Binûn

Ahzâb Suresinin Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا}. يقولُ: لا يَفرِضُ على عبادِه فريضةً إلا جعَل لها حدًّا معلومًا، ثم عذَر أهلَها في حالِ عُذرٍ غيرَ الذِّكْرِ، فإن الله لم يَجْعَلْ له حدًّا يُنْتَهى إليه، ولم يَعْذِرْ أحدًا في تَرْكِه إلا مغلوبًا على عقلِه؛ فقال: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} [النساء: ١٠٢]. بالليلِ والنهارِ في البرِّ والبحرِ، وفي السفرِ والحضرِ، والغِنى والفقرِ، والسَّقمِ والصحةِ، والسرِّ والعلانيةِ، وعلى كلِّ حالٍ، وقال: {وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا}. فإذا فعلتُم ذلك صلَّى عليكم هو وملائكتُه، قال اللهُ ﷿: {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ} .

Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا} “Allah'ı çokça zikredin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] kullarına farz kıldığı her bir farz için mutlaka bilinen bir sınır koymuş, ardından zikir hariç mazeret durumunda o farzın ehlini mazur saymıştır. Çünkü Allah zikir için sona erecek bir sınır koymamış ve aklını yitiren kimse dışında hiç kimseyi onu terk etme konusunda mazur saymamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} “Allah'ı ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerinde yatarken zikredin” [Nisâ, 102]. Yani gece ve gündüz, karada ve denizde, yolculukta ve ikamette, zenginlikte ve fakirlikte, hastalıkta ve sağlıkta, gizlide ve açıkta, her durumda [zikredin]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} “Sabah akşam O'nu tesbih edin”. Siz bunu yaptığınız takdirde O ve melekleri size salât eder. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [size dua eder]” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا}: صلاةَ الغَداة، وصلاةَ العصرِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} “Sabah akşam O'nu tesbih edin” buyruğu hakkında: Sabah namazı ve ikindi namazı, dediğini anlattı .

وقولُه: {لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ}. أي: من الضَّلالات إلى الهُدى.

Yüce Allah'ın: {لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} “sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için” buyruğu; yani sapıklıklardan hidayete [çıkarmak için], demektir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ}. قال: مِن الضَّلالة إلى الهدى، قال: والضَّلالةُ الظُّلمات، والنورُ الهدى.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [size dua eder]” buyruğu hakkında şöyle dedi: Sapıklıktan hidayete [çıkarmak için]. Dedi ki: Sapıklık karanlıklar, hidayet ise nurdur.

وقولُه: {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا}. يقولُ تعالى ذكْرُه: وكان بالمؤمنين

Yüce Allah'ın: {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} “O, müminlere karşı çok merhametlidir” buyruğu. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O, müminlere...

به ورسوله ذا رحمةٍ أن يعذِّبَهم وهم له مطيعون، ولأمره مُتَّبعون.

kendisine ve Resûlü'ne inananlara, onlar kendisine itaat eder ve emrine uyarlarken onlara azap etmeme hususunda son derece merhametlidir.

{تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: تحيةُ هؤلاء المؤمنين يومَ القيامةِ في الجنةِ سلامٌ، يقولُ بعضُهم لبعضٍ: أَمَنَةٌ لنا ولكم بدُخولِنا هذا المَدْخَلَ مِن اللهِ أن يعذِّبَنا بالنار أبدًا.

{تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ} “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'selâm'dır”. Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Bu müminlerin kıyamet gününde cennetteki esenleşmeleri selâmdır; birbirlerine: "Bu makama girişimizle artık Allah'tan bize ve size, bizi asla cehennem ateşiyle azaplandırmayacağına dair bir güvence vardır" derler.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ}. قال: تحيةُ أهلِ الجنةِ السلامُ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ} “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'selâm'dır” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Cennet ehlinin esenleşmesi selâmdır .

وقولُه: {وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا}. يقولُ: وأعدَّ لهؤلاء المؤمنين ثوابًا لهم على طاعتِهم إياه في الدنيا كريمًا، وذلك هو الجنةُ.

Yüce Allah'ın: {وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا} “[Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır” buyruğu hakkında şöyle der: Dünyada kendisine itaat etmelerine karşılık bu müminlere değerli bir sevap hazırlamıştır; o da cennettir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ عن قتادةَ: {وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا}: أي الجنةَ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا} “[Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır” ayeti hakkında: Yani cenneti [hazırlamıştır], dediğini anlattı .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٤٥) وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا (٤٧) وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٤٨)}.

Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٤٥) وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا (٤٧) وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٤٨)} “Ey Peygamber! Biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (45) Allah'ın izniyle O'na çağıran ve aydınlatan bir kandil olarak [gönderdik]. (46) Müminlere, Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu müjdele. (47) Kâfirlere ve münafıklara itaat etme, onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (48)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكْرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، إنا أرسَلناك شاهدًا على أمتِك، بإبلاغِك إياهم ما أرسَلناك به من الرسالةِ، ومبشِّرَهم بالجنةِ إن صدَّقوك، وعمِلوا بِما جئَتهم به من عندِ ربِّك، ونذيرًا مِن النارِ أن يَدْخلوها، فيُعذَّبوا بها إن هم كذَّبوك، وخالَفوا ما جئتَهم به مِن عندِ اللهِ.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz biz seni; kendisiyle gönderdiğimiz risaleti onlara tebliğ ettiğine dair ümmetine bir şahit, eğer seni tasdik eder ve Rabbinin katından kendilerine getirdiğin şeylerle amel ederlerse onları cennetle müjdeleyici, şayet seni yalanlar ve Allah’ın katından kendilerine getirdiğin şeylere muhalefet ederlerse içine girip azap görecekleri cehennem ateşinden sakındırıcı bir uyarıcı olarak gönderdik.

وبالذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimizi söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا} على أمتِك بالبلاغِ، {وَمُبَشِّرًا} بالجنةِ، {وَنَذِيرًا} بالنارِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا} “Ey Peygamber! Biz seni bir şahit olarak gönderdik” tebliğ hususunda ümmetine [şahit], {وَمُبَشِّرًا} “ve bir müjdeci” cennetle [müjdeci], {وَنَذِيرًا} “ve bir uyarıcı” cehennemle [uyarıcı] .

وقولُه: {وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ}. يقولُ: وداعيًا إلى توحيدِ اللهِ، وإفرادِ الألوهةِ له، وإخلاصِ الطاعةِ لوجهِه، دونَ كلِّ مَن سواه مِن الآلهةِ والأوثانِ.

Yüce Allah'ın: {وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ} “ve Allah'a çağıran” buyruğu hakkında şöyle der: O'nun dışındaki diğer tüm ilahlardan ve putlardan uzaklaşarak Allah'ın birliğine, ilahlığın sadece O'na ait olduğuna ve itaatin yalnızca O'nun rızası için ihlasla yapılmasına çağıran [olarak gönderdik].

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ}: إلى شهادةِ أن لا إلهَ إلا اللهُ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ} “ve Allah'a çağıran” ayeti hakkında: "Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmeye [çağıran]" dediğini aktardı .

وقولُه: {بِإِذْنِهِ}. يقولُ: بأمرِه إياك بذلك، {وَسِرَاجًا مُنِيرًا}. يقولُ: وضياءً لخلقِه، يَسْتَضِيءُ بالنورِ الذي أتيتَهم به مِن عندِ اللَّهِ، عباده، {مُنِيرًا}. يقولُ: ضياءً يُنيرُ لمن استضاء بضوئِه، وعمِل بما أمَره. وإنما يَعْنى بذلك: أنه يَهْدِى به مَن اتبعه مِن أَمتِه.

Yüce Allah'ın: {بِإِذْنِهِ} “O'nun izniyle” buyruğu hakkında şöyle der: O'nun sana bunu emretmesiyle; {وَسِرَاجًا مُنِيرًا} “ve aydınlatan bir kandil” buyruğu hakkında ise şöyle der: Kullarının, Allah katından onlara getirdiğin nur ile aydınlandığı, yaratılmışlarına bir ışık [olarak gönderdik]. {مُنِيرًا} “aydınlatan” buyruğu hakkında şöyle der: Işığıyla aydınlanan ve emrettiğiyle amel eden kimseye ışık saçan bir aydınlık [olarak gönderdik]. Bununla kastedilen şudur: Ümmetinden kendisine uyan kimseyi onunla hidayete erdirir.

وقولُه: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وبشِّرْ أهلَ الإيمانِ باللهِ يا محمدُ بأن لهم مِن اللهِ فضلًا كبيرًا. يقولُ: بأن لهم مِن ثوابِ اللهِ على طاعتهم إياه تضعيفًا كثيرًا ، وذلك هو الفضلُ الكبيرُ من اللهِ لهم.

Yüce Allah'ın: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا} “Müminlere, Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu müjdele” buyruğu hakkında Şanı Yüce olan şöyle der: Ey Muhammed! Allah'a iman edenleri, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğuyla müjdele. Şöyle der: Kendisine itaat etmelerine karşılık Allah'ın mükâfatından onlar için kat kat fazlası vardır; işte Allah'tan onlara olan büyük lütuf budur.

وقولُه: {وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ}. يقولُ: ولا تُطِع لقولِ كافرٍ ولا منافقٍ، فتسمعَ منه دعاءَه إياك إلى التقصيرِ في تبليغِ رسالاتِ اللهِ

Yüce Allah'ın: {وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme” buyruğu hakkında [Taberî] şöyle der: Kâfirin de münafığın da sözüne uyma ki, onun seni Allah'ın risaletlerini tebliğ etmekte gevşeklik göstermeye çağırmasına kulak vermiş olmayasın;

إلى مَن أرسَلك بها إليه مِن خلقِه {وَدَعْ أَذَاهُمْ}. يقولُ: وأعرِض عن أذاهم لك، واصبِرْ عليه، ولا يُثْنِك ذلك عن القيامِ بأمرِ اللهِ في عبادِه، والنفوذِ لما كلَّفك.

bu risaletleri kendilerine ulaştırmak üzere seni gönderdiği yaratılmışlarına [tebliğ et]. {وَدَعْ أَذَاهُمْ} “onların eziyetlerine aldırma” buyruğu hakkında şöyle der: Onların sana verdiği eziyetten yüz çevir, buna sabret ve bu durum seni kulları arasında Allah'ın emrini yerine getirmekten ve sana yüklediği görevi icra etmekten alıkoymasın.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَدَعْ أَذَاهُمْ}. قال: أعرِض عنهم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {وَدَعْ أَذَاهُمْ} “onların eziyetlerine aldırma” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Onlardan yüz çevir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَدَعْ أَذَاهُمْ}: أي اصبِرْ على أذاهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَدَعْ أَذَاهُمْ} “onların eziyetlerine aldırma” buyruğu hakkında: Yani onların eziyetlerine sabret, dediğini aktardı .

وقولُه: {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ}. يقولُ: وفوِّض إلى اللهِ أمورَك، وثِق به، فإن الله كافيك جميعَ مِن دونه، حتى يأتيَك أمرُه وقضاؤه، {وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا}. يقولُ: وحسبُك باللهِ قَيِّمًا بأمورِك، وحافظًا لك وكالئًا.

Yüce Allah'ın: {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “ve Allah'a tevekkül et” buyruğu hakkında şöyle der: İşlerini Allah'a havale et ve O'na güven; çünkü O'nun emri ve takdiri sana gelinceye kadar Allah, O'nun dışındaki her şeye karşı sana yeter. {وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} “Vekil olarak Allah yeter” buyruğu hakkında şöyle der: İşlerini çekip çeviren, seni koruyan ve gözeten olarak Allah sana yeter.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٤٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٤٩)} “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşadığınız zaman, sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Bu durumda onlara müt'a (bağış) verin ve kendilerini güzel bir şekilde salıverin.” buyruğunun tefsirine dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكْرُه: يا أيُّها الذين صَدَّقُوا الله ورسولهَ، {إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ}، يَعْنى: مِن قبلِ أن تجامِعوهن، {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا}، يعنى: مِن إحصاء أقْراءٍ ولا أشهرٍ تحصُونها عليهنَّ، {فَمَتِّعُوهُنَّ}. يقولُ: أعطُوهنّ ما يَسْتَمْتِعن به مِن عرَضٍ أو عينِ مالٍ.

Şanı Yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! {إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ} “Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız”, yani kendileriyle cinsi münasebette bulunmadan önce [boşarsanız], {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا} “onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur”, yani onlar aleyhine sayacağınız hayız süreleri veya aylar cinsinden bir iddet hesabı yoktur. {فَمَتِّعُوهُنَّ} “Bu durumda onlara müt'a verin” buyruğu hakkında şöyle der: Mal veya nakit paradan yararlanacakları bir şey verin.

وقولُه: {وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا}. يقولُ: وخَلُّوا سبيلَهنّ تخليةً بالمعروفِ، وهو التسريحُ الجميلُ.

Yüce Allah'ın: {وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “ve onları güzel bir şekilde salıverin” buyruğu hakkında şöyle der: Onları güzellikle serbest bırakın; güzel salıverme de budur.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا}. فهذا في الرجل يتزوج المرأةَ، ثم يُطَلِّقُها مِن قبلِ أن يمسَّها، فإذا طلَّقها واحدةً بانت منه، ولا عدّةَ عليها، تتزوّجُ مَن شاءَت، ثم قرأ: {فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا}. يقولُ: إن كان سَمَّى لها صداقًا، فليس لها إلا النصفُ، فإِنْ لم يَكُنْ سَمَّى لها صداقًا، متَّعها على قدرِ عسرِه ويُسْرِه، وهو السراحُ الجميلُ .

Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا} “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu durum, bir kadınla evlenip ona dokunmadan önce boşayan erkek hakkındadır; onu bir talakla boşadığında kadın ondan ayrılmış olur (bâin talak), üzerinde iddet bekleme yükümlülüğü yoktur, dilediği kimseyle evlenebilir. Sonra İbn Abbâs: {فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “Bu durumda onlara müt'a verin ve onları güzel bir şekilde salıverin” ayetini okudu ve şöyle dedi: Eğer kadın için bir mehir belirlemişse kadının hakkı bunun sadece yarısıdır. Şayet bir mehir belirlememişse, durumunun darlığına ve genişliğine göre kadına müt'a (hediye) verir; işte güzel salıverme budur .

وقال بعضُهم: المتعةُ في هذا الموضعِ منسوخةٌ بقولِه: {فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} [البقرة:٢٣٧].

Bazıları da şöyle demiştir: Bu yerdeki müt'a [hükmü], Yüce Allah'ın: {فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} “belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” [Bakara, 237] buyruğu ile neshedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} إلى قولِه: {سَرَاحًا جَمِيلًا}. قال: قال سعيدُ بنُ المسيَّبِ: ثم نَسَخ هذا الحرفُ المُتَعَةَ: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini anlattı: Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da...” buyruğundan {سَرَاحًا جَمِيلًا} “...güzel bir şekilde serbest bırakın” buyruğuna kadar [olan ayet hakkında] Saîd b. el-Müseyyeb şöyle dedi: "Sonra şu harf (ayet) müt'ayı neshetti: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} “Kendilerine bir mehir belirlediğiniz kadınları, onlara dokunmadan önce boşarsanız, belirlediğinizin yarısı [onlarındır]”."

حدَّثنا ابن بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ قتادةَ يُحدِّثُ عن سعيد بن المسيب، قال: نُسخت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ} . قال: نَسَخت هذه الآيةُ التي في "البقرة" .

Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Katâde'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle rivayet ettiğini işittim: Şu ayet neshedilmiştir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ} “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Bu durumda onlara müt'a verin” . Dedi ki: Bunu "Bakara" suresindeki şu ayet neshetmiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٠)}.

Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٠)} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunanları (cariyeleri), seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını -müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere- helal kıldık. Onlara eşleri ve ellerinin altında bulunanlar (cariyeleri) hakkında neyi farz kıldığımızı elbette bildirdik ki senin üzerine bir zorluk olmasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (50)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكْرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ}. يعنى: اللاتي تزوَّجْتَهنَّ بِصَدَاقٍ مُسَمًّى.

Şanı Yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık”; yani belirlenmiş bir mehir ile evlendiğin eşlerini [helal kıldık].

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. [Yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden...

عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ}. قال: صَدُقاتِهنَّ .

İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini verdiğin eşlerini” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Onların mehirlerini [verdiğin] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ}. قال: كان كلُّ امرأةٍ آتاما مهرًا، فقد أَحَلَّها اللَّهُ له.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” buyruğu hakkında şöyle dedi: Mehir verdiği her bir kadını Allah ona helal kılmıştır.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} إلى قوله: {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ}. فما كان مِن هذه التسميةِ ما شاء كثيرًا أو قليلًا.

el-Hüseyin'den bana rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” buyruğundan {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini işittim: Bu isimlendirilenlerden [mehirlerden] çok veya az ne dilerse [o caizdi].

وقولُه: {وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ}. يقولُ: وأَحْلَلْنا لك إماءَك اللَّواتي سبَيَتْهَن، فملَكْتَهن بالسِّباءِ، وصِرْنَ لك بفتحِ اللهِ عليك مِن الفَيْءِ، {وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ}، فأحلَّ اللهُ له ﷺ مِن بنات عمِّه وعماتِه وخالِه وخالاتِه، المهاجراتِ معه منهن، دونَ مِن لم يهاجِرْ منهن معه.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ} “Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunanları (cariyeleri)” buyruğu; esir aldığın, böylece esaret yoluyla mülkiyetine geçen ve Allah'ın sana fethiyle feyden nasibin olan cariyelerini de sana helal kıldık, demektir. {وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} “seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını” [buyruğunda ise] Allah ona sallallâhu aleyhi ve sellem, amcasının, halalarının, dayısının ve teyzelerinin kızlarından kendisiyle birlikte hicret etmiş olanları helal kılmış; kendisiyle birlikte hicret etmemiş olanları ise helal kılmamıştır.

كما حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عن أبي صالحٍ عن أمِّ هانئ، قالت: خطَبني رسولُ اللهِ ﷺ، فاعتذرتُ إليه فعذَرني، ثم أنزَل اللهُ عليه: {إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} إلى قولِه: {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ}. قالت: فلم أحلَّ له ، لم أُهَا جِرْ معه، كنتُ مِن الطُّلَقاءِ .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da Ümmü Hânî'den [şöyle dediğini] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana evlenme teklifinde bulundu. Ben de kendisine mazeret bildirdim, o da mazeretimi kabul etti. Sonra Allah Teâlâ ona: {إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” buyruğundan {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} “seninle beraber hicret edenleri” buyruğuna kadar [olan kısmı] indirdi. [Ümmü Hânî] dedi ki: Dolayısıyla ben ona helal olmadım ; [çünkü] onunla birlikte hicret etmemiştim, ben Tulekā'dan (Mekke'nin fethinde serbest bırakılanlardan) idim .

وقد ذُكر أن ذلك في قراءةِ ابن مسعودٍ: (وبَنَاتِ حَالاتِكَ وَاللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ) بواوٍ ، وذلك وإن كان كذلك في قراءته، محتملٌ أن يكونَ بمعنى قراءِتنا بغيرِ الواوِ، وذلك أن العربَ تدخلُ الواوَ في نعتِ مَن قد تقدَّم ذكْرُه أحيانًا، كما قال الشاعرُ :

İbn Mes'ûd'un kıraatinde bunun vav ile (وبَنَاتِ حَالاتِكَ وَاللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Onun kıraatinde böyle olsa bile, bizim vavsız olan kıraatimiz anlamında olması muhtemeldir. Zira Araplar bazen daha önce zikri geçen kimsenin sıfatına vav harfini dâhil ederler; nitekim şair şöyle demiştir :

فإِنَّ رُشَيدًا وابنَ مَرْوانَ لم يَكُنْ … لِيَفْعَلَ حتى يُصْدِرَ الأمرَ مُصْدَرَا

Şüphesiz Ruşeyd ve İbn Mervân... işi neticelendirmedikçe [bunu] yapacak değildi.

ورشيدٌ هو ابن مرْوانَ.

[Burada] Ruşeyd, İbn Mervân'ın ta kendisidir.

وكان الضحاكُ بنُ مُزاحمٍ يتأوَّلُ قراءةَ عبد اللهِ هذه أنهن نوعٌ غيرُ بناتِ خالاتِه، وأنهنَّ كُلُّ مُهاجرةٍ هاجَرت مع النبيِّ ﷺ.

Dahhâk b. Müzâhim, Abdullah [b. Mes'ûd]'un bu kıraatini, onların teyze kızlarından farklı bir sınıf olduğu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hicret eden bütün kadın muhacirler olduğu şeklinde yorumluyordu.

ذكرُ الخبر عنه بذلك

Bu konuda ondan gelen rivayetin zikri:

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيد، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في حرفِ ابن مسعودٍ: (وَاللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ). يعنى بذلك: كلَّ شيءٍ هاجَر معه ليس مِن بناتِ العمِّ والعمةِ، ولا مِن بناتِ الخالِ والخالةِ.

Bana el-Hüseyn’den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk’ı, İbn Mes‘ûd’un kıraatindeki: {وَاللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ} “seninle beraber hicret eden kadınlar” ifadesi hakkında şöyle derken işittim: “Bununla; amca, hala, dayı ve teyze kızlarından olmayıp kendisiyle beraber hicret eden her kadını kastetmektedir.”

وقولُه: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ}. يقولُ: وأحْلَلْنا له امرأةً مؤمنةً إن وَهَبَت نفسها للنبيِّ بغير صَداقٍ.

Allah Teâlâ'nın: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “bir de kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını” buyruğu; mehir olmaksızın kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını da ona helal kıldık, demektir.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} بغيرِ صداقٍ، فلم يَكُنْ يُفْعَلُ ذلك وأَحِلَّ له خاصةً مِن دونِ المؤمنين .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “bir de kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Mehirsiz olarak [hibe eden]. Bu [başkaları için] yapılmazdı ve müminlere değil sadece ona helal kılındı .

وذُكر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً وَهَبَتْ نَفْسَها للنَّبِيِّ) . بغيرِ "إن"، ومعنى ذلك ومعنى قراءتنا وفيها "إن" واحدٌ، وذلك كقول القائلِ في الكلامِ: لا بأسَ أن يَطَأَ جاريةً مملوكةً إن ملكها، وجاريةً مملوكةً ملكها.

Bunun Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde "إن" (in) olmaksızın (وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً وَهَبَتْ نَفْسَها للنَّبِيِّ) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Bunun anlamı ile içinde "إن" bulunan bizim kıraatimizin anlamı birdir. Bu, konuşma dilinde birinin: "Mülk edindiği takdirde sahip olduğu cariyeyle ve mülk edindiği cariyesiyle cinsel ilişkide bulunmasında bir beis yoktur" demesi gibidir.

وقولُه: {إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا}. يقولُ: إن أراد أن ينكحَها، فحلالٌ له أن ينكحَها إذا وهبَت نفسَها له بغيرِ مهرٍ، {خَالِصَةً لَكَ}، يقولُ: لا يَحِلُّ لأحدٍ مِن أُمَّتِك أن يقربَ امرأةً وهبَت نفسَها له، وإنما ذلك لك يا محمدُ خالصةً أُخلِصَت لك مِن دونِ سائرِ أُمتِك.

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا} “Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde” buyruğu; onunla evlenmek isterse, kadın kendisini ona mehirsiz hibe ettiği takdirde onunla evlenmesi kendisine helaldir, demektir. {خَالِصَةً لَكَ} “sadece sana mahsus olmak üzere” buyruğu ise; ümmetinden hiç kimseye kendisini hibe eden bir kadına yaklaşması helal değildir; bu, ey Muhammed, diğer bütün ümmetine değil sadece sana has kılınmış bir ayrıcalıktır, demektir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: ليس لامرأةٍ أن تَهَبَ نفسَها لرجلٍ بغيرِ أُمرِ وليٍّ ولا مهرٍ، إلا للنبيِّ، كانت له خالصةً مِن دونِ الناسِ، ويزعُمون أنها نزلَت في ميمونةَ بنتِ الحارثِ، أنها التي وهبَت نفسها للنبيِّ.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere” [buyruğu hakkında] anlattı; [Katâde] şöyle demiştir: Bir kadının, velisinin izni ve mehir olmaksızın kendisini bir adama hibe etmesi helal değildir; Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] müstesnadır, diğer insanlara değil sadece ona mahsustur. Bu ayetin, kendisini Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e hibe eden Meymûne bint el-Hâris hakkında indiğini ileri sürerler.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} إلى قوله: {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: كان كلُّ امرأةٍ أتاها مهرًا، فقد أحلَّها اللهُ له إلى أن وهَب هؤلاء أنفسَهنَّ له، فأُحْلِلْنَ له دونَ المؤمنين بغير مَهْرٍ، خالصةً لك مِن دونِ المؤمنين، إلا امرأةً لها زوجٌ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” buyruğundan {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Mehir verdiği her kadın -bunlar kendilerini ona hibe edinceye kadar- Allah tarafından ona helal kılınmıştı. Sonra bunlar, evli olan kadın müstesna olmak üzere, müminlere değil sadece sana has olarak, mehirsiz bir şekilde müminlerden ayrı olarak ona helal kılındı.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن صالحِ بن مسلمٍ، قال: سألتُ الشعبيِّ عن امرأةٍ وهبَت نفسَها لرجلٍ، قال: لا يكونُ، لا تحِلُّ له، إنما كانت للنبيِّ ﷺ .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Sâlih b. Müslim'den anlattı; o şöyle dedi: Şa'bî'ye kendisini bir adama hibe eden kadın hakkında sordum; şöyle dedi: [Böyle bir şey] olmaz, ona helal değildir; bu sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu .

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا}؛ فقَرأ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {إِنْ وَهَبَتْ} بكسرِ الألفِ على وَجْهِ الجزاء، بمعنى: إن تَهَبْ.

Kurrâ, {إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا} buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu, şart/ceza manasında elifin kesresiyle {إِنْ وَهَبَتْ} şeklinde okumuştur ki bu "eğer hibe ederse" anlamındadır.

وذُكر عن الحسنِ البصريِّ أنه قرَأ: (أنْ وَهَبَتْ). بفتحِ الألفِ ، بمعنى: وأحْلَلْنا له امرأةً مؤمنةً أن ينكحَها؛ لهبَتِها له نفسَها.

Hasan-ı Basrî'den ise bunu elifin fethasıyla (أنْ وَهَبَتْ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir ; yani "kendisini ona hibe etmesi sebebiyle, mümin bir kadınla evlenmesini ona helal kıldık" anlamındadır.

والقراءةُ التي لا أستجيزُ خلافَها في ذلك كسرُ الألفِ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرأةِ عليه.

Bu konuda aksini caiz görmediğim kıraat elifin kesresidir; çünkü kurrâdan hüccet olanlar bunda icma etmiştir.

وأما قوله: {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ}. ليس ذلك للمؤمنين.

{خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere” buyruğuna gelince; bu [hüküm] müminler için geçerli değildir.

وذُكر أن رسولَ اللهِ ﷺ قبلَ أن تنزَل عليه هذه الآيةُ يتزوَّجُ أيَّ النساءِ شاء، فقصَر اللهُ على هؤلاء، فلم يَعْدُهُنَّ وقصَر سائرَ أمَّتِه على مَثْنَى وَثُلاثَ وَرُبَاعَ.

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bu ayet kendisine inmeden önce kadınlardan dilediğiyle evlenirdi. Allah [onun evliliğini] bunlarla sınırlandırdı ve o da bunların dışına çıkmadı. Ümmetinin geri kalanını ise ikişer, üçer ve dörder [kadın] ile sınırlandırdı.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ داودَ بنَ أبي هندٍ، عن محمدِ بن أبي موسى، عن زيادٍ؛ رجلٍ مِن الأنصار، عن أُبيِّ بن كعبٍ أن التي أحلَّ اللهُ للنبيِّ ﷺ مِن النساءِ، هؤلاء اللاتى ذكَر اللهُ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} إلى قولِه: {فِي أَزْوَاجِهِمْ}. وإنما أحلَّ اللهُ للمؤمنين مَثْنَى وَثُلاثَ ورُباعَ.

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dâvûd b. Ebî Hind'den işittim; o Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan, o Ensâr'dan Ziyâd adında bir adamdan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre: Allah'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e helal kıldığı kadınlar, Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” buyruğundan {فِي أَزْوَاجِهِمْ} “eşleri hakkında” buyruğuna kadar zikrettiği kadınlardır. Allah müminlere ise ancak ikişer, üçer ve dörder kadını helal kılmıştır.

وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: حَرَّم اللَّهُ عليه ما سِوى ذلك مِن النساءِ، وكان قبلَ ذلك ينكحُ في أيِّ النساءِ شاء، لم يُحَرِّمْ ذلك عليه، فكان نساؤُه يَجِدْنَ مِن ذلك وَجْدًا شديدًا، أن ينكح في أيِّ الناسِ أحبَّ، فلما أنزل اللهُ أنى قد حرَّمتُ عليك مِن النساءِ سوى ما قَصَصْتُ عليك، أعجَب ذلك نساءَه .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah bunun dışındaki kadınları ona haram kıldı. Bundan önce kadınlardan dilediğiyle evlenirdi, bu ona haram kılınmamıştı. Eşleri, onun insanlardan dilediği kadınla evlenmesinden ötürü son derece üzülürlerdi. Allah: "Sana anlattıklarımın dışındaki kadınları sana haram kıldım" mealindeki ayeti indirince bu durum eşlerinin hoşuna gitti .

واختلَف أهلُ العلمِ في التي وهَبت نفسَها لرسولِ اللهُ ﷺ مِن المؤمناتِ، وهل كانت عندَ رسول اللهِ ﷺ امرأةٌ كذلك؟ فقال بعضُهم: لم يَكُنْ عندَ رسولِ اللهِ ﷺ امرأةٌ إلا بعقدِ نكاحٍ، أو مِلْكِ يمينٍ، فأما بالهِبَةِ فلم يَكُنْ عندَه منهنَّ أحدٌ.

İlim ehli, mümin kadınlardan kendisini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadın hakkında ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bu şekilde bir kadının bulunup bulunmadığı hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında nikâh akdi veya cariye mülkiyeti dışında hiçbir kadın bulunmamıştır; hibe yoluyla ise bunlardan hiçbiri onun yanında olmamıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يونسُ بن بُكَيرٍ، عن عَنْبسةَ بن الأَزهرِ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: لم يَكُنْ عند رسولِ اللهِ ﷺ امرأةٌ وهبَت

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Anbese b. el-Ezher'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında [kendisini] hibe eden

نفسَها .

bir kadın yoktu .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ، أنه قال في هذه الآيةِ: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ}. قال: أَن تَهَبَ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti; o bu ayet: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “bir de kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını” hakkında şöyle dedi: Hibe etmesi [halinde helal kıldık demektir] .

وأما الذين قالوا: قد كان عندَه منهن؛ فإن بعضُهم قال: كانت ميمونةَ بنتَ الحارثِ. وقال بعضُهم: هي أمُّ شَرِيكٍ. وقال بعضُهم: زينبُ بنتُ خُزَيمةَ.

"Onun yanında bunlardan vardı" diyenlere gelince; onlardan bazıları: "O, Meymûne bnt. el-Hâris idi" dedi. Bazıları: "O, Ümmü Şerîk'tir" dedi. Bazıları da: "Zeyneb bnt. Huzeyme'dir" dedi.

ذكرُ مِن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن ابن عباسٍ، قال: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ}. قال: هي ميمونةُ بنتُ الحارثُ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “bir de kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını” buyruğu hakkında şöyle dedi: O, Meymûne bnt. el-Hâris'tir .

وقال بعضُهم: زينبُ بنتُ خُزَيمةَ، أم المساكينِ، امرأةٌ مِن الأنصارِ .

Bazıları da şöyle dedi: Ümmü'l-Mesâkîn (miskinlerin annesi) [diye anılan], Ensâr'dan bir kadın olan Zeyneb bnt. Huzeyme'dir .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنى الحكمُ، قال: كتَب عبدُ الملكِ إلى أهلِ المدينةِ يسألُهم، قال: فكتَب إليه عليٌّ - قال شعبةُ:

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana el-Hakem anlattı, dedi ki: Abdülmelik, Medine halkına kendilerine [bu meseleyi] sormak üzere mektup yazdı. Dedi ki: Bunun üzerine Ali ona [cevap] yazdı -Şu'be dedi ki:-

وهو ظَنِّي عليَّ بنَ حُسينٍ، قال: وقد أخبَرنى به أبانُ بنُ تَغْلِبَ، عن الحكم، أنه عليُّ بن الحسينِ الذي كتَب إليه - قال: هي امرأةٌ مِن الأَزدِ ، يقالُ لها: أَمُّ شَرِيكٍ. وهَبَت نفسها للنبيِّ .

Zannımca o, Ali b. Hüseyn'dir; bana Ebân b. Tağlib de Hakem'den naklen ona yazanın Ali b. Hüseyn olduğunu haber verdi- dedi ki: O, Ezd kabilesinden Ümmü Şerîk denilen bir kadındır; kendisini Peygamber'e hibe etmiştir .

قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ أبى السَّفَرِ، عن الشعبيِّ، أنها امرأةٌ مِن الأنصارِ، وهَبَت نفسها للنبيِّ، وهى ممن أَرْجَأ .

Dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî's-Sefer, Şa'bî'den nakletti; o, Ensâr'dan kendisini Peygamber'e hibe etmiş bir kadındı ve [nikâhını] ertelediği kadınlardandı .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثني سعيدٌ، عن هشامِ بن عُرْوةَ، عن أبيه، أن خَوْلةَ بنتَ حكيمِ بن الأوقصِ من بني سُلَيمٍ، كانت مِن اللاتي وَهَبْنَ أنفسَهنَّ الرسول اللهِ ﷺ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Saîd, Hişâm b. Urve'den, o da babasından aktardı: Benî Süleym'den Hakîm b. el-Evkas'ın kızı Havle , kendilerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınlardandı .

قال: ثنى سعيدٌ، [وابنُ] أبي الزنادِ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، قال: كُنَّا نتحدَّثُ أن أمَّ شَرِيكٍ كانت وهَبت نفسَها للنبيِّ ﷺ، وكانت امرأةً صالحةً .

Dedi ki: Bana Saîd [ve İbn] Ebî'z-Zinâd, Hişâm b. Urve'den, o da babasından anlattı; o şöyle dedi: Biz, Ümmü Şerîk'in kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe ettiğini konuşurduk ve o saliha bir kadındı .

وقولُه: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكْرُه: قد عَلِمنا ما فرَضْنا على المؤمنين في أزواجِهم إذا أرادوا نكاحَهنَّ، مما لم نفرِضْه

Allah Teâlâ'nın: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ} “Eşleri hususunda kendilerine neyi farz kıldığımızı elbette bilmekteyiz” kavline gelince; O -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Müminler kadınlarla evlenmek istediklerinde, sana farz kılmadığımız hususlardan onların üzerine neyi farz kıldığımızı kesinlikle bildik,

عليك، وما خَصَصْناهم به مِن الحكمِ في ذلك دونَك، وهو أنا فرَضْنا عليهم ألا يَحِلَّ لهم عقدُ نكاحٍ على حرةٍ مؤمنةٍ إلا بوليٍّ عَصَبةٍ وشهودٍ عدولٍ، ولا يَحِلُّ لهم منهنَّ أكثرُ مِن أربعٍ.

ve senin dışında bu hususta kendilerine has kıldığımız hükmü elbette bildirdik; o da hür mümin bir kadın üzerine asabe bir veli ve adil şahitler olmaksızın nikâh akdi yapmalarının kendilerine helal olmadığını ve onlardan dörtten fazlasının kendilerine helal olmadığını onlara farz kılmış olmamızdır.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عبد اللهُ بن أحمد شَبُّويَه، قال: ثنا مُطَهَّرٌ، قال: ثنا عليُّ بنُ الحسينِ، قال: ثنى أبي، عن مَطَرٍ، عن قتادةَ في قولِ اللَّهِ: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ}. قال: إن مما فرَض اللهُ عليهم ألا نكاحَ إلا بوليٍّ وشاهدَين.

Bana Abdullah b. Ahmed Şebbeveyh anlattı, dedi ki: Bize Mutahhar anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana babam, Matar'dan, o da Katâde'den Allah'ın: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ} “Onlara eşleri hakkında neyi farz kıldığımızı elbette bildirdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah'ın onlara farz kıldığı şeylerden biri de veli ve iki şahit olmadan nikâhın olmamasıdır.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ}. قال: في الأربعِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ} “Onlara eşleri hakkında neyi farz kıldığımızı elbette bildirdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Dört [kadınla sınırlandırma] hususunda .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ} ?. قال: كان مما فرَض اللهُ عليهم ألا تُزَوَّجَ امرأَةٌ إلا بوليٍّ وصَداقٍ عند شاهدَىْ عدلٍ، ولا يحلُّ لهم مِن النساءِ إلا أربعٌ، وما ملَكت أيمانُهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ} “Onlara eşleri hakkında neyi farz kıldığımızı elbette bildirdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah'ın onlara farz kıldığı hususlardan biri; bir kadının ancak bir veli, bir mehir ve iki adil şahit huzurunda nikâhlanabilmesi ve kadınlardan dörtten fazlasının kendilerine helal olmamasıdır, ellerinin altında bulunanlar (cariyeleri) müstesnadır .

وقولُه: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ}. يقولُ تعالى ذكْرُه: قد علِمنا ما فرَضنا على المؤمنين في أزواجِهم؛ لأنه لا يَحِلُّ لهم منهن أكثرُ مِن أربعٍ، وما ملكَت أيمانُهم؛ فإن جميعهَن إذا كُنَّ مؤمناتٍ أو كتابياتٍ، لهم حلالٌ بالسِّبَاءِ والتَّسَرِّي

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “ve sağ ellerinin malik oldukları (cariyeleri) hakkında da” buyruğu hakkında şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Müminlere eşleri konusunda neyi farz kıldığımızı elbette bildirdik; zira onlara bu [kadınlardan] dörtten fazlası helal değildir. Sağ ellerinin malik olduklarına (cariyelerine) gelince; şüphesiz onların tamamı, mümin veya Ehl-i kitap oldukları takdirde esir alma ve cariye edinme (teserrî)

وغيرِ ذلك مِن أسبابِ المِلْكِ.

ve mülkiyet sebeplerinden diğerleri vasıtasıyla kendilerine helaldir.

وقولُه: {لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}. يقولُ تعالى ذكْرُه: إنا أحلَلْنا لك يا محمدُ أزواجَك اللَّواتى ذكَرنا في هذه الآيةِ، وامرأةً مؤمنةً إن وهَبَت نفسَها للنبيِّ، إن أرادَ النبيُّ أن يستنكحَها؛ لكيلا يكونَ عليك إثمٌ وضيقٌ في نكاحِ مِن نكحتَ مِن هؤلاء الأصنافِ، التي أبحتُ لك نكاحهنَّ، مِن المسمَّياتِ في هذه الآيةِ، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} لك ولأهلِ الإيمانِ بك، {رَحِيمًا} بك وبهم، أن يعاقبَهم على سالفِ ذنبٍ منهم، سَلَف بعدَ توبتِهم منه.

Allah Teâlâ'nın: {لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “ki senin üzerine bir zorluk olmasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyruğu; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Muhammed! Bu ayette isimlendirilen ve nikâhlarını sana mubah kıldığımız bu sınıflardan nikâhladığın kimselerin nikâhı hususunda üzerine bir günah ve darlık olmasın diye bu ayette zikrettiğimiz eşlerini ve kendisiyle evlenmek istediği takdirde kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını sana helal kıldık. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} “Allah çok bağışlayıcıdır”; sana ve sana iman edenlere karşı [bağışlayıcıdır], {رَحِيمًا} “çok merhametlidir”; sana ve onlara karşı, tövbe etmelerinden sonra geçmiş günahları sebebiyle kendilerini cezalandırmama hususunda [merhametlidir].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا (٥١)}.

Yüce Allah'ın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا (٥١)} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi istersen [geri almanda da] senin üzerine bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyden hepsinin hoşnut kalması için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, hilim sahibidir (hemen cezalandırmaz). (51)” buyruğunun tefsiri.

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}؛ فقال بعضُهم: عنى بقولِه: {تُرْجِي}: تؤخِّرُ، وبقولِه: {وَتُؤْوِي}: تَضُمُّ.

Tefsir ehli, Allah Teâlâ'nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” buyruğunun tefsirinde ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: {تُرْجِي} buyruğuyla "ertelersin", {وَتُؤْوِي} buyruğuyla da "yanına alırsın" manasını kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ}. يقولُ: تُؤخِّرُ.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [nakletti]: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} “Onlardan dilediğini erteler[sin]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Ertelersin' demektir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ}. قال: تعزلُ بغيرِ طلاقٍ مِن أزواجِكَ مَن تشاءُ: {وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}. قال: تَرُدُّها إليك .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} “Onlardan dilediğini erteler” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: 'Eşlerinden dilediğini boşamaksızın ayırırsın.' {وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Dilediğini de yanına alırsın” [buyruğu hakkında ise]: 'Onu tekrar kendine döndürürsün.' dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}. قال: فجعله اللهُ في حِلٍّ مِن ذلك؛ أَن يَدَعَ مَن يَشَاءُ منهنَّ، ويأتِيَ مِن يشاءُ منهنَّ بغيرِ قَسْمٍ، وكان نبيُّ اللَّهِ يَقْسِمُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Allah bu konuda onu serbest kıldı; onlardan dilediğini bırakır, dilediğine de sıra gözetmeksizin gelirdi. Allah'ın Peygamberi ise [buna rağmen aralarında] sıra gözetirdi.'

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}. قال: لما أَشْفَقْنَ أَن يُطلقهنَّ، قُلْنَ: يا نبيَّ اللَّهِ، اجعلْ لنا مِن مالِك ونفسِك ما شئتَ. فكان ممن أَرْجَى منهنَّ؛ سَوْدَةُ بنتُ زَمْعَةَ، وجُوَيرية، وصَفيةُ، وأمُّ حبيبة، وميمونةُ، وكان ممن آوَى إليه؛ عائشةُ، وأمُّ سَلَمَةَ، وحَفْصةُ، وزينبُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Kendilerini boşayacağından endişe ettiklerinde şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Malından ve nefsinden bize dilediğin kadarını ayır.' Kendilerini ertelediklerinden olanlar; Sevde bnt. Zem'a, Cüveyriye, Safiyye, Ümmü Habîbe ve Meymûne idi. Yanına aldıklarından olanlar ise; Âişe, Ümmü Seleme, Hafsa ve Zeyneb idi .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}: فما شاء صنَع في القِسْمةِ بينَ النساءِ، أحَلَّ اللَّه له ذلك.

Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı Allah Teâlâ'nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: Kadınlar arasında nöbet taksiminde dilediğini yapardı; Allah bunu ona helal kılmıştı.

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي رَزيِنٍ في قولِه {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}: وكان ممن آوَى ﵇؛ عائشةُ، وحَفْصةُ، وزينبُ، وأمُّ سَلَمَةَ، فكان قَسْمُه مِن نفسه لهنَّ سَواءَ قَسْمِه، وكان ممن أَرْجَى؛ سَوْدةُ، وجُوَيرية، وصفيةُ، وأمُّ حبيبةَ، وميمونةُ، فكان يَقْسِمُ لهنَّ ما شاء، وكان أرادَ أن يُفارِقَهن؛ فقلن: اقْسِمْ لنا مِن نفسِك ما شئتَ، ودَعْنا نكونُ على حالِنا .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den Allah Teâlâ'nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Peygamber] aleyhisselâm'ın yanına aldıklarından olanlar; Âişe, Hafsa, Zeyneb ve Ümmü Seleme idi; nefsinden onlara ayırdığı pay eşit bir paydı. Ertelediklerinden olanlar ise; Sevde, Cüveyriye, Safiyye, Ümmü Habîbe ve Meymûne idi; onlara dilediği gibi pay ayırırdı. Onlardan ayrılmak istemişti; bunun üzerine onlar: 'Nefsinden bize dilediğin payı ver ve bizi halimiz üzere bırak!' dediler .