırbaşlılık) kökünden ise, kıraatin kaf harfinin kesresiyle olduğu şüphesizdir. Zira şöyle denir: "Vekara fülânün fî menzilihî fe-hüve yakiru vukûran" (فлан kişi evinde vakarlı oldu/oturdu, o [şimdi] vakarlı olur). Dolayısıyla "tef'ilü" kalıbında kaf harfi kesreli olur; ondan emir kipi yapıldığında ise "Kır" (قِرْ) denir; nitekim "vezene yezinü"den "Zin" (زِنْ) ve "va'ade ya'idü"den "'İd" (عِدْ) denildiği gibi.

وإن كان مِن القَرارِ فإن الوجهَ أن يقالَ: اقْرِرْنَ؛ لأن مَن قال مِن العربِ: ظَلْتُ أفعلُ كذا، وأَحَسْتُ بكذا. فأسقَط عيَن الفعلِ، وحوَّل حركتَها إلى فائِه في فَعَلَ وفَعَلْنا وفَعَلْتم، لم يفعلْ ذلك في الأمرِ والنهيِ، فلا يقولُ: ظَلَّ قائمًا، ولا: لا تَظَلَّ

Şayet [bu kelime] karar (yerleşip kalmak) kökünden ise, bu durumda kurala uygun olan "ikrırne" (اقْرِرْنَ) denilmesidir. Çünkü Araplardan "Şunu şöyle yapıp durdum" anlamında 'zaltü ef'alü kezâ' (ظَلْتُ أفعلُ كذا) ve "Şunu hissettim" anlamında 'ehestü bi-kezâ' (أَحَسْتُ بكذا) diyerek fiilin aynü'l-fiilini (ikinci kök harfini) düşüren ve 'fe'ale', 'fe'alnâ', 'fe'altüm' kalıplarında onun harekesini fâü'l-fiiline (ilk kök harfine) aktaran kimseler, bunu emir ve nehiy kiplerinde yapmamışlardır. Dolayısıyla [emir için] 'zalle kâimen' (ظَلَّ قائمًا) veya [nehiy için] 'lâ tezalle' (لا تَظَلَّ)...

قائمًا. فليس الذي اعتلَّ به مِن اعتلَّ لصحةِ القراءةِ بفتحِ القافِ في ذلك، بقولِ العربِ في ظَلِلْتُ وأَحْسَسْتُ: ظَلْتُ وأحَسْتُ، بعلةٍ توجبُ صحتَه؛ لِما وصفتُ مِن العلةِ.

kâimen" demezler. Bu sebeple, kaf harfinin fethalı kıraatinin sıhhatine delil getirenlerin, Arapların 'zaliltü' ve 'ahsestü' yerine 'zaltü' ve 'ehestü' demelerini gerekçe göstermeleri, açıkladığım illetten ötürü o okuyuşun sıhhatini gerektiren geçerli bir illet değildir.

وقد حكَى بعضُهم عن بعضِ الأعرابِ سماعًا منه: يَنْحِطْنَ مِن الجبلِ. وهو يريدُ: يَنْحَطِطْنَ، فإن يَكُن ذلك صحيحًا، فهو أقربُ إلى أن يكونَ حُجَّةً لأهلِ هذه القراءةِ مِن الحُجَّةِ الأخرى.

Bazı dilciler birtakım bedevilerden bizzat işiterek: "Yenhitne mine'l-cebeli" (Dağdan iniyorlar) dediklerini nakletmişlerdir; o bununla "yenhatitne"yi kastetmektedir. Şayet bu rivayet sahih ise, bu kıraat ehline diğer delilden daha yakın bir hüccet teşkil eder.

وقولُه: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. قيل: إن التَّبَرُّجَ في هذا الموضعِ: التبخترُ والتكسرُ.

Yüce Allah'ın: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğunda geçen teberrücün bu bağlamda, çalımlı yürümek ve kırıla döküle salınmak olduğu söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. أي: إذا خَرَجْتُنَّ مِن بُيُوتِكنَّ، قال: كانت لهن مِشْيَةٌ وتَكَسُرٌ وتَغَنُّجٌ، يعنى بذلك الجاهليةَ الأولى، فنَهاهنَّ اللَّهُ عن ذلك .

Bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Yani evlerinizden çıktığınız zaman [böyle yapmayın]. O şöyle dedi: İlk cahiliye kadınlarının kendilerine has bir yürüyüşleri, kırıla döküle salınmaları ve cilveleri vardı; Allah onları bundan nehyetti" .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: سمعتُ ابنَ أبي نَجيحٍ، يقولُ في قولِه: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. قال: التبخترُ .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: İbn Ebî Necîh'in, Yüce Allah'ın: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğu hakkında: "[Teberrüc], çalımlı ve kibirli yürümektir" dediğini işittim .

وقيل: إن التَّبَرُّجَ هو إظهارُ الزينةِ، وإبرازُ المرأةِ محاسنَها للرجالِ.

Teberrücün; ziyneti açığa vurmak ve kadının güzelliklerini erkeklere sergilemesi olduğu da söylenmiştir.

وأما قولُه: {تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. فإن أهلَ التأويلِ اختَلفوا في الجاهليةِ الأُولى؛ فقال بعضُهم: ذلك ما بينَ عيسى ومحمدٍ ﵉.

Yüce Allah'ın: {تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması” buyruğuna gelince; tevil ehli (müfessirler) ilk cahiliye[nin ne olduğu] konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: 'Bu, Îsâ ile Muhammed aleyhimesselâm arasındaki [dönemdir]' demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن زكريا، عن عامرٍ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. قال: الجاهليةُ الأُولى: ما بينَ عيسى ومحمدٍ ﵉ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Zekeriyyâ'dan, o da Âmir'den: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "İlk cahiliye: Îsâ ile Muhammed aleyhisselâm arasındaki dönemdir" .

وقال آخرون: ذلك ما بينَ آدمَ ونوحٍ.

Başkaları ise: "Bu, Âdem ile Nûh arasındaki dönemdir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَينةَ ، عن أبيه، عن الحكمِ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} له. قال: وكان بينَ آدمَ ونوحٍ ثمانُمائةِ سنةٍ، فكان نساؤُهم مِن أقبح ما يكونُ مِن النساءِ، ورجالُهم حسانٌ، فكانت المرأةُ تريدُ الرجلَ على نفسِه، فأُنزلت هذه الآيةُ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne , babasından, o da Hakem'den naklettiğine göre o: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Âdem ile Nûh arasında sekiz yüz yıl vardı. Onların kadınları kadınların en çirkinlerinden, erkekleri ise son derece yakışıklı idi. Kadın, erkeği kendisiyle [birlikte olmaya] zorlar/arzulardı. Bunun üzerine şu ayet indirildi: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” .

وقال آخرون: بل كان ذلك بينَ نوحٍ وإدريسَ.

Başkaları ise: "Aksine bu, Nûh ile İdrîs arasındaki dönem idi" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني ابن زُهير، قال: ثنا موسى بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا داودُ، يعنى ابنَ أبي الفُراتِ، قال: ثنا عِلْباءُ بن أحمر، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ قال: تَلا هذه الآية: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. قال: كانت فيما بينَ نوحٍ وإدريسَ، وكانت ألفَ سنةٍ، وإن بطنَين مِن ولدِ آدمَ، كان أحدُهما يسكنُ السهلَ، والآخرُ يسكنُ الجبلَ، وكان رجالُ الجبلِ صباحًا، وفى النساءِ دُمامةٌ، وكان نساءُ السهلِ

Bana İbn Züheyr rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd -yani İbn Ebi'l-Furât- rivayet edip dedi ki: Bize İlbâ' b. Ahmer, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini rivayet etti: [İbn Abbâs] şu ayeti okudu: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “İlk cahiliye [dönemi kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın.” [Ardından] şöyle dedi: “Bu [dönem], Nûh ile İdrîs arasında idi ve bin yıl sürmüştü. Âdemoğullarından iki kabile vardı; bunlardan biri ovada, diğeri ise dağda ikamet ediyordu. Dağdaki erkekler yakışıklı, kadınlar ise çirkindi. Ova kadınları ise...

صباحًا، وفى الرجالِ دَمامةٌ؛ وإن إبليسَ أتَى رجلًا مِن أهلِ السهلِ في صورةِ غلامٍ، فأجَّر نفسَه منه، وكان يخدُمُه، واتَّخَذ إبليسُ شيئًا مثلَ ذلك الذي يَزْمِرُ فيه الرَّعاءُ، فجاء فيه بصوتٍ لم يُسْمَعْ مثلُه، فبلَغ ذلك مَن حولَهم، [فانْتابوهم يسمَعون] إليه، واتَّخَذوا عيدًا يجتمِعون إليه في السنةِ، فتتبرَّج الرجالُ للنساءِ، قال: [ويتزينُ النساءُ للرجالِ] ، وإن رجلًا مِن أهلِ الجبلِ هجَم عليهم وهم في عيدِهم ذلك، فرأَى النساءَ، فأتَى أصحابَه، فأخبَرهم بذلك، فتحوَّلوا إليهنَّ، فنزَلوا معهن، فظهَرت الفاحشةُ فيهنَّ، فهو قولُ اللَّهِ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} .

güzel, erkekler ise çirkindi. İblis ova halkından bir adama genç bir delikanlı kılığında gelip kendini ona kiraladı ve ona hizmet etmeye başladı. İblis, çobanların çaldığı kaval gibi bir alet edindi ve ondan daha önce benzeri duyulmamış bir ses çıkardı. Bu ses etraflarındakilere ulaştı, [onlar da bunu dinlemek için akın etmeye başladılar] . Yılda bir gün toplanacakları bir bayram ihdas ettiler. Erkekler kadınlar için süslenip açılır saçılırdı; dedi ki: [Kadınlar da erkekler için süslenirdi] . Dağ halkından bir adam onlar bu bayramlarındayken üzerlerine vardı ve kadınları gördü. Hemen arkadaşlarının yanına gidip durumu onlara haber verdi. Bunun üzerine onlar kadınların yanına göç edip onlarla birlikte yerleştiler ve aralarında hayâsızlık baş gösterdi. İşte Yüce Allah'ın: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğu budur" .

وأَولى الأقوالِ في ذلك عندى بالصوابِ أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه، نهَى نساءَ النبي ﷺ أن يَتبرَّجْنَ تبرُّجَ الجاهليةِ الأولى.

Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan söz şudur: Şanı Yüce olan Allah, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını ilk cahiliye açılıp saçılması gibi açılıp saçılmaktan men etmiştir.

وجائزٌ أن يكونَ ذلك ما بينَ آدمَ وعيسى، فيكونَ معنى ذلك: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}: التي قبلَ الإسلامِ.

Bunun Âdem ile Îsâ arasındaki dönem olması da mümkündür; bu takdirde: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğunun manası: İslâm'dan önceki cahiliye gibi açılıp saçılmayın demek olur.

فإن قال قائلٌ: أوَ في الإسلامِ جاهليةٌ حتى يقالَ عنَى بقوله: {الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. التي قبلَ الإسلامِ؟ قِيل: فيه أخلاقٌ مِن أخلاقِ الجاهليةِ.

Eğer biri: "İslâm'da cahiliye mi var ki Yüce Allah'ın: {الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye” buyruğu ile İslâm'dan önceki dönemi kastettiği söylensin?" derse, şöyle denilir: Onda cahiliye ahlâkından birtakım ahlâklar vardır.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. قال: يقولُ: التي كانت قبلَ الإسلامِ، قال: وفى الإسلامِ جاهليةٌ؟ قال: قال النبيُّ ﷺ لأبي الدرداءِ، وقال لرجلٍ وهو يُنازِعُه: يا ابنَ فلانةٍ، لأمٍّ كان يُعَيَّرُ بها في الجاهليةِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "يا أبا

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın]: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğu hakkında şöyle dedi: '[Bundan maksat] İslâm'dan önceki [cahiliye]dir' demektedir, dedi. [Kendisine:] 'İslâm'da da cahiliye var mıdır?' denildi. O da şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, tartıştığı bir adama -cahiliye döneminde kendisiyle ayıplandığı bir annesinden ötürü- 'Ey filancanın oğlu!' diyen Ebü'd-Derdâ'ya [şöyle] buyurdu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Ebâ

الدرداءِ إن فيك جاهليةً". قال: أجاهليةُ كفرٍ أو إسلامٍ؟ قال: "بل جاهليةُ كفرٍ". قال: فتمنَّيتُ أن لو كنتُ ابتدأتُ إسلامى يومَئذٍ. قال: وقال النبيُّ ﷺ: "ثلاثٌ مِن عملِ أهلِ الجاهليَّةِ، لا يَدعُهنَّ النَّاسُ: الطعنُ بالأنسابِ، والاستمطارُ بالكواكبِ، والنِّياحةُ .

Derdâ! Şüphesiz sende cahiliye [âdeti] vardır." O: "Küfür cahiliyesi mi yoksa İslâm cahiliyesi mi?" dedi. Peygamber: "Aksine küfür cahiliyesi" buyurdu. [Ebü'd-Derdâ] dedi ki: "O gün [keşke] İslâm'a yeni girmiş olsaydım diye temenni ettim." Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cahiliye ehlinin amellerinden üç şey vardır ki insanlar bunları terk etmezler: Soylara dil uzatmak, yıldızlardan yağmur beklemek ve [ölünün ardından] feryat ederek ağlamak" .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، قال: أخبَرني سليمانُ بنُ بلالٍ، عن ثورٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن عباسٍ، أن عمرَ بنَ الخطَّابِ قال له: أرأيتَ قولَ اللهِ لأزواجِ النبيِّ ﷺ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}: هل كانت إلَّا واحدةً؟ فقال ابن عباسٍ: وهل كانت مِن أُولى إلَّا ولها آخرةً؟ فقال عمرُ: لله درُّك يا بنَ عباسٍ، كيف قلتَ؟ فقال: يا أميرَ المؤمنين، هل كانت مِن أُولى إلا ولها آخرةً؟ قال: فأتِ بتصديقِ ما تقولُ مِن كتابِ اللهِ. قال: نعم: (وَجاهِدُوا في اللهِ حَقَّ جِهادِهِ كَما جاهَدْتُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ). قال عمر: فمَن أُمر بالجهادِ؟ قال: قبيلتان مِن قريشٍ؛ مخزومٌ وعبدُ شمسٍ. فقال عمرُ: صدقتَ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Bana Süleymân b. Bilâl, Sevr'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan haber verdiğine göre Ömer b. el-Hattâb ona: "Allah'ın, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarına: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “ilk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğunu gördün mü? Cahiliye sadece bir tane değil miydi?" dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: "Bir ilki olan şeyin mutlaka bir sonu (ikincisi) da olmaz mı?" dedi. Ömer: "Allah iyiliğini versin ey İbn Abbâs, ne dedin öyle?" dedi. O da: "Ey Müminlerin Emiri! Bir ilki olanın mutlaka bir sonu da olmaz mı?" dedi. Ömer: "Söylediğinin Allah'ın kitabından doğrulamasını getir" dedi. O da: "Evet, (وَجاهِدُوا في اللهِ حَقَّ جِهادِهِ كَما جاهَدْتُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) 'İlk defasında cihat ettiğiniz gibi, Allah yolunda hakkıyla cihat edin' ayetidir" dedi. Ömer: "Peki kime cihat emredildi?" dedi. O: "Kureyş'ten iki kabileye; Mahzûm ve Abdüşşems'e" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Doğru söyledin" dedi .

وجائزٌ أن يكونَ ذلك ما بينَ آدمَ ونوحٍ، وجائزٌ أن يكون ما بينَ إدريسَ ونوحٍ، فتكونَ الجاهليةُ الآخرةُ ما بينَ عيسى ومحمدٍ، وإذا كان ذلك مما يَحتمِلُه ظاهرُ التنزيلِ، فالصوابُ أن يقالَ في ذلك كما قال اللهُ: إنه نهى عن تبرُّجِ الجاهليةِ الأولى.

Bunun Âdem ile Nûh arasında olması caiz olduğu gibi, İdrîs ile Nûh arasında olması da caizdir. Bu durumda sonraki cahiliye Îsâ ile Muhammed arasındaki dönem olur. Bu durum vahyin zahirinin ihtimal verdiği hususlardan olduğuna göre, bu konuda doğru olan, Allah'ın buyurduğu gibi: 'O, ilk cahiliyenin açılıp saçılmasından nehyetmiştir' denilmesidir.

وقولُه: {وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ}. يقولُ: وأقِمْن الصلاة

Allah Teâlâ'nın: {وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Namazı kılın

المفروضةَ، وآتِينَ الزكاةَ الواجبةَ عليكنَّ في أموالكنَّ، وَأَطِعنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فيما أمراكنَّ ونهياكنَّ: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ}. يقولُ: إنما يريدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عنكم السُّوءَ والفحشاءَ يا أهلَ بيتِ محمدٍ ويُطهِّركم مِن الدنسِ الذي يكونُ في أهلِ معاصى الله تطهيرًا.

farz olan zekâtı mallarınızdan verin, size emrettikleri ve sizi nehyettikleri şeylerde Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin demektir. {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister” buyruğu ise; ey Muhammed'in ev halkı! Allah sizden ancak kötülüğü ve hayâsızlığı gidermek ve Allah'a isyan edenlerin üzerinde bulunan kirden/günahtan sizi tertemiz kılmak ister demektir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}. فهم أهلُ بيتٍ طهَّرهم اللهُ مِن السوءِ، وخصَّهم برحمةٍ منه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar, Allah'ın kendilerini kötülükten arındırdığı ve katından bir rahmetle özel kıldığı bir ev halkıdır" .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}. قال: الرجسُ ههنا الشيطانُ، وسوى ذلك مِن الرجسِ الشرُّ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Rics burada şeytandır; bunun dışındaki rics ise şerdir/kötülüktür" .

واختلَف أهلُ التأويلِ في الذين عُنوا بقوله: {أَهْلَ الْبَيْتِ}؛ فقال بعضُهم: عُنى به رسولُ اللهِ ﷺ، وعليٌّ، وفاطمةُ، والحسنُ، والحسينُ، رضوانُ اللهِ عليهم.

Tefsir ehli, Yüce Allah'ın: {أَهْلَ الْبَيْتِ} “Ehl-i Beyt” buyruğu ile kastedilen kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin -Allah'ın rızası onların üzerine olsun- kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا بكرُ بنَ يحيى بن زبَّانَ العَنَزِيُّ، قال: ثنا مَندلٌ، عن الأعمشِ، عن عطية، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: قال

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Bekr b. Yahyâ b. Zebbân el-Anezî anlattı, dedi ki: Bize Mendel, el-A'meş'ten, o Atiyye'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; o dedi ki: Şöyle dedi:

رسولُ اللهِ ﷺ: "نزلَت هذه الآيةُ في خمسةٍ: فيّ، وفى عليٍّ ﵁ وحسنٍ ﵁، وحسينِ ﵁، وفاطمةَ ﵂؛ {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} " .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu ayet beş kişi hakkında indi: Benim, Ali radıyallâhu anh, Hasan radıyallâhu anh, Hüseyin radıyallâhu anh ve Fâtıma radıyallâhu anhâ hakkında: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”" .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، عن زكريَّا، عن مصعبِ بن شيبةَ عن صفيةَ بنتِ شيبةَ قالت: قالت عائشةُ: خرج النبيُّ ﷺ ذات غداةٍ، وعليه مرطٌ مرجَّلٌ مِن شَعَرٍ أَسودَ، فجاء الحسنُ، فأدخَله معه، ثم [جاء عليٌّ فأدخَله معه ثم] قال: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr, Zekeriyyâ'dan, o Mus'ab b. Şeybe'den, o Safiyye bnt. Şeybe'den anlattı; o şöyle dedi: Âişe dedi ki: Bir sabah vakti Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerinde siyah kıldan desenli bir örtü (mırt) olduğu hâlde çıktı. Hasan geldi, onu [örtünün içine] yanına aldı. Sonra [Ali geldi, onu yanına aldı, sonra] şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، عن حمَّادِ بن سلمةَ، عن عليٍّ بن زيدٍ، عن أنسٍ، أن النبيَّ ﷺ كان يمرُّ ببيتِ فاطمةَ ستةَ أشهرٍ كلما خرَج إلى الصلاةِ، فيقولُ: "الصلاةَ أهلَ البيتِ {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd'den, o da Enes'ten anlattı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem namaza her çıktığında altı ay boyunca Fâtıma'nın evine uğrar ve şöyle buyururdu: «Ey Ehl-i Beyt, namaza! {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”»

حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْرُوقيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ إبراهيمَ بنُ سويدٍ النَّخَعِيُّ، عن هلالٍ، يَعنى ابنَ مِقْلاصٍ، عن زُبيدٍ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن أمِّ سلمةَ قالت: كان النبيُّ ﷺ عندى، وعليٌّ وفاطمةُ والحسنُ والحسينُ، فجعلتُ لهم خَزِيرةً، فأكَلوا وناموا، وغطَّى عليهم عباءةً أو قطيفةً، ثم قال: "اللهمَّ هؤلاء أهلُ بيتى، أذهِبْ عنهم الرجسَ وطهِّرهم تطهيرًا" .

Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. İbrâhîm b. Süveyd en-Nehaî, Hilâl'den -yani İbn Miklâs'tan-, o Zübeyd'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ümmü Seleme'den anlattı; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin benim yanımdaydılar. Onlara bir hazîre (un ve et yemeği) yaptım; yediler ve uyudular. [Nebî] üzerlerine bir abâ veya kadife örtü örttü, sonra: "Allahım! Bunlar benim Ehl-i Beytimdir. Onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl" buyurdu .