Binûn

Ahzâb Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ أبي إسحاقَ، قال: أخبَرني أبو داودَ، عن أبي الحمراءِ، قال: رابطتُ المدينةَ سبعةَ أشهرٍ على عهدِ النبيِّ ﷺ، قال: رأيتُ النبيَّ ﷺ إذا طلَع الفجرُ، جاء إلى باب عليٍّ وفاطمةَ، فقال: "الصَّلاةَ الصَّلاةَ {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî İshâk anlattı, dedi ki: Bana Ebû Dâvûd, Ebû'l-Hamrâ'dan haber verdi; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yedi ay Medine'de ikamet ettim. Dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in fecir doğduğunda Ali ve Fâtıma'nın kapısına gelip: "Namaza, namaza! {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} .

حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا الفضلُ بنُ دُكينٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ أبي إسحاقَ، بإسنادِه عن النبيِّ ﷺ مثلَه .

Bana Abdül'a'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî İshâk kendi isnadıyla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı .

حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا الفضلُ بنُ دُكَينٍ، قال: ثنا عبد السَّلامِ بنُ حربٍ، عن كلثومٍ المحاربيِّ، عن أبي عمَّارٍ، قال: إني لجالسٌ عندَ وائلةَ بن الأسقعِ، إذ ذكَروا عليًّا ﵁، فشتَموه، فلما قاموا، قال: اجلسْ حتى أُخبرَك عن هذا الذي شتَموه، إنى عندَ رسولِ اللهِ ﷺ، إذ جاءه عليٌّ وفاطمةُ

Bana Abdül'a'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Abdüsselâm b. Harb, Külsûm el-Muhâribî'den, o da Ebû Ammâr'dan nakletti; o şöyle dedi: Ben Vâsile b. el-Eskā'ın yanında oturuyordum. Derken Ali radıyallâhu anh'ı andılar ve ona hakaret ettiler. Onlar kalktıklarında [Vâsile]: "Otur, sana hakkında hakaret ettikleri bu zat hakkında haber vereyim. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım; o sırada Ali ve Fâtıma ona geldiler...

وحسنٌ وحسينٌ، فألقى عليهم كساءً له، ثم قال: اللهم هؤلاء أهلُ بيتي، اللهم أذهِبْ [عنهم الرجسَ] وطهِّرْهم تطهيرًا؛ قلتُ: يا رسولَ اللهِ وأنا؟ قال: وأنت؛ قال: فواللهِ إنها لأوثقُ عمَلٍ عندى" .

Hasan ve Hüseyin geldiler. [Resûlullah] üzerlerine bir abasını örttü, sonra şöyle buyurdu: "Allahım! Bunlar benim Ehl-i Beytimdir. Allahım! [Onlardan kiri/günahı] gider ve onları tertemiz kıl." Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, ben de mi?" dedim. "Sen de" buyurdu. [Vâsile] dedi ki: "Vallahi bu, benim nezdimde amellerimin en güvenilir olanıdır"" .

حدَّثني عبدُ الكَريمِ بنُ أبي عُميرٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا أبو عمرٍو، قال: ثني شدَّادٌ، أبو عمارٍ، قال: سمِعتُ وائلةَ بنَ الأسقعِ يُحدِّثُ، قال: سألتُ عن عليِّ بن أبي طالبٍ في منزلِه، فقالت فاطمةُ: قد ذهَب يأتى برسولِ اللَّهِ ﷺ، إِذ جاء، فدخل رسولُ اللهِ ﷺ ودخلتُ، فجلَس رسولُ اللهِ ﷺ على الفراش، وأجلَس فاطمةَ عن يمينِه، وعليًّا عن يسارِه، وحسنًا وحسينا بينَ يديه، فلفَع عليهم بثوبِه، وقال: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}. اللهم هؤلاء أهلى، اللهم أهلى أحقُّ". قال وائلةُ: فقلتُ مِن ناحيةِ البيتِ: وأنا يا رسولَ اللَّهِ مِن أهلِك؟ قال: "وأنت من أهلى". قال وائلةُ: إنها لمِن أَرجى ما أَرتَجِى .

Bana Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Amr anlattı, dedi ki: Bana Şeddâd Ebû Ammâr anlattı, dedi ki: Vâsile b. el-Eskā'ın şöyle anlattığını duydum: Ali b. Ebî Tâlib'i evinde aradım. Fâtıma: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i getirmeye gitti" dedi. Tam o sırada geldiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem girdi, ben de girdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döşeğe oturdu; Fâtıma'yı sağına, Ali'yi soluna, Hasan ile Hüseyin'i de önüne oturttu. Elbisesini üzerlerine bürüdü ve: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” Allahım! Bunlar benim ailemdir. Allahım! Ailem daha lâyıktır" buyurdu. Vâsile dedi ki: Evin bir köşesinden: "Ey Allah'ın Resûlü, ben de senin ehlinden miyim?" dedim. "Sen de benim ehlimdensin" buyurdu. Vâsile: "Bu, benim [ahiret için] umduğum en büyük umuttur" dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن عبدِ الحميدِ بن بَهْرام، عن شهر بن حوشبٍ، عن فُضيلِ بن مرزوقٍ، عن عطيةَ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، عن أمِّ سلمةَ، قالت: لما نزلت هذه الآيةُ: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} دعا رسولُ اللهِ ﷺ عليًّا وفاطمةَ وحسنًا وحسينًا، فجلَّل عليهم كساءً خيبريًّا. فقال: "اللهم هؤلاء أهلُ بيتى، اللهم أَذْهِبْ عنهم الرجسَ

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Abdülhamîd b. Behrâm'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o Fudayl b. Merzûk'tan, o Atiyye'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Ümmü Seleme'den anlattı; o şöyle dedi: Şu ayet indiğinde: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak günah kirini gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi, Fâtıma'yı, Hasan'ı ve Hüseyin'i çağırdı ve üzerlerine Hayber işi bir aba örttü. Sonra şöyle buyurdu: «Allahım! Bunlar benim Ehl-i Beytimdir. Allahım! Onlardan kiri/günahı gider

وطهِّرْهم تطهيرًا". قالت أمُّ سلمةَ: ألستُ منهم؟ قال: "أنتِ إلى خيرٍ" .

ve onları tertemiz kıl." Ümmü Seleme dedi ki: "Ben onlardan değil miyim?" [Resûlullah]: "Sen hayır üzeresin" buyurdu .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مصعبُ بنُ المقدامِ، قال: ثنا سعيدُ بنُ زَرْبيٌّ، عن محمدَ بنَ سيرينَ، عن أبي هريرةَ، عن أمِّ سلمةَ، قالت: جاءت فاطمةُ إلى رسولِ اللهِ ﷺ ببُرمةٍ لها قد صنَعت فيها عصيدةً تحملُها على طبقٍ، فوضَعته بينَ يْديه. فقال: أينَ ابن عمِّك وابناك؟ فقالت: في البيتِ. فقال: "ادعيهم" فجاءت إلى عليٍّ، فقالت: أجِبِ النبيَّ ﷺ أنت وابناك. قالت أمُّ سلمةَ: فلما رآهم مقبلين مَدَّ يده إلى كساءِ كان على المنامِة، فمدّه وبسَطه، وأجلَسهم عليه، ثم أخَذ بأطرافِ الكساءِ الأربعةِ بشمالِه، فضمَّه فوقَ رءوسهم، وأومَأ بيده اليمنى إلى ربِّه. فقال: "هؤلاء أهلُ البيتِ، فَأَذْهِبْ عنهم الرجسَ وطهِّرْهم تطهيرًا" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mus'ab b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Zerbî, Muhammed b. Sîrîn'den, o Ebû Hureyre'den, o da Ümmü Seleme'den anlattı; o şöyle dedi: Fâtıma, içinde asîde (un helvası/bulamacı) pişirdiği bir tencereyi bir tepsi üzerinde taşıyarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına getirdi ve önüne koydu. [Resûlullah]: "Amcanın oğlu ve iki oğlun nerede?" buyurdu. [Fâtıma]: "Evdeler" dedi. "Onları çağır" buyurdu. Fâtıma, Ali'nin yanına varıp: "Sen ve iki oğlun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetine icabet edin" dedi. Ümmü Seleme dedi ki: [Resûlullah] onların geldiklerini görünce, yatağın üzerindeki bir örtüye elini uzattı; onu çekip serdi ve onları üzerine oturttu. Sonra örtünün dört köşesini sol eliyle tutup başlarının üzerinde topladı ve sağ eliyle Rabbine işaret ederek şöyle buyurdu: "Bunlar Ehl-i Beyttir; onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl" .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا حسنُ بنُ عطيةَ، قال: ثنا فُضَيْلُ بن مرزوقٍ، عن عطيةَ، عن أبي سعيدٍ، عن أمِّ سلمةَ زوجِ النبيِّ ﷺ: أن هذه الآيةَ نزَلت في بيتِها: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}، قالت: وأنا جالسةٌ على باب البيتِ، فقلتُ: أنا يا رسولَ اللهِ، ألستُ مِن أهلِ البيتِ؟ قال: "إنك إلى خيرٍ، أنتِ مِن أزواجِ النبيِّ ﷺ". قالت: وفي البيتِ رسولُ اللهِ ﷺ، وعليٌّ، وفاطمةُ، والحسنُ، والحسينُ، ﵃ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hasen b. Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atiyye'den, o Ebû Saîd'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Ümmü Seleme'den anlattı: Bu ayet onun evinde indi: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” [Ümmü Seleme] dedi ki: Ben evin kapısında oturuyordum. "Ey Allah'ın Resûlü, ben Ehl-i Beytten değil miyim?" dedim. "Şüphesiz sen hayır üzeresin, sen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerindensin" buyurdu. [Ümmü Seleme] dedi ki: Evde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin -Allah onlardan razı olsun- vardı .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ مُخلدٍ، قال: ثنا موسى بنُ يعقوبَ، قال: ثنى هاشمُ بنُ هاشمِ بن عتبةَ بن أبي وقاصٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن وهبِ بن زمعةَ، قال: أخبَرتنى أمِّ سلمةَ أن رسولُ اللهِ ﷺ جمع عليًّا والحسَنَين، ثم أدخَلهم تحتَ ثوبِه، ثم

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bana Hâşim b. Hâşim b. Utbe b. Ebî Vakkâs, Abdullah b. Vehb b. Zem'a'dan anlattı; o şöyle dedi: Bana Ümmü Seleme haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali'yi ve iki Hasen'i (Hasan ile Hüseyin'i) bir araya topladı, sonra onları elbisesinin altına aldı, sonra

جأَر إلى اللهِ، ثم قال: "هؤلاء أهلُ بيتى". قالت أمُّ سلمةَ، فقلت: يا رسولَ اللهِ أدخِلْني معهم قال: "إِنَّكِ مِنْ أَهْلِى" .

Allah'a yalvarıp yakardı, sonra: "Bunlar benim Ehl-i Beytimdir" buyurdu. Ümmü Seleme dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, beni de onlarla birlikte [içeri] al" dedim. "Şüphesiz sen benim ehlimdensin" buyurdu .

حدَّثني أحمدُ بنُ محمدٍ الطوسيُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ صالحٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ سليمانَ الأصبهانيُّ، عن يحيى بن عُبيدٍ المكيِّ، عن عطاءٍ، عن عمرَ بن أبي سلمةَ، قال: نزلَت هذه الآيةُ على النبيِّ ﷺ وهو في بيت أمّ سلمةَ: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}. فدعا حَسنًا وحسينًا وفاطمةَ، وأجلَسَهم بينَ يديه، ودعا عليًّا فأجلَسه خلفه، فتجلَّل هو وهم بالكساءِ، ثم قال: "هَؤُلاءِ أَهْلُ [بَيْتي، فَأَذْهِبْ عنهم الرِّجْسَ وطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا". قالت أمُّ سلمةَ: أنا معهم] ؟ قال : "مكانَك، وأَنْتِ على خَيْرٍ" .

Bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Süleymân el-İsbahânî, Yahyâ b. Ubeyd el-Mekkî'den, o Atâ'dan, o da Ömer b. Ebî Seleme'den anlattı; o şöyle dedi: Bu ayet Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'nin evindeyken ona indi: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” Bunun üzerine Hasan'ı, Hüseyin'i ve Fâtıma'yı çağırdı, onları önüne oturttu; Ali'yi çağırdı, onu da arkasına oturttu. Kendisi ve onlar örtüye büründüler, sonra şöyle buyurdu: "Bunlar benim [Ehl-i Beytimdir; onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl." Ümmü Seleme: "Ben de onlarla mıyım] ?" dedi. [Resûlullah] : "Olduğun yerde dur, sen hayır üzeresin" buyurdu .

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبانٍ، قال: ثنا الصَّباحُ بنُ يحيى المرّيُّ، عن السديِّ، عن أبي الديلمِ، قال: قال عليُّ بنُ الحسينِ لرجلٍ مِن أهلِ الشأمِ: أما قرَأتَ في الأحزابِ: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}؟ قال: ولأنتم هم؟ قال: نعم .

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebân anlattı, dedi ki: Bize es-Sabâh b. Yahyâ el-Mürrî, es-Süddî'den, o da Ebû'd-Deylem'den anlattı; o şöyle dedi: Ali b. el-Hüseyin, Şam ehlinden bir adama: "Ahzâb [sûresin]de: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” ayetini okumadın mı?" dedi. Adam: "Onlar sizler misiniz?" dedi. O da: "Evet" dedi .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا بُكيرُ بنُ مِسْمارٍ، قال: سمعتِ عامرَ بنَ سعدٍ، قال: قال سعدٌ: قال رسولُ الله ﷺ حينَ نزَل عليه الوحيُ، فأَخَذَ عليًّا وابنيه وفاطمةَ، وأدخَلهم تحتَ ثوبِه، ثم قال: "رَبِّ

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Bükeyr b. Mismâr anlattı, dedi ki: Âmir b. Sa'd'dan işittim, o Sa'd'ın şöyle dediğini söyledi: Kendisine vahiy indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi, onun iki oğlunu ve Fâtıma'yı alıp onları elbisesinin altına soktu, sonra şöyle dedi: "Rabbim!

هَؤُلاءِ أَهْلِى، وأَهْلُ بَيْتى" .

Bunlar benim ailem ve Ehl-i Beytimdir" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ عبدِ القدوسِ، عن الأعمشِ، عن حكيمِ بن سعدٍ، قال: ذكَرْنا عليَّ بن أبى طالبٍ ﵁ عند أمِّ سلمةَ. قالت: فيه نزلت: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}. قالت أمُّ سلمةَ: جاء النبيُّ ﷺ إلى بيتي، فقال: "لا تَأْذَني لأحَدٍ". فجاءت فاطمةُ، فلم أستطِعْ أن أحجبَها عن أبيها، ثم جاء الحسنُ، فلم أستطِعْ أن أمنعَه أن يدخلَ على جدِّه وأمِّه، وجاء الحسينُ، فلم أستِطعْ أن أحجُبَه، فاجتمَعوا حولَ النبيِّ ﷺ على بِساطٍ، فجلَّلهم نبيُّ اللهِ بكساءِ كان عليه، ثم قال: "هؤلاء أهْلُ بَيْتِي، فَأَذْهِبْ عنهم الرِّجْسَ وَطَهَّرْهُمْ تَطْهِيرًا"، فنزَلت هذه الآيةُ حينَ اجتمَعوا على البِساطِ؛ قالت: فقلت: يا رسولَ اللَّهِ: وأنا؟ قالت: فواللهِ ما أَنعمَ ، وقال: "إنَّكِ إلى خَيْرٍ" .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Abdilkuddûs, A'meş'ten, o da Hakîm b. Sa'd'dan anlattı; o şöyle dedi: Ümmü Seleme'nin yanında Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ı andık. Dedi ki: Şu ayet onun hakkında indi: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” Ümmü Seleme dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem benim evime geldi ve: "Hiç kimseye izin verme" buyurdu. Sonra Fâtıma geldi, babasının yanına girmesine engel olamadım. Sonra Hasan geldi, dedesinin ve annesinin yanına girmesine mani olamadım. Hüseyin geldi, ona da engel olamadım. Bir yaygı üzerinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafında toplandılar. Allah'ın Nebîsi üzerindeki örtüyü onların üzerine bürüdü, sonra: "Bunlar benim Ehl-i Beytimdir; onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl" buyurdu. Onlar yaygının üzerinde toplandıklarında bu ayet indi. [Ümmü Seleme] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, ben de mi?" dedim. Dedi ki: Vallahi evet demedi ve: "Şüphesiz sen hayır üzeresin" buyurdu .

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك أزواجُ رسولِ اللهِ ﷺ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الأصْبغُ بنُ علقمةَ،

İbn Humeyd bize anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Vâdıh bize anlattı, dedi ki: el-Asbağ b. Alkame bize anlattı:

قال: كان عكرمةُ يُنادِى في السوقِ: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}. قال: نزلت في نساءِ النبيِّ ﷺ خاصَّةً .

dedi ki: İkrime çarşıda şöyle sesleniyordu: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” Dedi ki: "Özellikle Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınları hakkında indi" .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا (٣٤)}.

Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا (٣٤)} “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah Latîf'tir, her şeyden haberdardır” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكِرُه لأزواجِ نبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرْنَ نِعمة اللهِ عليكنَّ؛ بأن جعلكنَّ في بيوتٍ تُتلى فيها آياتُ اللهِ والحكمةُ، فاشكُرْنَ اللَّهَ على ذلك، واحمِدنَه عليه، وعُنى بقوله: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ}: واذكرْنَ ما يُقرَأُ في بيوتكنَّ مِن آياتِ كتابِ اللهِ والحكمةِ، ويعنى بالحكمةِ: ما أُوحى إلى رسولُ اللهِ ﷺ مِن أحكامِ دينِ اللهِ، ولم يَنزلْ به قرآنٌ، وذلك: السنةُ.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerine şöyle buyurmaktadır: Allah'ın ayetlerinin ve hikmetin okunduğu evlerde kılmak suretiyle Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; bundan dolayı Allah'a şükredin ve O'na hamdedin. {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ} “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini hatırlayın” buyruğu ile; evlerinizde Allah'ın Kitabı'nın ayetlerinden ve hikmetten okunan şeyleri hatırlayın kastedilmektedir. Hikmet ile de; Allah'ın dininin hükümlerinden olup Kur'an olarak indirilmeyen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen şeyler kastedilmektedir ki bu da sünnettir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ}: أي السنةِ، قال: يمْتنُّ عليهم بذلك .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ} “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Yani sünneti [hatırlayın]." Katâde: "Bununla onlara lütufta bulunduğunu hatırlatmaktadır" dedi .

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله كان ذا لُطفٍ بكنَّ، إذ جعَلكنَّ في البيوتِ التي تُتلى فيها آياتُه والحكمةُ، خبيرًا بكُنَّ إذ

Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sizi ayetlerinin ve hikmetin okunduğu evlerde kılmakla Allah size karşı pek lütufkârdır; [sizi]

اختاركَن لرسولِه أزواجًا.

Resûlü'ne eşler olarak seçmekle de hakkınızda her şeyden haberdardır demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٣٥)}.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٣٥)} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar, itaatkâr erkeklerle itaatkâr kadınlar, doğru erkeklerle doğru kadınlar, sabreden erkeklerle sabreden kadınlar, huşû duyan erkeklerle huşû duyan kadınlar, sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkeklerle oruç tutan kadınlar, ırzlarını koruyan erkeklerle ırzlarını koruyan kadınlar, Allah'ı çokça zikreden erkeklerle çokça zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: إن المتذلِّلِين للَّهِ بالطاعةِ والمتذلِّلاتِ، والمصَدّقين والمصَدِّقاتِ رسولَ اللهِ ﷺ، فيما أتاهم به مِن عندِ اللهِ، والقانتينَ والقانتاتِ للهِ، والمطيعين للهِ والمطيعاتِ له فيما أمَرهم ونهَاهم، والصادقين الله فيما عاهَدوه عليه والصادقاتِ فيه، والصابرين للهِ في البأساءِ والضرَاءِ على الثباتِ على دينِه، وحينَ البأسِ والصابراتِ، والخاشعةَ قلوبُهم للهِ وجَلًا منه ومِن عقابهِ والخاشعاتِ، والمتصدِّقين والمتصدِّقاتِ: وهم المؤدُّون حقوقَ اللهِ مِن أموالِهم والمؤدِّياتِ، والصائمين شهرَ رمضانَ الذي فرَض اللهُ صومَه عليهم والصائماتِ ذلك، والحافظين فروجَهم، إلا على أزواجِهم أو ما ملَكت أيمانُهم، والحافظاتِ ذلك إلا على أزواجهنَّ، إن كنّ حرائرَ، أو مَن مَلَكَهُنَّ إن كنّ إماءً، والذاكرِين الله بقلوبِهم وألسنتِهم وجوارحِهم والذاكراتِ كذلك {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} لذنوبهم، {وَأَجْرًا عَظِيمًا}: يعنى ثوابًا في الآخرةِ على ذلك مِن أعمالهم عظيما، وذلك الجنةُ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz itaat ederek Allah'a boyun eğen erkekler ve kadınlar; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Allah katından getirdiği şeylerde tasdik eden erkekler ve kadınlar; Allah'a itaat edip boyun büken erkekler ve kadınlar; emrettiği ve yasakladığı şeylerde Allah'a itaat eden erkekler ve kadınlar; Allah'a verdikleri sözde sadık kalan erkekler ve kadınlar; darlığa, hastalığa ve savaş anında O'nun dini üzere sebat göstermeye Allah rızası için sabreden erkekler ve kadınlar; O'ndan ve azabından korkarak kalpleri Allah'a huşû duyan erkekler ve kadınlar; sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar -ki bunlar mallarından Allah'ın haklarını eda eden erkekler ve kadınlardır-; Allah'ın üzerlerine orucunu farz kıldığı ramazan ayında oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar; eşleri yahut sahip oldukları cariyeler müstesna ırzlarını koruyan erkekler ve -şayet hür iseler- kocaları yahut -şayet cariye iseler- kendilerine sahip olan kimseler müstesna ırzlarını koruyan kadınlar; kalpleriyle, dilleriyle ve azalarıyla Allah'ı zikreden erkekler ve kadınlar var ya; {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} günahları için “Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır”. {وَأَجْرًا عَظِيمًا} “ve büyük bir mükâfat” ise; bu amellerine karşılık ahirette büyük bir sevap demektir ki bu da cennettir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: دخَل نساءٌ على نساءِ النبيِّ ﷺ، فقلْن: قد ذكَرَ كنَّ الله في القرآنِ، ولم نُذكرْ بشيءٍ، أما فينا ما يُذْكَرُ؟

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; o şöyle dedi: Bazı kadınlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının yanına girdiler ve: "Allah sizleri Kur'an'da andı, biz ise hiçbir şekilde anılmadık; bizde anılmaya değer bir şey yok mu?" dediler.

فأنزَل اللهُ ﵎: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ}: أي المطيعين والمطيعاتِ، {وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ}: أي الخائفين والخائفاتِ - {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً} لذنوبِهم، {وَأَجْرًا عَظِيمًا} في الجنةِ .

Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah şu ayeti indirdi: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar, itaatkâr erkeklerle itaatkâr kadınlar” -yani itaat eden erkekler ve itaat eden kadınlar-, {وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ} “huşû duyan erkeklerle huşû duyan kadınlar” -yani korkan erkekler ve korkan kadınlar- {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً} günahları için “Allah onlar için bir bağışlanma”, {وَأَجْرًا عَظِيمًا} cennette “büyük bir mükâfat [hazırlamıştır]” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَأَجْرًا عَظِيمًا}. قال: الجنةَ. وفى قوله: {وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ}. قال: المطيعين والمطيعات .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَأَجْرًا عَظِيمًا} “ve büyük bir mükâfat” buyruğu hakkında: "Cennettir" dedi. {وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ} “itaatkâr erkeklerle itaatkâr kadınlar” buyruğu hakkında da: "İtaat eden erkekler ve itaat eden kadınlardır" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءِ، عن عامرٍ، قال: القانتات: المطيعات.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da Âmir'den anlattı; o şöyle dedi: el-Kānitât (القانتات): İtaatkâr kadınlar demektir.

حدَّثنا ابن بشارٍ ، قال: ثنا مَؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: قالت أمُّ سَلَمَةَ: يا رسولَ اللهِ، يُذكرُ الرجال ولا نُذكر، فنزَلت: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ} .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı; o şöyle dedi: Ümmü Seleme: "Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler anılıyor da biz anılmıyoruz" dedi. Bunun üzerine: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkekler...” ayeti indi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن محمدِ بن عمرٍو، عن أبي سلمةَ، أن يحيى بنَ عبدِ الرحمنِ بن حاطبٍ، حدَّثه عن أمِّ سلمةَ، قالت: قلت: يا رسولُ اللهِ، أيُذكرُ الرجالُ في كلِّ شيءٍ، ولا نُذكرُ؟ فأنزَل الله: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ}. الآية.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den anlattı; Yahyâ b. Abdirrahmân b. Hâtıb ona Ümmü Seleme'den rivayetle anlattı ki o şöyle demiştir: [Ben]: "Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler her hususta anılıyor da biz anılmıyor muyuz?" dedim. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar...” ayetini indirdi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا سَيَّارُ بنُ مظاهرٍ العَنَزِيُّ، قال: ثنا أبو كدينةَ يحيى بن مهلَّبٍ، عن قابوسَ بن أبي ظَبيانَ، عن أبيهِ، عن ابن عباسٍ، قال: قال نساءُ النبيِّ ﷺ: ماله يَذكرُ المؤمنين، ولا يذكرُ المؤمناتِ؟ فَأَنزَلَ اللَّهُ: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} . الآية.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Seyyâr b. Muzâhir el-Anezî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyneh Yahyâ b. el-Mühelleb, Kābûs b. Ebî Zabyân'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınları: "Ona ne oluyor da mümin erkekleri anıyor da mümin kadınları anmıyor?" dediler. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar...” ayetini [sonuna kadar] indirdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولهَ: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ}. قال: قالت أمُّ سلمةَ زوجُ النبيِّ ﷺ: ما للنساءِ لا يُذكرنَ مع الرجالِ في الصلاحِ؟ فأنزَلَ اللَّهُ هذه الآيةَ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Ümmü Seleme: "Kadınlara ne oluyor da sâlih kimseler olarak erkeklerle birlikte anılmıyorlar?" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

حدَّثني محمدُ بنُ مَعْمَرٍ، [قال: ثنا أبو هشامٍ]، قال: ثنا عبدُ الواحدِ، قال: ثنا عثمانُ بنُ حكيمٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ شيبةَ، قال: سمعت أمَّ سَلَمَةَ زوجَ النبيِّ ﷺ تقول: قلتُ للنبيِّ ﷺ: يا رسولُ اللهِ، ما لنا لا نُذكر في القرآن كما يُذكر الرجالُ؟ قالت: فلم يَرُعْنى ذاتَ يومٍ ظهرًا إلا نداؤه على المنبر، وأنا أُسرِّحُ رأسى، فلفَفْتُ شَعَرى ثم خرَجتُ إلى حُجرةٍ مِن [حُجَرِ بيتى]، فجعَلت سمعي عندَ الجريدِ، فإذا هو يقولُ على المنبرِ: "يا أيُّها النَّاسُ إن اللَّهَ يَقُولُ في كتابِهِ: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ}. إلى قولِه: {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}.

Bana Muhammed b. Ma‘mer anlattı, [dedi ki: Bize Ebû Hişâm anlattı], dedi ki: Bize Abdülvâhid anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Hakîm anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Şeybe anlattı, dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Ümmü Seleme'yi şöyle derken işittim: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler anıldığı gibi biz niçin Kur'an'da anılmıyoruz?" dedim. [Ümmü Seleme] dedi ki: Bir gün öğle vakti, ben saçımı tararken ansızın onun minberdeki seslenişini duydum. Bunun üzerine hemen saçımı topladım ve [evimin odalarından] bir odaya çıktım; kulağımı hurma dallarına verdim. Bir de baktım ki minberde şöyle buyuruyor: "Ey insanlar! Şüphesiz Allah Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkekler...” -âyetin sonundaki {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} “...Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” buyruğuna kadar [okudu].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا (٣٦)}.

Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا (٣٦)} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğin gerekse mümin bir kadının, o işlerinde kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, muhakkak ki o, apaçık bir sapıklıkla sapmıştır” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: لم يكنْ لمؤمنٍ باللهِ ورسولهِ ولا مؤمنةٍ، إذا قضَى اللَّهُ ورسولُه في أنفسِهم قضاءً - أن يَتَخيَّروا مِن أمرِهم غيرَ الذي قضَى فيهم، ويُخالفوا أمرَ اللهِ وأمرَ رسولِه وقضاءَهما، فيعْصُوهما، ومَن يَعْصِ الله ورسولَه فيما أمرا أو نَهَيا {فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا}. يقولُ: فقدْ جار عن قصدِ السبيلِ، وسلَك غيرَ سبيلِ الهدَى والرَّشادِ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a ve Resûlü'ne iman etmiş hiçbir erkeğin ve kadının -Allah ve Resûlü kendileri hakkında bir hüküm verdiğinde- kendileri hakkında verilen hükümden başkasını seçme, Allah'ın ve Resûlü'nün emrine ve hükmüne muhalefet edip onlara isyan etme hakkı yoktur. Kim emrettikleri yahut yasakladıkları hususlarda Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse {فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا} “muhakkak ki o, apaçık bir sapıklıkla sapmıştır”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Dosdoğru yoldan sapmış ve hidayet ile doğruluk yolundan başka bir yola girmiş olur.

وذُكر أن هذه الآيةَ نزَلت في زينبَ بنتِ جَحْشٍ حينَ خطَبها رسولُ الله ﷺ على فتاه زيدِ بن حارثةَ، فامتنَعت مِن إنكاحِه نفسَها.

Bu ayetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Zeyd b. Hârise için Zeyneb bnt. Cahş'a dünür gittiği ve Zeyneb'in de onunla evlenmekten kaçındığı sırada Zeyneb bnt. Cahş hakkında indiği zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} إلى آخرِ الآيةِ، وذلك أنَّ رسولُ اللهِ ﷺ انطَلَق يَخطُبُ على فتَاه زيدِ بنِ حارثةَ، فدخَل على زينبَ بنتِ جحْشٍ الأسديَّة، فخطَبها، فقالت: لستُ بناكِحَتِه، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "فانْكِحِيه". فقالت: يا رسولَ اللَّهِ أُوَّامَرُ في نفسى؟ فبينَما هما يَتَحدَّثان أنزَل الله هذه الآيةَ على رسوله ﷺ: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ} إلى قوله: {ضَلَالًا مُبِينًا}. قالت: قد رَضِيته لى يا رسولُ اللهِ مَنْكَحًا؟ قال: "نعم".

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dedi: Bu [ayet şundan dolayı inmiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem azatlısı Zeyd b. Hârise'ye dünür gitmek üzere yola çıktı ve Esedoğulları'ndan Zeyneb bnt. Cahş'ın yanına girip onu [Zeyd'e] istedi. Zeyneb: "Ben onunla evlenecek değilim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayır, onunla evlen» buyurdu. Zeyneb: "Ey Allah'ın Resûlü, kendim hakkında [başkalarıyla] mı istişare edeyim?" dedi. Onlar konuşurlarken Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti indirdi: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ} “Mümin bir erkek ve mümin bir kadın için...” sözünden {ضَلَالًا مُبِينًا} “...apaçık bir sapıklıkla” sözüne kadar. Bunun üzerine Zeyneb: "Ey Allah'ın Resûlü, onu benim için eş olarak uygun gördün mü?" dedi. [Resûlullah da]: «Evet» buyurdu.

قالت: إذن لا أعْصى رسولَ اللهِ، قد أَنكَحْتُه نفسى .

Zeyneb: "Öyleyse Allah'ın Resûlü'ne isyan etmem, kendimi ona nikâhladım" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ}. قال: زينبُ بنتُ جحشٍ. وكراهتُها نكاحَ زيدِ بن حارثةَ حينَ أمرَها به رسولُ اللهِ ﷺ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “kendi isteklerine göre seçme hakkı [olması]” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti[ler]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiği sırada Zeyneb bnt. Cahş ve onun Zeyd b. Hârise ile evlenmeyi istemeyişidir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ}. قال: نزَلت هذه الآيةُ في زينبَ بنتَ جحشٍ، وكانت بنتَ عمَّةِ رسولِ اللهِ ﷺ، فخطَبها رسولُ اللهِ ﷺ فرَضِيت، ورأتْ أنه يَخْطُبُها على نفْسِه؛ فلما علِمت أنه يَخطبُها على زيدِ بن حارثةَ، أبَت وأنكرت، فأنزَل اللهُ: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ}. قال: فتابَعَتْه بعدَ ذلك ورَضِيتْ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğin gerekse mümin bir kadının kendileriyle ilgili konularda kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu ayet Zeyneb bnt. Cahş hakkında inmiştir. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halasının kızıydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona dünür gitti, o da razı oldu ve kendisini bizzat kendisine istediğini sandı. Onu Zeyd b. Hârise için istediğini öğrenince direndi ve kabul etmedi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğin gerekse mümin bir kadının kendileriyle ilgili konularda kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur” ayetini indirdi. [Katâde] dedi ki: Bundan sonra ona uydu ve razı oldu .

حدَّثني أبو عبيدٍ الوصابيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ حميرٍ، قال: ثنا ابن لهيعةَ، عن ابن أبي عمرةَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: خطَب رسولُ اللهِ ﷺ زينبَ بنتَ جحشٍ لزيدِ بن حارثةَ، فاستَنْكَفَت منه وقالت: أنا خيرٌ منه حَسَبًا. وكانت امرأةً فيها حِدَّةٌ، فأنزَل الله: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} الآيةَ

Bana Ebû Ubeyd el-Vusâbî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, İbn Ebî Amre'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyneb bnt. Cahş'ı Zeyd b. Hârise'ye istedi. Bunun üzerine [Zeyneb] bunu kendine yediremeyip: "Ben soy bakımından ondan daha hayırlıyım." dedi. O, tabiatında sertlik bulunan bir kadındı. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğin gerekse mümin bir kadının...” ayetini

كلَّها .

bütünüyle indirdi .

وقيل: نزَلت في أمِّ كُلْثومٍ بنتَ عُقْبَةَ بن أَبي مُعَيطٍ، وذلك أنها وهَبت نفسَها لرسولِ اللهِ ﷺ، فزوَّجها زيدَ بنَ حارثةَ.

Bu ayetin Ümmü Külsûm bnt. Ukbe b. Ebî Muayt hakkında indiği de söylenmiştir. Şöyle ki o, kendisini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti; [Allah Resûlü] ise onu Zeyd b. Hârise ile evlendirdi.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} إلى آخرِ الآيةِ، قال: نزَلت في أمِّ كُلْثومٍ بنتِ عقبةَ بن أبي مُعَيطٍ، وكانت أوَّلَ مِن هاجَر مِن النساءِ، فوهَبت نفسَها للنبيِّ ﷺ، فزوَّجها زيدَ بنَ حارثةَ، فسَخِطَت هي وأخوها، وقالا: إنما أرَدنا رسولُ اللهِ ﷺ، فزوَّجنا عبدَه. قال: فنزل القرآن: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} إلى آخر الآية، قال: وجاء أمرٌ أجمَعُ مِن هذا؛ {النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ} [الأحزاب: ٦]. قال: فذاك خاص، وهذا جِمَاعٌ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğin gerekse mümin bir kadının... hakkı yoktur” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dedi: [Bu ayet] kadınlardan ilk hicret eden kişi olan Ümmü Külsûm bnt. Ukbe b. Ebî Muayt hakkında indi . O, kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onu Zeyd b. Hârise ile evlendirdi. O ve erkek kardeşi buna kızıp: "Biz sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i istemiştik, o ise bizi kölesiyle evlendirdi" dediler. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine Kur'an'dan: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğin gerekse mümin bir kadının... hakkı yoktur” ayeti sonuna kadar indi. [İbn Zeyd] devamla dedi ki: Bundan daha kapsamlı bir emir geldi: {النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha önceliklidir” [el-Ahzâb: 6]. Dedi ki: İşte o özeldi, bu ise genel ve toplayıcıdır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٣٧)}.

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٣٧)} “Hani sen Allah'ın kendisine nimet verdiği, senin de kendisine nimet verdiğin kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!' diyordun da Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere onlarla evlenmede bir güçlük olmasın diye o kadını seninle evlendirdik. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir” buyruğunun tefsiri.

قولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ عتابًا من للهِ له: واذكرْ يا محمدُ إذ تقولُ للذي

Şânı Yüce Allah'ın, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah katından bir serzeniş [mahiyetindeki] sözü [şöyledir]: Ey Muhammed! Hani sen o kimseye diyordun...

أنعَم اللهُ عليه بالهدايةِ، وأنْعَمْتَ عليه بالعِتْقِ. يعنى بذلك زيدَ بنَ حارثةَ مولى رسولِ اللهِ ﷺ: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ}. وذلك أن زينبَ بنتَ جَحْش - فيما ذُكر - رآها رسولُ اللهِ ﷺ فأعْجبَتْه، وهي في جِبالِ مولاه، فأُلْقِيَ في نفسِ زيدٍ كراهتُها؛ لِما علِم الله مما وقع في نفسِ نبيِّه ما وقَع، فأراد فراقَها، فذكَر ذلك الرسولِ اللهِ ﷺ: زيدٌ، فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ}. وهو ﷺ [في ذلك] يحبُّ أن تكونَ قد بانَت منه لِينْكِحَها، {وَاتَّقِ اللَّهَ} يقولُ : وخَفِ الله في الواجبِ عليك في زوجتك، {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ}. يقولُ: وتُخفى في نفسِك محبةَ فراقِه إيَّاها؛ لِتَتَزوَّجَها إن هو فارَقها، واللَّهُ مُبْدٍ ما تُخفى في نفسِك مِن ذلك، {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وتخافُ أن يقولُ الناسُ: أمر رجلًا بطلاقِ امرأتِه، ونكَحها حينَ طلَّقها، واللَّهُ أَحقُّ أن تَخْشاه مِن الناسِ.

Allah'ın hidayet vererek nimetlendirdiği, senin de azat ederek nimetlendirdiğin kimseye... Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Zeyd b. Hârise kastedilmektedir : {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ} “Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!”. Şöyle ki nakledildiğine göre Zeyneb bnt. Cahş azatlısının nikâhı altındayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu gördü ve beğendi. Peygamberi'nin kalbinde meydana gelen şeyi Allah bildiği için Zeyd'in içine de ondan hoşlanmama hissi bırakıldı ve Zeyd ondan ayrılmak istedi. Zeyd bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz edince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} “Eşini yanında tut” dedi. Oysa [o sırada] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlenebilmek için Zeyd'in ondan boşanmış olmasını arzu ediyordu . {وَاتَّقِ اللَّهَ} [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır : Eşin hususunda üzerine düşen vacip haklar konusunda Allah'tan kork! {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyordun”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Şayet Zeyd ondan ayrılırsa kendisiyle evlenmek için onun hanımından ayrılmasını arzuladığını içinde gizliyordun; Allah ise içinde gizlediğin bu şeyi açığa çıkarıcıdır. {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktı”. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İnsanların "Bir adama hanımını boşamasını emretti, sonra o boşayınca kendisi onunla evlendi" demelerinden çekiniyordun; oysa insanlardan ziyade kendisinden çekinmene Allah daha layıktır.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ}. وهو زيدٌ أنْعَم اللهُ عليه بالإسلامِ، {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ}: أَعْتَقه رسولُ اللهِ ﷺ: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ}. قال: وكان يُخْفى في نفسه وُدَّ أنه طلَّقها. قال الحسنُ: ما أُنزِلَت عليه آيةٌ كانت أشدَّ عليه منها، قولَه: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ}. ولو كان نبيُّ الله ﷺ كاتما شيئًا مِن الوحيِ لكتَمها، {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ}. قال: خشىَ نبيُّ اللهِ ﷺ مقالةَ الناسِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; Katâde: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ} “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği kimseye... diyordun” ayeti hakkında şöyle dedi: O, Zeyd'dir; Allah ona İslam ile nimet vermiştir. {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ} “...ve senin de kendisine lütufta bulunduğun [kimseye]” [kısmı ise]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu azat etmiştir. {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın' [diyordun]; Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun”. Katâde dedi ki: İçinde onun Zeyneb'i boşamasını arzu ettiğini gizliyordu. Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: Ona, {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun” sözünden daha ağır gelen bir ayet indirilmemiştir. Şayet Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden herhangi bir şeyi gizleyecek olsaydı, muhakkak bunu gizlerdi. {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “İnsanlardan çekiniyordun, oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktır”. Katâde dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem insanların dedikodusundan çekinmişti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: كان النبيُّ ﷺ قد زوَّج زيدَ بنَ حارثةَ زينب بنتَ جَحْشِ ابنةَ عمتِه، فخرَج رسولُ اللَّهِ ﷺ يومًا يُرِيدُه، وعلى البابِ سِتْرٌ مِن شعرٍ، فرفَعت الريحُ السترَ فانْكَشَف، وهي في حُجِرتِها. حاسرةٌ، فوقَع إعجابُها في قلبِ النبيِّ ﷺ، فلمَّا وقَع ذلك كُرِّهَت إلى الآخرِ، قال: فجاء. فقال: يا رسولَ اللهِ، إنى أُرِيدُ أن أُفارِقَ صاحبتي. قال: "مَا لك، أرابَك منها شيءٌ؟ " قال: لا، واللهِ ما رابَنى منها شيءٌ يا رسولُ اللهِ، ولا رأيتُ إلا خيرًا. فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ}. فذلك قولُ اللهِ تعالى: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ}: تُخْفِى في نفسك إن فارقَها تزَوَّجْتَها .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd b. Hârise'yi halasının kızı Zeyneb bnt. Cahş ile evlendirmişti. Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'i arayarak dışarı çıktı. Kapının üzerinde kıldan bir perde vardı. Rüzgâr perdeyi kaldırıp açtı; Zeyneb de odasında başı açık vaziyetteydi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine onun beğenisi düştü. Bu durum meydana gelince diğerine (Zeyd'e) karşı [Zeyneb] sevimsiz kılındı. [İbn Zeyd] dedi ki: Zeyd gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, ben eşimden ayrılmak istiyorum" dedi. [Resûlullah]: "Neyin var, ondan seni şüphelendiren bir şey mi oldu?" buyurdu. Zeyd: "Hayır, vallahi ey Allah'ın Resûlü, beni ondan şüphelendiren hiçbir şey olmadı ve hayırdan başka bir şey de görmedim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ} “Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!” dedi. İşte Yüce Allah'ın: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “Hani sen Allah'ın kendisine nimet verdiği, senin de kendisine nimet verdiğin kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!' diyordun da Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyordun” buyruğu budur: İçinde "Eğer o kadından ayrılırsa onunla evlenirim" düşüncesini gizliyordun .

حدَّثني محمدُ بنُ موسى الحرشيُّ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن ثابتٍ، عن أبي حمزةَ، قال: نزلت هذه الآيةُ: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} في زينبَ بنتَ جَحْشٍ .

Bana Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Sâbit'ten, o da Ebû Hamza'dan anlattı; dedi ki: Şu ayet: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyordun”, Zeyneb bnt. Cahş hakkında indi .

حدَّثنا خَلَّادُ بنُ أَسْلَمَ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيَيْنَةَ، عن عليٍّ بن زِيدِ بن جُدْعَانَ

Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Ali b. Zeyd b. Cüd‘ân'dan nakletti:

عن عليّ بن حسينٍ قال: كان اللهُ ﵎ أعْلَم نبيَّه ﷺ أن زينبَ سَتَكُونُ مِن أزواجه، فلما أتاه زيدٌ يَشْكوها قال: "اتَّقِ الله وَأمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ". قال اللهُ: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} .

o da Ali b. Hüseyin'den nakletti; dedi ki: Allah celle celâluhû Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zeyneb'in onun eşlerinden biri olacağını bildirmişti. Zeyd gelip ondan şikâyetçi olunca [Resûlullah]: "Allah'tan sakın ve eşini yanında tut!" dedi. Allah Teâlâ da: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyordun” buyurdu .

حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينٍ، قال: حدَّثنا خالدٌ، عن داودَ، عن عامرٍ، عن عائشةَ، قالت: لو كتَم رسولُ اللهِ ﷺ شيئًا مما أو حِى إليه مِن كتابِ اللهِ لكتَم: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} .

Bana İshak b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Dâvûd'dan, o Âmir'den, o da Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın Kitabı'ndan kendisine vahyedilen bir şeyi gizleyecek olsaydı şu: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktı” ayetini gizlerdi .

وقولُه: {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا قضَى زيدَ بنَ حارثةَ مِن زينبَ حاجتَه؛ وهى الوطَرُ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا} “Zeyd o kadından ilişiğini kesince o kadını seninle evlendirdik” buyruğuna gelince: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Zeyd b. Hârise, Zeyneb'den ihtiyacını giderip -ki veter (وَطَر), ihtiyaç demektir- ilişkisini kesince... Şairin şu sözü de bu anlamdadır :

ودَّعَنى قبلَ أَنْ أُودِّعَه … لمَّا قضَى مِن شبابنِا وَطَرَا

"Gençliğimizden muradını alınca, ben ona veda etmeden önce o bana veda etti."

{زَوَّجْنَاكَهَا}. يقولُ: زوَّجناك زينبَ بعدَ ما طلَّقها زيدٌ، وبانت منه؛ {لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ}. [يقولُ: لكيلا يكونَ على المؤمنين حرجٌ. يعنى: إثمٌ في أزواجِ أدعيائهم] يعني: في نكاحِ نساء مَن تبَنَّوا، وليسوا ببَنِيهم ولا أولادِهم على صحةٍ، إذا هم طلَّقوهن وبِنَّ منهم، {إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا}. يقولُ: إذا قضَوا منهن حاجاتِهم وآرائهم، وفارَقوهنَّ وحَلَلْنَ

{زَوَّجْنَاكَهَا} “O kadını seninle evlendirdik”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Zeyd onu boşayıp [kadın] ondan kesin olarak ayrıldıktan sonra seni Zeyneb ile evlendirdik; {لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ} “Müminlere evlatlıklarının eşleri hususunda bir güçlük olmasın diye”. [Şöyle buyurmaktadır: Müminlerin üzerine evlatlıklarının eşleri hususunda bir güçlük -yani günah- olmasın diye] yani gerçekte kendi öz oğulları ve çocukları olmayan evlat edindikleri kimselerin eşleriyle, onlar bu kadınları boşayıp [kadınlar da] kendilerinden ayrıldıklarında evlenmeleri konusunda [bir günah olmasın diye]. {إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا} “onlardan ilişkilerini kestikleri zaman”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlardan ihtiyaçlarını ve isteklerini giderip kendilerinden ayrıldıklarında ve [kadınlar] helal kılındıklarında...

لغيرِهم، ولم يَكُنْ ذلك نزولًا منهم لهم عنهن، {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا}. يقولُ: وكان ما قضَى اللَّهُ مِن قضاءٍ مفعولًا، أي: كان كائنًا لا مَحَالة، وإنما يعنى بذلك أن قضاءَ اللهِ في زينبَ أن يَتَزَوَّجَها رسولُ اللهِ ﷺ، كان ماضيا مفعولًا كائنًا.

başkalarına helal kılındıklarında [güçlük olmasın diye] -ki bu, onların kendi istekleriyle kadınları başkalarına devretmesi şeklinde de değildi-. {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا} “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın hükmettiği hüküm gerçekleşmiştir, yani mutlaka vuku bulacaktır. Bununla Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlenmesine dair hükmünün kesinleşmiş, yerine getirilmiş ve vuku bulmuş olduğu kastedilmektedir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا}. يقولُ: إذا طلَّقُوهن، وكان رسولُ اللهِ ﷺ تَبَنَّى زيدَ بنَ حارثةَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا} “evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere onlarla evlenmede bir güçlük olmasın diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani onları boşadıklarında. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise Zeyd b. Hârise'yi evlat edinmişti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا} إلى قوله: {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا}. إذا كان ذلك منه غيرَ نازلٍ لك، فذلك قولُ اللهِ: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} [النساء: ٢٣].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا} “Zeyd o kadından ilişiğini kesince...” buyruğundan {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا} “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: Bu durum, onun (Zeyd'in) kadını sana devretmesi/bırakması şeklinde olmadığında böyledir; işte bu, Allah'ın: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri” [en-Nisâ: 23] buyruğudur.

حدَّثني محمدُ بنُ عثمان الواسطيُّ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، عن المُعَلَّى بن عِرْفانَ، عن محمدِ بن عبدِ اللَّهِ بن جَحْشٍ، قال: تَفاخَرَت عائشةُ وزينبُ. قال: فقالت زينبُ: أنا الذي نزل تزويجى .

Bana Muhammed b. Osmân el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn, el-Muallâ b. İrfân'dan, o Muhammed b. Abdillâh b. Cahş'tan anlattı; dedi ki: Âişe ile Zeyneb karşılıklı övündüler. Zeyneb: "Benim evliliğim [semadan ayetle] inmiştir" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن الشعبيِّ، قال: كانت زينبُ زوجُ النبيِّ ﷺ تقولُ للنبيِّ ﷺ: إني لأدِلُّ عليكَ بثلاثٍ، ما مِن نسائِك امرأةٌ تَدِلُّ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o eş-Şa'bî'den anlattı; dedi ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcesi Zeyneb, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle derdi: "Ben sana karşı üç şeyle övünürüm [ki] kadınlarından hiçbir kadın

بهن؛ أن جدِّى وجدَّك واحدٌ، وأنى أَنْكَحَنِيكَ اللَّهُ مِن السماءِ، وإِن السَّفِيرَ جَبرائيلُ ﵇ .

övünemez: Benim dedem ile senin deden birdir; beni seninle gökten Allah nikâhlamıştır; elçi de Cebrail aleyhisselâm'dır" .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا (٣٨)}.

Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا (٣٨)} “Allah'ın kendisi için takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük/vebal yoktur. Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir. Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ}: مِن إثمٍ فيما أَحَلَّ اللَّهُ له مِن نكاحِ امرأةِ مَن تَبَنَّاه بعد فراقِه إياها.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ} “Peygamber'e hiçbir güçlük yoktur”; evlat edindiği kimsenin eşinden ayrılmasının ardından onunla evlenmesi hususunda Allah'ın kendisine helal kıldığı şeyde bir günah yoktur.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ}. أي: أَحَلَّ اللَّهُ له .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ} “Allah'ın kendisi için takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük/vebal yoktur”. Yani: Allah'ın kendisine helal kıldığı şeyde .

وقولُه: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: لم يَكُنِ اللَّهُ تعالى لِيُؤْثِمَ نبيَّه فيما أحَلَّ له، مثالَ فعله بمن قبلَه مِن الرسلِ الذين مضَوْا قبلَه، في أنه لم يُؤْثِمُهم بما أحَلَّ لهم، لم يَكُنْ لنبيه أن يَخْشَى الناسَ فيما أمَره به أو أحَلَّه له، ونُصِب قولُه: {سُنَّةَ اللَّهِ}. على معنى: حقًّا مِن اللهِ، كأنه قال: فعَلْنا ذلك سنةً منا.

Yüce Allah'ın: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir” buyruğuna gelince: [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendilerinden önce geçen elçilere helal kıldığı hususlarda onları günahkâr kılmadığı gibi, kendisinden önce gelip geçen peygamberlere yaptığı muamelenin bir benzeri olarak Allah Teâlâ helal kıldığı hususlarda Peygamberi'ni de günahkâr kılacak değildir. Peygamberi'nin, Allah'ın kendisine emrettiği veya helal kıldığı hususlarda insanlardan çekinmesi gerekmez. {سُنَّةَ اللَّهِ} sözü, "Allah'tan bir hak olarak" anlamında nasb edilmiştir (mansub kılınmıştır); sanki "Biz bunu katımızdan bir sünnet olarak yaptık" demiştir.

وقولُه {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا}. يقولُ: وكان أمرُ اللهِ قضاءً مَقْضِيًّا.

Yüce Allah'ın: {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا} “Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir” buyruğuna gelince: [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın emri yerine getirilmiş/kesinleşmiş bir hükümdür.

وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا}: إن الله كان علمُه معه، قبلَ أن يخْلُقَ الأشياء كلَّها، فائْتَمَر في علمِه أن يَخْلُق خلقًا، ويَأْمُرَهم وينهاهم، ويَجْعَلَ ثوابًا لأهلِ طاعتِه، وعقابًا لأهلِ معصيتِه، فلما ائْتَمَر ذلك الأمرُ قدَّرَه،

İbn Zeyd bu konuda, Yûnus'un bana anlattığı, onun İbn Vehb'den, onun da İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre Allah'ın: {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا} “Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir” buyruğu hakkında şöyle dediğini söylerdi: Bütün varlıkları yaratmadan önce Allah'ın ilmi Kendisiyle beraberdi. İlmi doğrultusunda bir mahlukat yaratmayı, onlara emredip onları sakındırmayı ve itaat ehline mükâfat, isyan ehline ise ceza kılmayı kararlaştırdı. Bu işi kararlaştırınca onu takdir etti,

فلما قدَّره كُتِب، وغاب عليه، فسمَّاه الغيب وأمَّ الكتابِ، وخلَق الخلَق على ذلك الكتابِ، أرزاقَهم، وآجالَهم، وأعمالَهم، وما يُصِيبُهم مِن الأشياء؛ مِن الرخاءِ والشدةِ، مِن الكتابِ الذي كتبه أنه يُصِيبُهم، وقرأَ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. حتى إذا نفد ذلك {إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ} [الأعراف: ٣٧]. وأمرُ اللهِ الذي ائْتَمر قدَّره حيَن قدَّره مُقَدِّرًا، فلا يَكونُ إلا ما في ذلك، وما في ذلك الكتابِ، وفى ذلك التقديرِ، ائْتَمر أمرًا، ثم قدَّره، ثم خلَق عليه، فقال: كان أمرُ اللَّه الذي مضَى وفرغ منه، وخلَق عليه الخلقَ {قَدَرًا مَقْدُورًا}: شاء أمرًا لتَمْضِىَ به أمرُه وقدره، وشاء أمرًا يرضاه مِن عبادِه في طاعتِه، فلمَّا أن كان الذي شاءِ مِن طاعتِه لعبادِه رضِيَه لهم، ولما أن كان الذي شاء أراد أن يَنْفُذَ فيه أمرُه وتدبيرُه وقدرُه، وقرَأ: {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} [الأعراف:١٧٩]. فشاء أن يكون هؤلاء مِن أهلِ النارِ، وشاء أن تكونَ أعمالهم أعمالَ أهلِ النارِ، فقال: {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} [الأنعام:١٠٨]، وقال: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ} [الأنعام: ١٣٧]. هذه أعمالُ أهلِ النارِ، {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ}. قال: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ} إلى قوله: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ} [الأنعام: ١١٢]. وقرَأ: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} [الأنعام: ١٠٩] إلى: {كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} [الأنعام: ١١١] أن يُؤْمِنوا بذلك، قال: فأَخْرَجوه مِن اسمِه الذي تَسَمَّى به. قال: هو الفعَّال لما يُريدُ، فزعموا أنه ما أراد.

Onu takdir edince yazıldı ve [kullardan] gizlendi; böylece onu gayb ve Ümmü'l-Kitâb olarak isimlendirdi. Mahlukatı da o kitaba göre yarattı; rızıklarını, ecellerini, amellerini ve başlarına gelecek olan genişlik ile darlık gibi şeyleri, başlarına geleceğini yazdığı kitaba göre belirledi. Ardından şu ayeti okudu: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara Kitap'taki payları erişecektir”. Nihayet bu pay tükenince {إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ} “Elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine geldiklerinde...” [el-A'râf: 37]. Allah'ın kararlaştırdığı emir, takdir ettiği zaman takdir edilmiş bir şeydi. Dolayısıyla sadece o emirde, o Kitap'ta ve o takdirde bulunan şey meydana gelir. Bir işi kararlaştırdı, sonra onu takdir etti, sonra da onun üzerine yarattı. Nitekim şöyle buyurdu: Allah'ın önceden geçen, bitirip tamamladığı ve mahlukatı üzerine yarattığı emri {قَدَرًا مَقْدُورًا} “kesinleşmiş bir kaderdir”: Emrinin ve kaderinin yerine gelmesi için bir şeyi diledi; kullarından hoşnut olacağı bir şeyi de O'na itaat etmeleri konusunda diledi. Kullarının O'na itaatinden dilediği şey olunca bunu onlardan razı olarak karşıladı. Dilediği diğer şey ise, emrinin, tedbirinin ve takdirinin kendisinde cereyan etmesini murat ettiği şeydi. [İbn Zeyd] şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Andolsun ki biz cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık” [el-A'râf: 179]. Bunların cehennem ehlinden olmasını diledi ve amellerinin cehennem ehlinin ameli olmasını diledi. Nitekim şöyle buyurdu: {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} “Böylece her ümmete kendi amelini süsledik” [el-En'âm: 108] ve şöyle buyurdu: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ} “Yine bunun gibi ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi ki hem onları helak etsinler hem de dinlerini karıştırıp bozsunlar” [el-En'âm: 137]. İşte bunlar cehennem ehlinin amelleridir. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ} “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı”. Şöyle dedi: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ} “Böylece her peygambere... şeytanları düşman kıldık” ayetinden {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ} “Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” [el-En'âm: 112] ayetine kadar okudu. Yine {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [el-En'âm: 109] ayetinden {كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “her şeyi karşılarına getirip toplasaydık bile, Allah dilemedikçe yine iman edecek değillerdi” [el-En'âm: 111] ayetine kadar okudu; yani buna iman etmelerini [Allah dilemedikçe]. [İbn Zeyd] dedi ki: Onlar [Kaderiyyeciler] Allah'ı bizzat Kendisine verdiği isimden çıkardılar. O, dilediğini hakkıyla yapandır; oysa onlar O'nun dilemediğini iddia ettiler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٣٩)}.

Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٣٩)} “Onlar Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: سنةُ اللهِ في الذين خلَوْا مِن قبل محمدٍ مِن الرسل، الذين يُبَلِّغون رسالاتِ اللَّهِ إلى مَن أُرْسلوا إليه، ويخافون الله في تركِهم تبليغَ ذلك إيَّاهم. ولا يخافون أحدًا إلا الله، فإنهم إيَّاه يَرْهَبون، إن هم قصَّروا عن تبليغِهم رسالةَ اللهِ إلى مَن أُرْسِلوا إليه.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: [Bu,] Muhammed'den önce gelip geçen, Allah'ın risaletlerini kendilerine gönderildikleri kimselere tebliğ eden ve bu tebliği onlara ulaştırmayı terk etme konusunda Allah'tan korkan peygamberler hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Onlar Allah'tan başka kimseden korkmazlar; zira kendilerine gönderildikleri kimselere Allah'ın risaletini tebliğ etmekte kusur ederlerse sadece O'ndan çekinirler.

يقولُ لنبيِّه محمدٍ: فمِن أولئك الرسلِ الذين هذه صفتُهم، فكُنْ ولا تَخْشَ أحدًا إلا الله، فإنَّ الله يَمْنَعُك مِن جميعِ خلقِه، ولا يَمْنَعُك أحدٌ مِن خلقِه منه، إن أراد بك سوءًا.

Peygamberi Muhammed'e şöyle buyurmaktadır: Sen de niteliği böyle olan peygamberlerden ol ve Allah'tan başka kimseden korkma; zira Allah seni bütün yaratılmışlardan korur, fakat O sana bir kötülük dilerse mahlukatından hiç kimse seni O'ndan koruyamaz.

و "الذين" مِن قوله: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ}. خفضٌ ردًّا على "الذين" التي في قوله: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا}.

Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ} “Onlar Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler” buyruğundaki “الَّذِينَ” kelimesi, {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا} “Daha önce gelip geçenler hakkında Allah'ın sünneti [böyledir]” buyruğundaki “الَّذِينَ” kelimesine bedel/atf olarak cer (mecrur) konumundadır.

وقولُه: {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكفاك يا محمدُ باللهِ حافظُا لأعمالِ خلقِه، ومُحاسِبًا لهم عليها.

Yüce Allah'ın: {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} “Hesap görücü olarak Allah yeter” buyruğuna gelince: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, mahlukatının amellerini koruyucu ve onlardan hesap sorucu olarak sana Allah yeter.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٤٠)}.

Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٤٠)} “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: ما كان أيُّها النَّاسُ محمدٌ أبا زيدَ بنَ حارثةَ، ولا أبا أحدٍ مِن رجالِكم الذين لم يَلِدْه محمدٌ - فيحرُمَ عليه نكاحُ زوجتِه بعد فِراقِه إياها؛ ولكنه رسولُ الله وخاتمُ النبِيِّين، الذي ختَم النُّبوَّةَ فطبَع عليها، فلا تُفْتحُ لأحدٍ بعدَه إلى قيامِ الساعةِ، وكان اللهُ بكلِّ شيءٍ مِن أعمالِكم ومقالِكم وغيرِ ذلك، ذا علمٍ، لا يَخْفَى عليه شيءٌ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Muhammed, Zeyd b. Hârise'nin babası olmadığı gibi, bizzat kendisinden doğmamış olan erkeklerinizden hiçbirinin de babası değildir ki adamın eşinden ayrılmasından sonra onunla evlenmesi Muhammed'e haram olsun. Fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberliği sona erdirip üzerine mühür vuran peygamberlerin sonuncusudur; artık kıyamet gününe kadar ondan sonra hiç kimseye peygamberlik kapısı açılmaz. Allah amellerinizden, sözlerinizden ve diğer her şeyden haberdardır; O'na hiçbir şey gizli kalmaz.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ}. قال: نزَلت في زيدٍ؛ إنه لم يكنْ بابْنِه، ولعَمْرِى ولقد وُلِد له ذكورٌ، إنه لأبو القاسمِ وإبراهيمَ والطَّيِّبِ والمطهَّرِ، {وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ}. أي: آخرَهم، {وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu ayet] Zeyd hakkında inmiştir; çünkü o, onun öz oğlu değildi. Ömrüme yemin olsun ki onun erkek çocukları dünyaya gelmiştir; o, el-Kâsım'ın, İbrâhim'in, et-Tayyib'in ve el-Mutahhar'ın babasıdır. {وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} “fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur”. Yani: Onların sonuncusudur. {وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” .

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارة، قال: ثنا عليُّ بنُ قادمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن نُسَيْرِ ابن ذُعْلُوقٍ، عن عليٍّ بن الحسينِ في قولِه: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ}. قال: نزلت في زيدَ بنَ حارثةَ .

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Kâdim anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Nuseyr b. Zu'lûk'tan, o da Ali b. Hüseyin'den Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu ayet Zeyd b. Hârise hakkında indi .

والنَّصْبُ في رسولُ اللهِ ﷺ بمعنى تكريرِ: كان رسولُ اللهِ ﷺ، والرَّفعُ يعنى الاسْتِئنافَ؛ ولكن هو رسولُ اللهِ، والقراءةُ النَّصْبُ عندَنا .

"Resûlullâh" (رَسُولَ اللَّهِ) ifadesindeki nasb (üstün okunuş), gizli bir "kâne" (كَانَ) fiilinin tekrarı anlamındadır: [كَانَ رَسُولَ اللَّهِ] "Allah'ın Resûlü idi / oldu" . Ref (ötreli okunuş) ise cümlenin istinâfı (yeni bir başlangıç) anlamındadır: "Lakin o Allah'ın Resûlü'dür" (وَلَكِنْ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ). Bize göre geçerli kıraat nasb (üstün) iledir .

واختلَفتِ القَرأَةُ في قراءةِ قوله: {وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ}. فقرَأ ذلك قرَأَةُ الأمصارِ سِوى الحسنِ وعاصمٍ، بكسرِ التاء مِن {وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ}. بمعنى أنه خَتَمَ النَّبِيِّين، ذُكر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (لكنَّ نبيًّا ختَم النبيين). فذلك دليل على صحةِ قراءةِ مِن قرأَه بكسرِ التاءِ، بمعنى أنه الذي خَتَم الأنبياءَ ﷺ وعليهم. وقرَأ ذلك - فيما يُذْكَرُ - الحسنُ وعاصمٌ: {وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ}. بفتحِ

Kıraat âlimleri Yüce Allah'ın: {وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} “ve peygamberlerin sonuncusu” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsı, Hasan[-ı Basrî] ve Âsım hariç, {وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} ifadesindeki tâ harfinin kesresiyle [hâtim şeklinde] okumuşlardır; bu da onun peygamberleri sona erdirdiği (hatmettiği) anlamındadır. Nitekim bunun Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde: (لكنَّ نبيًّا ختَم النبيين) "Lâkin nebiyyen hateme'n-nebiyyîn / Lakin peygamberleri sona erdiren bir peygamberdir" şeklinde olduğu zikredilmiştir. Bu da, [tâ harfini] kesre ile okuyanların kıraatinin doğruluğuna delildir; yani o, peygamberleri -sallallâhu aleyhi ve sellem ve aleyhim- sona erdirendir. Rivayet edildiğine göre Hasan ve Âsım ise bunu {وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} şeklinde tâ harfinin fethası

التاء، بمعنى: أنه آخرُ النبِيِّين، كما قرَأ: (مختومٍ. خاتَمُه مِسْكٌ). بمعنى: آخرُه مِسكٌ، مَن قرأ ذلك كذلك .

ile [hâtem] şeklinde okumuşlardır; bu da onun peygamberlerin sonuncusu olduğu anlamındadır. Nitekim (مَخْتُومٍ. خَاتَمُهُ مِسْكٌ) "Sonu misktir" ayetini bu şekilde okuyan kimse de bunu "onun sonu misktir" anlamında okumuştur .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا (٤٤}.

Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا (٤٤)} “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. (41) Sabah akşam O'nu tesbih edin. (42) Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [size dua eder]. O, müminlere çok merhametlidir. (43) O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'selâm'dır. [Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır. (44)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: يَأَيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، اذْكُروا الله بقلوبكم وألسنتِكم وجوارِحِكم ذكرًا كثيرًا، فلا تخلو أبدانكم مِن ذكرُه في حالٍ مِن أحوالِ طاقتِكم ذلك.

Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! Allah'ı kalplerinizle, dillerinizle ve organlarınızla çokça zikredin; buna güç yetirebildiğiniz hiçbir durumda bedenleriniz O'nun zikrinden uzak kalmasın.

{وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا}. يقولُ: صلوا له عُدْوةً صلاةَ الصبحِ، وعشيًّا صلاة العصر.

{وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} “Sabah akşam O'nu tesbih edin” buyruğu hakkında şöyle der: Sabah vakti O'nun için sabah namazını, akşamüstü de ikindi namazını kılın.

وقولُه: {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ربُّكم الذي تذْكُرونه الذِّكْرَ الكثير، وتسبِّحونه بُكرةً وأصيلًا، إذ أنتم فعَلْتُم ذلك، الذي يرحمُكم، ويُثْنى عليكم هو، ويدْعو لكم ملائكتُه. وقيل: إن معنى قوله: {يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ}. يُشِيعُ عنكم الذِّكر الجميلَ في عبادِ اللَّهِ. وقولُه: {لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ}. يقولُ: تدْعو ملائكةُ اللهِ لكم، فيُخْرجُكم اللهُ مِن الضَّلالةِ إلى الهُدى، ومِن الكفرِ إلى الإسلامِ.

Yüce Allah'ın: {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [size dua eder]” buyruğu hakkında Şanı Yüce olan şöyle der: Siz O'nu çokça zikredip sabah akşam tesbih ettiğiniz zaman size merhamet eden, sizi öven ve melekleri de sizin için dua eden Rabbinizdir. Şöyle de denilmiştir: {يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ} “üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [size dua eder]” buyruğunun anlamı; Allah'ın kulları arasında sizin güzel anılmanızı yayar, demektir. Yüce Allah'ın: {لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} “sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için” buyruğu ise şöyle demektir: Allah'ın melekleri sizin için dua eder, Allah da sizi sapıklıktan hidayete, inkârdan İslâm'a çıkarır.