Binûn

Ahzâb Suresinin Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخرون: معنى ذلك: تُطلِّقُ وتُخَلِّي سبيلَ مَن شئتَ مِن نسائك، وتُمْسِكُ مَن شئتَ منهنَّ، فلا تُطلِّقُ.

Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı; kadınlarından dilediğini boşar ve serbest bırakırsın, onlardan dilediğini de nikâhında tutar, boşamazsın.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ}: أمهاتِ المؤمنين، {وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}: يعني: نساءَ النبيِّ ﷺ، ويعنى بالإرجاء: يقولُ: مَن شئتَ خَلَّيتَ سبيله منهنَّ، ويعنى بالإيواءِ، يقولُ: مَن أحببتَ أمسكتَ منهنَّ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} “Onlardan dilediğini erteler”; müminlerin annelerinden [dilediğini], {وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “dilediğini de yanına alırsın”; yani Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlarından [dilediğini] buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: İrcâ' (erteleme) ile; onlardan dilediğini serbest bırakırsın, îvâ' (yanına alma) ile de; onlardan sevdiğini nikâhında tutarsın, demek istemektedir .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: تَتْرُكُ نكاحَ مَن شَئتَ، وتَنْكِحُ مَن شَئتَ مِن نساءِ أُمَّتِك.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı; ümmetinin kadınlarından dilediğinle evlenmeyi terk eder, dilediğinle de evlenirsin.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}. قال: كان نبيُّ اللَّهِ ﷺ إذا

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Hasan, { تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” kavli hakkında şöyle dedi: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir...

خطَب امرأةٌ لم يَكُنْ لرجلٍ أن يخطبَها، حتى يتزوجَها أو يتركَها .

kadına talip olduğunda, kendisi onunla evlenene ya da onu bırakana kadar hiçbir adamın o kadına talip olma hakkı yoktu .

وقيل: إن ذلك إنما جعَل اللهُ لنبيِّه حينَ غارَ بعضُهن على النبيِّ ﷺ، وطلَب بعضُهن مِن النفقة زيادةً على الذي كان يُعْطِيها، فأمَره اللهُ أن يُخيِّرَهن بين الدارِ الدنيا والآخرةِ، وأن يُخلِّيَ سبيلَ مَن اختارَ الحياةَ الدنيا وزينتَها، ويمسكَ مَن اختارَ الله ورسولَه، فلما اخترنَ اللَّهَ ورسولَه قيل لهنَّ: اقْرَرْنَ الآنَ على الرِّضا باللَّهِ وبرسولِه، قَسَم لكُنَّ رسول الله ﷺ أو لم يَقْسِمُ، أو قسَم لبعضِكن ولم يقسِمْ لبعضِكن، وفضَّل بعضَكن على بعضٍ في النفقةِ أو لم يُفَضِّلْ، سَوَّى بينَكن أو لم يُسَوِّ، فإن الأمرَ في ذلك إلى رسول اللهِ ﷺ، ليس لكُنَّ مِن ذلك شيء، وكان رسولُ اللهِ ﷺ، فيما ذُكر، مع ما جعَل اللهُ له مِن ذلك، يُسَوِّي بينَهن في القَسْم إلا امرأةً منهن أرادَ طلاقَها، فرضِيَت بتَرْكِ القَسْمِ لها.

Şöyle de denilmiştir: Allah bunu Peygamberine, [eşlerinden] bazıları Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem kıskandığında ve bazısı da kendilerine vermekte olduğu nafakadan fazlasını talep ettiğinde verdi. Bunun üzerine Allah ona, onları dünya yurdu ile ahiret yurdu arasında muhayyer bırakmasını, dünya hayatını ve süsünü seçenleri serbest bırakmasını, Allah'ı ve Resulü'nü seçenleri ise nikâhında tutmasını emretti. Onlar Allah'ı ve Resulü'nü seçtiklerinde kendilerine şöyle denildi: Artık Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem size [geceleme hususunda] pay ayırsın veya ayırmasın, yahut bazılarınıza ayırıp bazılarınıza ayırmasın, nafakada bazılarınızı bazınıza üstün kılsın veya kılmasın, aranızda eşit davransın veya davranmasın Allah'tan ve Resulü'nden razı olma üzere sebat edin! Zira bu husustaki karar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem aittir; sizin bunda hiçbir hakkınız yoktur. Belirtildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın kendisine bu yetkiyi vermesine rağmen, kendisini boşamak istediği ve sırasından vazgeçmeye razı olan bir eşi müstesna, aralarında paylaştırma hususunda eşit davranırdı.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ، قال: لما أرادَ النبيُّ ﷺ أن يُطلِّقَ أزواجَه، قُلْنَ له: افرِضْ لنا مِن نفسِك ومالِك ما شئتَ، فأمَره اللهُ فآوَى أربعًا، وأَرْجَى خمسًا .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den şöyle dediğini anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerini boşamak istediğinde ona: 'Nefsinden ve malından bize dilediğin kadar pay ayır.' dediler. Bunun üzerine Allah ona emretti; o da dördünü yanına aldı, beşini ise erteledi .

حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدة بن سليمانَ، عن هشام بن عُروةَ، عن أبيه، عائشة أنها قالت: أما تَسْتَحْيِي المرأةُ أَن تَهَبَ نفسَها للرجل؟ حتى

Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abde b. Süleymân, Hişâm b. Urve'den, o babasından, [o da] Âişe'den [naklen] anlattı ki Âişe şöyle demiştir: "Bir kadın kendisini bir erkeğe hibe etmekten utanmaz mı?" Nihayet

أنزل اللهُ: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}. فقلتُ: إن ربَّك ليُسارعُ في هَواك .

Allah: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” ayetini indirdi. Bunun üzerine ben: 'Doğrusu Rabbin senin arzunu yerine getirmekte acele ediyor!' dedim .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٌ، يعنى العَبْدِي، عن هشام بن عُروةَ، عن أبيه، عن عائشة أنها كانت تعيرُ النساءِ اللاتى وهَبْنَ أَنفسَهنَّ لرسولِ الله ﷺ وقالت: أما تَسْتَحْيى امرأةٌ أن تعرض نفسَها بغيرِ صداقٍ؟ فنزلَت - أو فأنزَل اللهُ -: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ}. فقلتُ: إنى لأرى ربَّك يُسارِعُ لك في هَواك .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr -yani el-Abdî- Hişâm b. Urve'den, o babasından, Âişe'den onun kendilerini Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hibe eden kadınları ayıpladığını ve: 'Bir kadın mehirsiz olarak kendini arz etmekten utanmaz mı?' dediğini anlattı. Bunun üzerine: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi istersen [geri almanda da senin üzerine bir günah yoktur]” ayeti indi -yahut Allah indirdi-. Ben de: 'Görüyorum ki Rabbin senin arzunu gerçekleştirmekte acele ediyor!' dedim .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} الآية. قال: كان أزواجُه قد تَغايَرْنَ على النبيِّ ﷺ، فهجرهنَّ شهرًا، ثم نزَل التخييرُ مِن اللهِ له فيهن، فقَرأ حتى بلَغ: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}. فخيرهنَّ بينَ أن يخترنَ أن يُخَلِّيَ سبيلَهنَّ ويُسَرِّحَهن، وبينَ أن يَقُمْنَ إن أردنَ اللهُ ورسولَه على أنهنَّ أمهاتُ المؤمنين، لا يُنْكَحْنَ أبدًا، وعلى أنه يُؤْوِى إليه مَن يشاءُ منهنَّ، ممن وهَب نفسَه له، حتى يكونَ هو يرفعُ رأسَه إليها، ويُرْجى مِن يشاءُ، حتى يكونَ هو يرفعُ رأسَه إليها، ومَن ابتَغى ممن هي عندَه وعَزَلَ، فلا جناحَ عليه، ذلك أدنى أن تَقَرَّ أعينُهنَّ ولا يحزنَّ، ويَرْضَين إذا عَلِمن أنه مِن قَضائى عليهنَّ إيثارُ بعضهنَّ على بعضٍ، ذلك أدْنَى أَنْ يرضَينْ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın” ayeti hakkında şöyle dedi: Eşleri Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı kıskançlık göstermişlerdi; bunun üzerine o da eşlerinden bir ay süreyle uzak durdu. Sonra Allah tarafından kendisi için eşleri hususunda muhayyerlik (seçim hakkı) [ayeti] indirildi. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: {وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “İlk Câhiliye [dönemi kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” ayetine kadar okudu. Sonra onları, yollarını açıp kendilerini güzellikle boşamayı seçmeleri ile şayet Allah’ı ve Resûlü’nü istiyorlarsa hiçbir zaman başkasıyla evlenemeyecekleri müminlerin anneleri olarak kalmaları ve [Peygamber’in] kendisini ona hibe eden kadınlardan dilediğini -onunla bizzat ilgileninceye kadar- yanına alması, dilediğini de -onunla bizzat ilgileninceye kadar- ertelemesi ve yanında bulunup da [sırasından] uzak tuttuğu kadınlardan dilediğini [tekrar] istemesi durumunda kendisine bir günah olmaması şartı üzere [yanında] kalmaları arasında muhayyer bıraktı. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve bazısını bazısına üstün tutmasının onlar hakkında Benim takdirim olduğunu bildiklerinde hoşnut olmaları açısından en uygun olanıdır; bu onların razı olmalarına daha elverişlidir.

قال: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ}. مَن ابتَغى أصابَه، ومَن عزَل لم يُصِبْه، فخيَّرهن بينَ أن يرضَين بهذا أو يُفارقَهن، فاختَرْنَ الله ورسولَه، إلا امرأةً واحدةً بدويةً ذهبَتَ، وكان على ذلك، صلواتُ اللهِ عليه، وقد شرَط اللهُ له هذا الشرطَ، ما زال يَعْدِلُ بينَهن حتى لَقِىَ الله .

[İbn Zeyd] dedi ki: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ} “Ayrıldıklarından kimi istersen”; kimi istediyse onunla beraber oldu, kimden de uzak durduysa onunla beraber olmadı. Onları bu duruma razı olmaları ile kendilerinden ayrılması arasında muhayyer bıraktı; çekip giden bedevi bir kadın hariç hepsi Allah'ı ve Resulü'nü seçtiler. Allah'ın salâtları üzerine olsun, Allah kendisine bu şartı tanımış olmasına rağmen Allah'a kavuşuncaya kadar aralarında adaleti gözetmeye devam etti .

وأَولى الأقوالِ في ذلك عندى بالصوابِ أن يقالَ: إن الله تعالى ذكْرُه جعَل لنبيِّه أن يُرْجىَ مِن النساءِ اللواتى أحَلَّهن له مَن يشاءُ، ويُؤْوِيَ إليه منهن مَن يَشَاءُ، وذلك أنه لم يَحْضُرُ معنى الإرجاءِ والإيواءِ على المنكوحاتِ اللواتي كُنَّ في حباله - ثمَّ نزلت هذه الآيةُ - دونَ غيرهنَّ ممن يَسْتَحْدِثُ إيواءَها أو إرجاءَها منهنّ. وإذ كان ذلك كذلك، فمعنى الكلامِ: تؤخِّرُ مَن تشاءُ ممن وهَبَت نفسَها لك، وأحللتُ لك نكاحَها، فلا تَقْبَلْها ولا تَنْكِحْها، [وممن هي] في حبالِك، فلا تقربْها، وتضمَّ إليك مِن تشاءُ، ممن وهَبَت نفسَها لك، أو أردتَ مِن النساءِ التي أحللتُ لك نكاحَهن، فتقبلُها أو تنكحها، وممن هي في جبالك، فتُجامِعُها إذا شئتَ، وتتركُها إذا شئتَ بغيرِ قَسْم.

Bana göre bu hususta doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Şanı yüce olan Allah, Peygamberine, kendisine helal kıldığı kadınlardan dilediğini erteleme ve onlardan dilediğini yanına alma hakkı tanımıştır. Zira erteleme ve yanına alma anlamı, -bu ayet indiğinde- nikâhı altında bulunan kadınlarla sınırlı olmayıp, bunlardan sonradan yanına alacağı veya erteleyeceği diğer kadınları da kapsamaktadır. Durum böyle olunca sözün anlamı şudur: Kendisini sana hibe eden ve sana nikâhını helal kıldığım kadınlardan dilediğini erteler, onu ne kabul eder ne de onunla evlenirsin; nikâhın altında bulunanlardan [dilediğini de erteler], ona yaklaşmazsın. Kendisini sana hibe eden veya nikâhlarını sana helal kıldığım kadınlardan arzu ettiğin kimselerden dilediğini de yanına alır, onu kabul eder veya onunla evlenirsin; nikâhın altında bulunanlardan [dilediğini de yanına alır], sıra gözetmeksizin dilediğinde onunla birlikte olur, dilediğinde de bırakırsın.

وقولُه: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ومَن نكحتَ مِن نسائِك فجامَعْتَ، ممن لم تنكحْ، فعزلتَه عن الجماعِ، فلا جناحَ عليك.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ} “Ayrıldıklarından kimi istersen [geri almanda da] senin üzerine bir günah yoktur” buyruğu; tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı; kadınlarından nikâhlayıp cinsel birliktelikte bulunduğun yahut nikâhlamayıp cinsel birliktelikten uzak tuttuğun kimselerden dilediğini [istemende] senin üzerine bir günah yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ}. قالا جميعًا: هذه في نسائِه، إن شاء أَتَى مَن شاء منهنَّ ولا جناحَ عليه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ} “Ayrıldıklarından kimi istersen [geri almanda da] senin üzerine bir günah yoktur” buyruğu hakkında [şöyle dedi]: İkisi birden dediler ki: Bu [ayet], onun kadınları hakkındadır; dilerse onlardan dilediğinin yanına varır ve onun üzerine bir günah yoktur.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ}. قال: ومَن ابتَغى أصابَه، ومَن عزَل لم يُصِبْه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ} “Ayrıldıklarından kimi istersen” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kimi dilediyse onunla beraber oldu, kimden de uzak durduysa onunla beraber olmadı.

وقال آخرون: معنى ذلك: ومَن استبدلتَ ممن أرجيتَ، فخليتَ سبيلَه؛ مِن نسائِك أو ممن مات منهن، ممن أحللتُ لك، فلا جناحَ عليك.

Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı; erteleyip serbest bıraktığın kadınlarından yahut onlardan vefat edenlerin yerine, sana helal kıldığım kadınlardan başkasıyla değiştirmende senin üzerine bir günah yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ}. يعنى بذلك: النساءِ اللاتى أحلَّ اللهُ له، مِن بناتِ العمِّ والعمةِ، والخالِ والخالةِ {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ}، يقولُ: إن مات مِن نسائِك اللاتى عندك أحدٌ، أو خَلَّيتَ سبيلَه، فقد أحللتُ لك أن تستبدلَ مِن اللاتى أحللتُ لك مكانَ مَن مات مِن نسائِك اللاتى كنَّ عندك، أو خَلَّيتَ سبيلَه منهن، ولا يصلحُ لك أن تزدادَ على عِدَّةِ نسائِك اللاتي عندَك شيئا .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} “Ayrıldıklarından kimi istersen [geri almanda da] senin üzerine bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyden hepsinin hoşnut kalması için en uygun olanıdır” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bununla, Allah'ın amca, hala, dayı ve teyze kızlarından kendisine helal kıldığı {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} “seninle beraber hicret eden” kadınları kastetmektedir. Şöyle buyurur: Yanındaki eşlerinden biri vefat eder yahut onu serbest bırakırsan, yanında bulunan kadınlarından vefat edenin veya serbest bıraktığının yerine sana helal kıldığım kadınlardan başkasını alman sana helaldir; fakat yanındaki kadınların sayısını aşman sana uygun değildir .

وأَولى التأويلَين بالصوابِ في ذلك تأويلُ مَن قال: معنى ذلك: ومَن ابتغيتَ إصابتَه مِن نسائِك ممن عَزَلْتَ عن ذلك منهنَّ، فلا جناحَ عليك لدلالةِ قولِه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ} على صحةِ ذلك؛ لأنه لا معنَى لأن تَقَرُّ أعينُهن إذا هو ﷺ استَبدَل بالميتةِ أو المطلقةِ منهنَّ، إلا أن يَعْنِيَ بذلك: ذلك أدنى أن تَقَرَّ أعينُ المَنْكوحةِ منهن، وذلك مما يدلُّ عليه ظاهرُ التنزيل، بعيدٌ.

Bu hususta iki yorumdan doğruya en yakın olanı, şöyle diyen kimsenin yorumudur: Bunun anlamı, "Kendilerinden uzak durduğun kadınlarından [tekrar] beraber olmak istediklerin olursa sana hiçbir vebal yoktur." Zira Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ} “Bu, onların gözlerinin aydın olması için en uygun olanıdır” buyruğu da bunun doğruluğuna delalet etmektedir. Zira o [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, onlardan vefat eden veya boşanan kadının yerine yenisini aldığında onların gözlerinin aydın olmasının bir anlamı yoktur. Meğerki bununla, "Bu, onlardan nikâhlanan kadının gözünün aydın olması için en uygun olanıdır" manası kastedilmiş olsun; fakat bu da tenzilin (Kur'an'ın) zahirinin delalet ettiği manadan uzaktır.

وقولُه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ}، يقولُ: هذا الذي جعلتُ لك يا محمدُ مِن إذنى لك أن تَرْجِيَ مَن تشاءُ مِن النساءِ اللَّواتي جعلتُ لك إرجاءَهنَّ، وتُؤْوِيَ مَن تشاءُ مِنهنَّ، ووَضْعِى عنك الحَرَجَ في ابتغائِك إصابةَ مَن ابتغيتَ إصابتَه مِن نسائِك، وعَزْلِك عن ذلك مِن عزَلتَ منهنَّ - أقربُ لنسائِك {أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} مِن تَفْضِيل مَن فضَّلتَ مِن قَسْم، أو نفقةٍ، وإيثارِ مِن آثَرت منهن بذلك على غيرِه مِن نسائِك إذا هنَّ علِمْنَ أَنه مِن رِضايَ منك بذلك، وإِذْنى لك به، وإطلاقٍ منى لا مِن قِبَلِك.

Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ} “Bu, onların gözlerinin aydın olması ve üzülmemeleri için en uygun olanıdır” buyruğu; şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana erteleme hakkı verdiğim kadınlardan dilediğini ertelemene ve dilediğini yanına almana izin vermem, kadınlarından birlikte olmak istediğinle birlikte olman ve bundan uzak tuttuğundan uzak durman hususunda üzerinden sorumluluğu kaldırmam; paylaştırma veya nafakada üstün kıldığın yahut bu hususlarda diğer eşlerine tercih ettiğin kimseler olduğunda, bunun senin kendi tarafından değil Benim bundan hoşnutluğum, sana iznim ve tarafımdan bir serbestiyet sebebiyle olduğunu bildiklerinde kadınlarının {أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} “gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyden hepsinin hoşnut kalması” için en uygun olanıdır.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} إِذا عَلِمن أن هذا جاء مِن اللهِ الرخصةٍ، كان أطيبَ لأنفسهنّ، وأقلَّ لحُزنهنَّ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} “Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyden hepsinin hoşnut kalması için en uygun olanıdır” buyruğu hakkında; bunun Allah'tan gelen bir ruhsat olduğunu bildiklerinde, bu durum nefisleri için daha hoş ve üzüntüleri için daha hafif olur .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، في قوله ذلك، نحوَه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın] bu buyruğu hakkında bunun bir benzerini söyledi.

والصوابُ مِن القراءةِ في قولِه: {بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} الرفعُ، غير جائزٍ غيره عندَنا، وذلك أن {كُلُّهُنَّ} ليس بنعتٍ للهاءِ في قولِه: {آتَيْتَهُنَّ}. وإنما معنى الكلامِ: ويَرْضَيْن كلُّهن، فإنما هو توكيدٌ لما في {وَيَرْضَيْنَ} مِن ذكرِ النساءِ، فإذا جُعِل توكيدًا للهاءِ التي في {آتَيْتَهُنَّ} يَكُنْ له معنًى، والقراءةُ بنصبه غيرُ جائزةٍ لذلك، ولإجماعِ الحجة مِن القرأةِ على تخطِئِة قارئِه كذلك.

Allah Teâlâ'nın: {بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} “kendilerine verdiğin şeyden hepsinin [hoşnut kalması]” buyruğunda doğru olan kıraat merfu (ötreli) okuyuştur; bize göre bundan başkası caiz değildir. Zira {كُلُّهُنَّ} kelimesi, {آتَيْتَهُنَّ} buyruğundaki bitişik zamir olan hā (هن) harfinin sıfatı değildir. Cümlenin anlamı ancak; 'onların hepsi razı olsunlar' şeklindedir; dolayısıyla bu, {وَيَرْضَيْنَ} fiilindeki kadın zamirinin tekitidir. Şayet {آتَيْتَهُنَّ} fiilindeki hā zamirinin tekiti yapılsaydı [uygun bir] anlamı olmazdı. Bu sebeple ve kıraat otoritelerinin bunu bu şekilde [mansub] okuyanı hatalı bulma hususundaki icmaı nedeniyle mansub (üstünlü) kıraat caiz değildir.

وقولُه: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ}. يقولُ: واللَّهُ يَعْلَمُ ما في قلوبِ الرجالِ مِن ميلِها إلى بعضِ مِن عندَه مِن النساءِ دونَ بعضٍ، بالهوى والمحبةِ؛ يقولُ: فلذلك وضَع عنك الحرجَ يا محمدُ فيما وَضِع عنك مِن ابتغاءِ مِن ابْتَغَيْتَ منهنَّ ممن عَزَلتَ؛ تفضُّلًا منه عليك بذلك وتكرمةً. {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا}. يقولُ: وكان اللهُ ذا علمٍ بأعمالِ عبادِه، وغيرِ ذلك مِن الأشياءِ كلِّها، {حَلِيمًا}. يقولُ: ذا حِلْمٍ على عبادِه، أن يُعاجِلَ أهلَ الذنوبِ منهم بالعقوبةِ، ولكنه ذو حِلْمٍ وأَناةٍ عنهم؛ ليتوبَ مَن تاب منهم، ويُنيبَ مِن ذنوبه مَن أناب منهم.

Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ} “Allah kalplerinizde olanı bilir” buyruğu; şöyle buyurmaktadır: Allah, erkeklerin kalplerinde, yanlarındaki kadınların bazısına arzu ve sevgiyle meyletmelerini bilir. Şöyle buyurur: İşte bu yüzden ey Muhammed, bir lütuf ve ikram olarak, uzak durduklarından arzu ettiğini istemen hususunda üzerinden sorumluluğu kaldırdı. {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} “Allah her şeyi bilendir”; kullarının amellerini ve diğer bütün şeyleri hakkıyla bilendir. {حَلِيمًا} “hilim sahibidir”; günahkâr kullarını cezalandırmakta acele etmeyen, tövbe edenin tövbe etmesi ve günahlarından dönenin dönmesi için onlara karşı hilim ve mühlet sahibi olandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا (٥٢)}.

Yüce Allah'ın: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا (٥٢)} “Bundan sonra artık başka kadınlar ve güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek -sağ elinin malik oldukları (cariyelerin) müstesna- sana helal değildir. Allah her şeyi gözetleyendir. (52)” buyruğunun tefsiri.

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: لا يحلُّ لك النساءُ مِن بعدِ نسائِك اللاتي خَيَّرْتهنَّ، فاختَرن الله ورسولَه والدارَ الآخرةِ.

Tefsir ehli, Yüce Allah'ın: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık başka kadınlar sana helal değildir” buyruğunun tefsirinde ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı; kendilerini muhayyer bıraktığın ve Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu seçen eşlerinden sonra artık [başka] kadınlar sana helal değildir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam,

أبيه، عن ابن عباسٍ قولِه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} الآية إلى: {رَقِيبًا}. قال: نهى رسولُ اللهِ ﷺ أن يتزوجَ بعدَ نسائِه الأوَلِ شيئًا .

babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık başka kadınlar sana helal değildir...” ayetinden {رَقِيبًا} “gözetleyendir” [buyruğuna] kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ilk eşlerinden sonra başka kadınlarla evlenmekten nehyedildi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} إلى قولِه: {إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ}. قال: لما خيَّرهن، فاخترْنَ اللَّهَ ورسولَه والدارَ الآخرةَ قصَره عليهن، فقال: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ}. وهُنَّ التسعُ اللاتى اخترْنَ اللَّهَ ورسولَه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir...” buyruğundan {إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} “sağ elinin malik oldukları müstesna” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Onları muhayyer bıraktığında onlar Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu seçince [nikâhını] onlarla sınırlandırdı ve: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} “Bundan sonra artık başka kadınlar ve bunları başka eşlerle değiştirmek sana helal değildir” buyurdu. Bunlar Allah'ı ve Resulü'nü seçen dokuz [eş] idi .

وقال آخرون: إنما معنى ذلك: لا يحِلُّ لك النساءُ بعدَ التي أَحْلَلْنا لك بقولِنا: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} إلى قولِه: {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ}. وكأن قائلى هذه المقالة وجَّهوا الكلامَ إلى أن معناه: لا يحِلُّ لك مِن النساءِ إلا التي أَحْلَلْناها لك.

Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı ancak; {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} “Ey Peygamber! Şüphesiz biz sana eşlerini helal kıldık...” buyruğumuzdan {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “seninle beraber hicret eden... ve kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını” buyruğuna kadar olan kısımda sana helal kıldıklarımızdan sonra artık [başka] kadınlar sana helal değildir, demektir. Sanki bu görüşü savunanlar sözü; 'Kadınlardan sana yalnızca helal kıldıklarımız helaldir' anlamına hamletmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، عن محمدِ بن أبي موسى، عن زيادٍ، قال لأبي بن كعبٍ: هل كان للنبيِّ ﷺ لو مات أزواجُه أن يتزوَّج؟ قال: ما كان يحرِّمُ عليه ذلك؟ فقرأتُ عليه هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ}. قال: فقال: أحلَّ له ضربًا مِن النساءِ، وحرَّم عليه ما سواهن، أحلَّ له كلَّ امرأةٍ أتى أجرها، وما ملكت يمينُه مما أفاء اللهُ عليه، وبناتِ عمِّه، وبناتِ عمّاتِه، وبناتِ خاله، وبناتِ خالاتِه، وكلَّ امرأةٍ وهَبت نفسَها له، إن

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan, o da Ziyâd'dan nakletti: Ziyâd, Übey b. Ka'b'a: “Eşleri vefat etseydi Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem evlenmesi mümkün olur muydu?” dedi. [Übey]: “Bunu ona haram kılan nedir ki?” dedi. Bunun üzerine ona şu ayeti okudum: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} “Ey Peygamber! Şüphesiz biz sana eşlerini helal kıldık...” [Ziyâd] dedi ki: [Übey] şöyle buyurdu: “Kadınlardan belirli bir sınıfı ona helal kıldı, bunların dışındakileri ise ona haram kıldı; ücretini (mehrini) verdiği her kadını, Allah'ın kendisine ganimet olarak nasip ettiklerinden elinin altında bulunanları (cariyeleri), amcasının kızlarını, halalarının kızlarını, dayısının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve kendisini ona hibe eden her kadını helal kıldı; eğer

أراد أن يستنكحها، خالصةً له مِن دونِ المؤمنين.

müminlere değil de sadece ona mahsus olmak üzere, eğer [Peygamber de] onunla evlenmek isterse.

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن محمدِ بن أبى موسى، عن زيادٍ الأنصاريِّ، قال: قلت لأبيِّ بن كعبٍ: أرأيت لو مات نساءُ النبيِّ ﷺ، أكان يحلُّ له أن يتزوَّجَ؟ قال: وما يحرِّمُ ذلك عليه؟ قال: قلت: قولُه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}. قال: إنما أحلَّ اللهُ له ضربًا مِن النساءِ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan, o da Ziyâd el-Ensârî'den şöyle dediğini aktardı: Übey b. Ka'b'a: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri vefat etseydi, evlenmesi ona helal olur muydu?' dedim. [Übey]: 'Bunu ona haram kılan nedir ki?' dedi. Dedim ki: O'nun {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” buyruğudur. [Übey] dedi ki: 'Allah ona ancak kadınlardan belirli bir kısmı helal kılmıştır' .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن داودَ بن أبي هندٍ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي موسى، عن زيادٍ، رجلٍ مِن الأنصارِ، قال: قلت لأبي بن كعبٍ: أرأيتَ لو أن أزواجَ النبيِّ ﷺ تُوُفِّين، أما كان له أن يتزوَّجَ؟ فقال: وما يمنَعُه مِن ذلك؟ - وربما قال داودُ: وما يحرِّمُ عليه ذلك؟ - قلت: قولُه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}. فقال: إنما أحلَّ اللهُ له ضربًا مِن النساءِ، فقال: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} إلى قولِه: {إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ}. ثم قيل له: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd b. Ebî Hind'den anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Mûsâ, Ensâr'dan Ziyâd adında bir adamdan nakletti, o şöyle dedi: Übey b. Ka'b'a: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri vefat etseydi, evlenmesi onun için caiz olmaz mıydı?' dedim. Bunun üzerine o: 'Onu bundan ne alıkoyabilirdi ki?' -Dâvûd bazen de: 'Bunu ona ne haram kılabilirdi ki?' dediğini rivayet etmiştir- dedi. Ben: O'nun {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” buyruğudur dedim. Bunun üzerine [Übey] şöyle dedi: 'Allah ona ancak kadınlardan bir kısmı helal kılmıştır; zira {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ} “Ey Peygamber! Şüphesiz biz sana eşlerini helal kıldık...” buyurmuş ve {إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “kendisini Peygamber'e hibe ederse” buyruğuna kadar [saymıştır]. Sonra da ona: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” denilmiştir' .

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا حكَّامُ بن سَلْمٍ، عَن عَنْبسَةَ، عَمِن ذَكَره، عن أبي صالحٍ: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}. قال: أُمِر أن لا يتزوَّجَ أعرابيةً ولا عربيَّةً، ويتزوَّجَ بعدُ مِن نساءِ تهامةَ، ومن شاء مِن بناتِ العمِّ والعمَّةِ، والخالِ والخالةِ، إن شاء ثلاثمائةٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm b. Selm, Anbese'den, o zikrettiği bir kimseden, o da Ebû Sâlih'ten {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” [ayeti] hakkında şöyle dediğini nakletti: [Resûlullah'a] ne bir bedevî ne de bir Arap kadınla evlenmemesi; bundan sonra Tihâme kadınlarından ve amca, hala, dayı ve teyze kızlarından dilediği kimselerle -isterse üç yüz kadın olsun- evlenebileceği emredildi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن عكرمة: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} [قال: لا يحلُّ لك النساءُ مِن بعدِ] هؤلاء اللاتى سمَّى اللَّهُ إلا {وَبَنَاتِ عَمِّكَ} الآية .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İkrime'den {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” [hakkında şöyle dediğini] anlattı: [Dedi ki: Allah'ın ismen saydığı] bu [kadınlar]dan başkası -{وَبَنَاتِ عَمِّكَ} “ve amcanın kızları...” ayetindekiler hariç- sana helal değildir .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيد، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}. يعنى: مِن بعدِ التسميةِ. يقولُ: لا يحِلُّ لك امرأةٌ إلا ابنةُ عمٍّ أو ابنةُ عمةٍ، أو ابنةُ خالٍ أو ابنه خالةٍ، أو امرأةٌ وهبت نفسَها لك، مِن كان منهن هاجَر مع نبيِّ اللهِ ﷺ، وفي حرفِ ابن مسعودٍ: (وَاللَّاتِى هاجَرْنَ مَعَكَ) . يعنى بذلك: كلِّ شيءٍ هاجَر معه، ليس مِن بناتِ العمِّ والعمةِ، ولا من بناتِ الخالِ والخالةِ .

Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın, Allah Teâlâ'nın: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: İsmen sayılanlardan sonrası kastedilmektedir. Şöyle demektedir: Amca kızı, hala kızı, dayı kızı, teyze kızı veya kendisini sana hibe eden kadın hariç -ki bunlardan her kim Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hicret etmişse- sana başka kadın helal değildir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: (وَاللَّاتِى هاجَرْنَ مَعَكَ) [şeklindedir] . Bununla kastettiği: Amca, hala, dayı ve teyze kızlarından olmayıp da onunla hicret eden her kadındır .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا يحِلُّ لك النساءِ مِن غيرِ المسلماتِ، فأما اليهوديَّاتُ والنصرانيَّاتُ والمشركاتُ فحرامٌ عليك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; Müslüman olmayan kadınlar sana helal değildir; Yahudi, Hristiyan ve müşrik kadınlar ise sana haramdır, demektir.

ذكرُ مِن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}: لا يهوديَّةٌ، ولا نصرانيَّةٌ، ولا كافرةٌ.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in şöyle dediğini [rivayet etti]: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” [ayeti hakkında]: Ne bir Yahudi, ne bir Hristiyan ne de bir kâfir [kadın helaldir].

وأولى الأقوالِ عندى بالصحة قولُ مَن قال: معنى ذلك: لا يحِلُّ لك النساءُ مِن بعدِ اللواتي أحللتُهن لك بقوله: {إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} إلى قولِه: {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ}.

Bana göre görüşlerin doğruluğa en yakın olanı; bunun anlamının, {إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini verdiğin eşlerini... sana helal kıldık” buyruğundan {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “...kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını” buyruğuna kadar olan kısımda sana helal kıldığım kadınlardan başkası sana helal değildir, şeklinde olduğunu söyleyenin görüşüdür.

وإنما قلت ذلك أولى بتأويلِ الآيةِ؛ لأن قولَه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ} عَقِيبَ قوله: {إِنَّا أَحْلَلْنَا}. وغيرُ جائز أن يقولُ: قد أَحْلَلتُ لك هؤلاء، ولا يحلُلْنَ لك، إلَّا بنسخِ أحدِهما صاحبَه، وعلى أن يكونَ وقتَ فرض إحدى الآيتين، فعَلَ الأخرى منهما. فإذ كان ذلك كذلك، ولا برهانَ ولا دلالةَ على نسخِ حكمِ إحدى الآيتين حكمَ الأخرى، ولا تقدُّم تنزيل إحداهما قبلَ صاحبتها، وكان غيرَ مستحيلٍ مخرجُهما على الصحةِ، لم يجْز أن يقالَ: إحداهما ناسخةٌ الأخرى. وإذ كان ذلك كذلك، ولم يكنْ لقول مِن قال: معنى ذلك: لا يحلُّ مِن بعدِ المسلمات، يهوديةٌ ولا نصرانيةٌ ولا كافرةٌ، معنًى مفهومٌ؛ إذ كان قولُه: {مِنْ بَعْدُ} إنما معناه: مِن بعدِ المسمَّيات المتقدِّمِ ذكرُهن في الآيةِ قبلَ هذه الآيةِ، ولم يكنْ في الآيةِ المتقدِّمِ فيها ذكرُ المسمَّياتِ بالتحليلِ لرسول الله ﷺ ذكرُ إباحةِ المسلمات كلِّهن، بل كان فيها ذكرُ أزواجهِ وملكِ يمينهِ الذي يُفيءُ اللَّهُ عليه، وبناتِ عمِّه وبناتِ عماتهِ، وبناتِ خالِه وبناتِ خالاتِه، اللاتى هاجرْنَ، معه، وامرأةٍ مؤمنةٍ إن وهبَت نفسَها للنبيِّ - فتكونَ الكوافر مخصوصاتٍ بالتحريمِ - صحَّ ما قلْنا في ذلك دونَ قولِ مَن خالف قولنَا فيه.

Ayetin teviline bunun daha uygun olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ} “Kadınlar sana helal değildir” buyruğu, {إِنَّا أَحْلَلْنَا} “Şüphesiz biz helal kıldık” buyruğunun hemen akabindedir. İki ayetten birinin diğerini nesh etmesi ve bir ayetin farz kılındığı vaktin diğerinin hükmünü kaldırmış olması durumu müstesna, [Allah'ın] 'Bunları sana helal kıldım, artık bunlar sana helal değildir' buyurması caiz değildir. Durum böyle olunca, iki ayetten birinin hükmünün diğerinin hükmünü nesh ettiğine dair bir delil ve işaret bulunmadığı gibi birinin diğerinden önce indirildiğine dair bir öncelik de yoktur; üstelik ikisinin de sahih bir mana üzere anlaşılması imkânsız olmadığına göre birinin diğerini nesh ettiğini söylemek caiz olmaz. Durum böyle olup; O'nun {مِنْ بَعْدُ} “bundan sonra” buyruğunun anlamı ancak bu ayetten önceki ayette zikri geçen ismen sayılmış olan kadınlardan sonrası demek olduğundan ve Rasulullah sallallâhu aleyhi ve sellem için helal kılınarak zikredilen kadınların geçtiği önceki ayette bütün Müslüman kadınların mubah kılındığı zikredilmeyip bilakis eşleri, Allah'ın kendisine fey olarak bahşettiği cariyeleri, kendisiyle birlikte hicret eden amca kızları, hala kızları, dayı kızları, teyze kızları ve kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadın zikredildiğinden ötürü -ki böylece kâfir kadınlar haramlıkla sınırlandırılmış olsun- 'Bunun anlamı, Müslüman kadınlardan sonra Yahudi, Hristiyan ve kâfir kadınlar helal değildir' diyenin sözünün anlaşılır bir manası kalmaz; dolayısıyla bu konuda bizim söylediğimiz görüş sabit olur, buna muhalif olanın görüşü değil.

واختلَفت القرأةُ في قراءة قوله: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ {يَحِلُّ} بالياء، بمعنى: لا يحلُّ لك شيءٌ مِن النساءِ

Kurrâ, O'nun: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ} “Artık sana kadınlar helal olmaz” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli bunu, 'kadınlardan hiçbiri sana helal olmaz' manasında 'ye' harfi ile {يَحِلُّ} şeklinde okumuştur.

بعدُ. وقرأ ذلك بعضُ قرأةِ أهل البصرةِ: (لا تَحِلُّ لَكَ النَّسَاءُ) بالتاءِ ، توجيهًا منه إلى أنه فعلٌ للنساءِ، والنساءُ جمعٌ للكثيرِ منهن.

okumuşlardır. Basra kurrâsının bir kısmı ise, fiilin kadınlara yönelik olması ve kadınlar kelimesinin çoğul bildirmesi cihetinden hareketle bu kelimeyi 'te' harfi ile (لا تَحِلُّ لَكَ النَّسَاءُ) şeklinde okumuşlardır .

وأولى القراءتين بالصوابِ في ذلك: قراءةُ مِن قرأه بالياءِ ؛ للعلة التي ذكرتُ لهم، ولإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ على القراءةِ بها، وشذوذِ مِن خالفهم في ذلك.

Bu konuda iki kıraatten doğruya en layık olanı, kendileri için zikrettiğim gerekçeden ötürü ve hüccet sayılan kurrânın bu okuyuş üzerindeki icmâı ile onlara muhalif olanların şaz kalması sebebiyle kelimeyi 'ye' harfi ile okuyanın kıraatidir .

وقولُه: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، فقال بعضُهم: معنى ذلك: لا يحلُّ لك النساءِ مِن بعدِ المسلماتِ، لا يهوديةٌ ولا نصرانيةٌ ولا كافرةٌ، ولا أن تَبدَّلَ بالمسلماتِ غيرَهن مِن الكوافرِ.

O'nun: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} “Güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmen de [helal değildir]” buyruğuna gelince; tefsir ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; Müslüman kadınlardan sonra sana ne Yahudi, ne Hristiyan ne de [başka] bir kâfir kadın helaldir, ne de Müslüman kadınları bu kâfir kadınlarla değiştirmen [helaldir], demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ}: ولا أن تَبدَّلَ بالمسلماتِ غيرَهن مِن النصارى واليهودِ والمشركين، {وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} “Onları başka eşlerle değiştirmen de [helal değildir]” hakkında şöyle dediğini aktardı: Müslüman kadınları Hristiyan, Yahudi ve müşrik olan başkalarıyla değiştirmen, {وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} “güzellikleri hoşuna gitse bile [helal değildir], sağ elinin malik oldukları müstesna” .

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي رزينٍ في قولِه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ}. قال: لا يحلُّ لك أن تتزوَّجَ مِن المشركاتِ إلا مِن سَبَيْتَ، فملَكَتْه يمينُك منهن.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} “Bundan sonra artık [başka] kadınlar ve güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmen sana helal değildir; sahip olduğun cariyeler müstesnadır” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: “Müşrik kadınlardan esir alıp da elinin malik oldukları (cariyelerin) müstesna, [müşrik kadınlarla] evlenmen sana helal değildir.”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولا أن تبدَّلَ بأزواجِك اللواتي هن في حبالِك أزواجًا غيرهَن، بأن تطلِّقَهن وتنكِحَ غيرَهن.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; nikâhın altındaki eşlerini boşayıp onların yerine başkalarıyla evlenerek eşlerini değiştirmen [helal değildir], demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ}. يقولُ: لا يصلُحُ لك أن تطلِّقَ شيئًا مِن أزواجِك ليس يعجبُك، فلم يكنْ يصلُحُ ذلك له.

Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} “Güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmen de [helal değildir]” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Eşlerinden hoşuna gitmeyen birini boşaman sana uygun düşmez, demektir; dolayısıyla bu ona uygun kılınmamıştı.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولا أن تبادلَ مِن أزواجك غيرَك، بأن تعطيَه زوجتك، وتأخُذَ زوجتَه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; hanımını bir başkasına verip onun hanımını almak suretiyle eşlerini başkasıyla takas etmen [helal değildir], demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ}. قال: كانت العربُ في الجاهليةِ يتبادلون بأزواجِهم، يعطى هذا امرأتَه هذا، ويأخُذُ امرأتَه، فقال: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ}: لا بأسَ أن تبادِلَ بجاريتِك ما شئتَ أن تُبادِلَ، فأما الحرائرُ فلا، قال: وكان ذلك مِن أعمالِهم في الجاهليةِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} “Güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmen de [helal değildir]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Araplar Cahiliye döneminde eşlerini birbiriyle takas ederlerdi; biri hanımını diğerine verir, onun hanımını da kendisi alırdı. Bunun üzerine Allah: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} “Bundan sonra artık başka kadınlar ve güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek sana helal değildir; sağ elinin malik oldukları müstesna” buyurdu. [Yani] cariyeni dilediğin gibi takas etmende bir sakınca yoktur; fakat hür kadınlara gelince bu caiz değildir. Dedi ki: Bu, onların Cahiliye'deki adetlerindendi .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مِن قال: معنى ذلك: ولا أن تُطلِّقَ أزواجَك، فتستبدلَ بهن غيرَهن أزواجًا.

Bu konuda görüşlerin doğruluğa en yakın olanı, 'Bunun manası: Eşlerini boşayıp da onların yerine başka kadınları eş olarak alman [da helal değildir]' diyen kimsenin görüşüdür.

وإنما قلنا ذلك أولى بالصوابِ؛ لما قد بيَّنا قبلُ مِن أن قولَ الذي قال معنى قوله: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}: لا يحِلُّ لك اليهوديةُ و النصرانيةُ والكافرةُ - قولٌ لا وجهَ له.

Bunun doğruluğa daha yakın olduğunu söylememizin sebebi; daha önce {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” buyruğunun manasının, 'Sana Yahudi, Hristiyan ve kâfir kadınlar helal değildir' demek olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün tutarlı bir yönü bulunmadığını açıklamış olmamızdır.

فإذ كان ذلك كذلك، فكذلك قولُه: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} كافرةً لا معنَى له؛ إذ كان من المسلمات مِن قد حُرِّم عليه بقوله: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} بالذي دللَّنا عليه قبلُ. وأما الذي قاله ابن زيدٍ في ذلك أيضًا، فقولٌ لا معنَى له؛ لأنه لو كان بمعنى المبادلة، لكانت القراءةُ والتنزيلُ: ولا أن تُبادِل بهن مِن أزواج، أو: ولا أن تُبَدِّلَ بهن، بضمِّ التاءِ، ولكنَّ القراءةَ المجمعَ عليها: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} بفتحِ التاءِ، بمعنى: ولا أن تستبدلَ بهن. مع أن الذي ذكرُ ابن زيدٍ مِن فعل الجاهليةِ غيرُ معروفٍ في أمةٍ نعلمه الأممِ، أن يبادِلَ الرجلُ آخرَ [امرأته الحرَّةَ] بامرأته الحرَّةِ، فيقالَ: كان ذلك مِن فعلهم، فنُهى رسولُ اللهِ ﷺ عن فعلِ مثلهِ.

Durum böyle olunca, aynı şekilde O'nun: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} “onları değiştirmen de [helal değildir]” buyruğunun kâfir bir kadınla değiştirmek anlamına gelmesinin de bir manası kalmaz; zira daha önce delillendirdiğimiz üzere Müslüman kadınlardan da {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” buyruğuyla kendisine haram kılınanlar vardır . İbn Zeyd'in bu konudaki sözü de anlamsızdır; çünkü eğer bu karşılıklı takas anlamına gelseydi, kıraat ve nüzul 'te' harfinin ötresiyle 'velâ en tübâdile bihinne min ezvâcin' yahut 'velâ en tübeddile bihinne' şeklinde olurdu. Oysa üzerinde icmâ edilen kıraat, 'te' harfinin fethasıyla {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} şeklindedir ki bu da 'onları istibdal etmen / başkalarıyla değiştirmen' demektir. Bununla birlikte İbn Zeyd'in zikrettiği Cahiliye adeti, bildiğimiz ümmetler arasında bir kimsenin [hür eşini] bir başkasının hür eşiyle takas etmesi şeklinde bilinen bir şey değildir ki bu onların bir adetiydi de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunun benzerini yapmaktan nehyedildi denilebilsin.

فإن قال قائلٌ: أفلم يكنْ الرسول اللهِ ﷺ أن يتزوَّجَ امرأةً على نسائِه اللواتي كنَّ عندَه، فيكونَ موجهًا تأويلِ قولِه: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} إلى ما تأوَّلتَ؟ أو قال: وأينَ ذكرُ أزواجه اللواتى كنَّ عندَه في هذا الموضعِ، فتكونَ الهاءُ مِن قوله: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} مِن ذكرِهن وتوهَّمَ أن الهاءَ في ذلك عائدةٌ على {النِّسَاءُ} في قولِه: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}؟

Eğer birisi: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bulunan eşlerinin üzerine başka bir kadınla evlenme hakkı yok muydu ki {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} “onları başka eşlerle değiştirmen de [helal değildir]” buyruğunun tevili senin tevil ettiğin yöne çevrilebilsin?' derse yahut 'Bu bağlamda yanında bulunan eşlerinin zikri nerede geçmektedir ki {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} buyruğundaki zamir onlara ait olsun?' deyip zamirin {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} buyruğundaki {النِّسَاءُ} kelimesine döndüğünü zannederse,

قيل: قد كان لرسولِ اللهِ ﷺ أن يتزوَّجَ مِن شاء مِن النساءِ اللواتي كان اللهُ

Şöyle cevap verilir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın...

أحلَّهن له، على نسائه اللاتى كن عنده يوم نزلت هذه الآيةُ، وإنما نُهى ﷺ بهذه الآية أن يفارق كان عنده بطلاقٍ أراد به استبدال غيرها بها؛ لإعجاب حسن المستبدَلة بها إيَّاه؛ إذ كان الله قد جعَلهن أمهات المؤمنين، وخيَّرهن بين الحياة الدنيا والدار الآخرةِ والرضا بالله ورسوله، فاخَتَرن الله ورسوله والدار الآخرة، فحُرِّمن على غيره بذلك، ومُنع من فراقهن بطلاقٍ، فأما نكاح غيرهن فلم يُمنع منه، بل أحلَّ الله له ذلك، على ما بيَّن في كتابه.

kendisine helal kıldığı kadınlardan dilediğini, bu ayet indiği gün yanında bulunan eşlerinin üzerine nikâhlaması caizdi. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetle sadece, yerine alacağı kadının güzelliği hoşuna gittiği için onun yerine başkasını almak maksadıyla yanında bulunan eşlerinden birini boşamaktan nehyedilmiştir. Zira Allah onları müminlerin anneleri kılmış ve onları dünya hayatı ile ahiret yurdu ve Allah ile Resulü'nün rızası arasında muhayyer bırakmıştı; onlar da Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu seçmişlerdi. Bu sebeple onlar başkalarına haram kılındı ve [Peygamber'in de] onları boşaması yasaklandı. Başka kadınlarla evlenmesine gelince, bundan menedilmemişti; bilakis Kitabında açıkladığı üzere Allah bunu ona helal kılmıştı.

وقد روى عن عائشة أن النبي ﷺ لم يُقبض حتى أحلَّ اللَّهُ له نساءَ أهل الأرض.

Âişe'den, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, yeryüzündeki bütün kadınlar kendisine helal kılınmadıkça vefat etmediği de rivayet edilmiştir.

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، عن ابن جُريجٍ، عن عطاءٍ، عن عائشة، قالت: ما مات رسول الله ﷺ حتى أحِلَّ له النساءُ. يعنى أهل الأرضِ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da Âişe'den şöyle dediğini aktardı: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, [bütün] kadınlar -yani yeryüzü kadınları- kendisine helal kılınmadan vefat etmedi.'

حدَّثني عبيد بن إسماعيلَ الهَبَّاريُّ، قال: ثنا سفيان، عن عمرو، عن عطاء، عن عائشة، قالت: ما مات رسولُ الله ﷺ حتى أُحِلَّ له النساءُ .

Bana Ubeyd b. İsmâîl el-Hebbârî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o Atâ'dan, o da Âişe'den şöyle dediğini aktardı: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınlar kendisine helal kılınmadan vefat etmedi' .

حدَّثنا العباس بن أبى طالب، قال: ثنا مُعَلى، قال: ثنا وهيبٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ، عن عُبيد بن عُمير الليثيِّ، عن عائشةَ، قالت: ما تُوفِّى رسولُ الله ﷺ حتى أُحِلَّ له أن يتزوَّجَ من النساءِ ما شاء .

Bize el-Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Muallâ anlattı, dedi ki: Bize Vüheyb, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o Ubeyd b. Umeyr el-Leysî'den, o da Âişe'den şöyle dediğini aktardı: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınlardan dilediğiyle evlenmesi kendisine helal kılınmadan vefat etmedi' .

حدَّثني أبو زيد عمرُ بنُ شَبَّةَ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن ابن جريج، عن عطاء،

Bana Ebû Zeyd Ömer b. Şebbe anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan aktardı:

قال: أحسَبُ عبيد بن عُمير حدَّثنى - قال أبو زيد: وقال أبو عاصمٍ مرة - عن عائشة، قالت: ما مات رسول الله ﷺ حتى أحلَّ الله له النساءَ. قال: وقال أبو الزُّبير: شهدتُ رجلًا يحدِّثه عطاءٌ .

[Atâ] dedi ki: Sanırım Ubeyd b. Umeyr bana anlattı -Ebû Zeyd dedi ki: Ebû Âsım bir keresinde de [şöyle] dedi:- Âişe'den: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah kadınları kendisine helal kılmadan vefat etmedi.' Dedi ki: Ebû'z-Zübeyr de şöyle dedi: Bir adamın yanında bulundum, Atâ ona bunu anlatıyordu .

حدثنا أحمدُ بن منصورٍ، قال: ثنا، قال: ثنا موسى بن إسماعيل، قال: ثنا همامٌ، عن ابن جُريج، عن عطاء، عن عبيد بن عمير، عن عائشة، قالت: ما مات رسول الله ﷺ حتى حلَّ له النساءُ.

Bize Ahmed b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize [..] anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o Ubeyd b. Umeyr'den, o da Âişe'den şöyle dediğini aktardı: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınlar kendisine helal kılınmadan vefat etmedi.'

فإن قال قائلٌ: فإن كان الأمر على ما وصفت، من أن اللَّهَ حَرَّم على نبيِّه بهذه الآية طلاق نسائه اللواتى خيَّرهن فاخْتَرْنَه، فما وجه الخبر الذي رُوى عنه، أنه طلَّق حفصة ثم راجعها، وأنه أراد طلاق سَوْدةً، حتى صالحته على ترك طلاقه إيَّاها، ووهَبَت يومَها لعائشة؟ قيل: كان ذلك قبل نزول هذه الآية.

Eğer birisi: 'Şayet durum senin anlattığın gibi Allah'ın bu ayetle muhayyer bırakıp da kendisini seçen eşlerini boşamasını Peygamberine haram kılması şeklinde ise; o halde onun Hafsa'yı boşayıp sonra geri döndüğü, Sevde'yi de boşamak istediği, hatta Sevde'nin kendisini boşamaktan vazgeçmesi hususunda onunla anlaşıp [nöbet] gününü Âişe'ye bağışladığı yönünde kendisinden rivayet edilen haberin açıklaması nedir?' derse; şöyle denilir: Bu olay, söz konusu ayet inmeden önceydi.

والدليل على صحة ما قلنا، من أن ذلك كان قبل تحريم الله على نبيِّه طلاقهن، الروايةُ الواردةُ أن عمر دخل على حفصة معاتبها، حين اعتزل رسولُ اللهِ ﷺ نساءه، كان من قيله لها: قد كان رسولُ اللهِ طلقك (*)، فكلّمته فراجعك، فوالله لئن طلقك - أو لو كان طلَّقك - لا كلَّمتُه فيك. وذلك لا شكَّ قبل نزولِ

Bunun, Allah'ın Peygamberine onları boşamayı haram kılmasından önce olduğuna dair söylediğimiz sözün doğruluğunun delili; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerinden ayrılıp bir kenara çekildiğinde Ömer'in, Hafsa'yı azarlayarak yanına girdiği ve ona söyledikleri arasında şu sözlerin yer aldığına dair gelen rivayettir: «Resûlullah seni boşamıştı; ben onunla konuştum da seni geri aldı. Allah'a yemin olsun ki şayet seni [bir daha] boşarsa -yahut seni boşamış olsaydı- senin hakkında onunla asla konuşmam!». Bu durumun, [şu ayetin] inmesinden önce olduğunda şüphe yoktur:

آية التخيير؛ لأن آيةَ التخيير إنما نزلت حين انقضى وقت يمين رسول الله ﷺ على اعتزالهن.

tahyîr (muhayyer bırakma) ayetinin inmesinden öncedir; çünkü tahyîr ayeti ancak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan uzak durmaya dair ettiği yeminin süresi bittiğinde inmişti.

وأما أمرُ الدلالة على أن أمرَ سَوْدةَ كان قبل نزول هذه الآية، أن اللَّهَ إنما أمر نبيَّه بتخيير نسائه بين فراقه والمُقام معه على الرضا بأن لا قَسْمَ لهن، وأنه يُرْجِى من يشاءُ منهن، ويُؤوى منهن من يشاءُ، ويُؤْثِرُ من شاء منهن على من شاء، ولذلك قال له تعالى ذكره: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ}. ومن المحال أن يكون الصلحُ بينها وبين رسول الله ﷺ جرى على تركها يومها لعائشةَ في حالِ لا يومَ لها منه.

Sevde meselesinin bu ayetin inmesinden önce olduğuna dair delile gelince; Allah Teâlâ Peygamberine eşlerini, kendisinden ayrılmak ile aralarında nöbet taksimi olmamasına, onlardan dilediğini erteleyip dilediğini yanına alabilmesine ve dilediğini dilediğine tercih edebilmesine rıza göstererek yanında kalmaları arasında muhayyer bırakmasını emretmişti. Bu sebeple Allah Teâlâ ona: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} “Geri çevirdiklerinden arzu ettiğine [dönmende de] sana bir vebal yoktur. Bu onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin hoşnut kalması için en uygun olanıdır” buyurmuştur. Sevde'nin Resûlullah'tan alacağı bir gün hakkı olmadığı bir durumda, aralarındaki anlaşmanın gününü Âişe'ye bırakması üzerine gerçekleşmiş olması imkânsızdır.

وغيرُ جائزٍ أن يكونَ كان ذلك منها إلا في حال كان لها منه يومٌ، هو لها حقٌّ، كان واجبًا على رسول الله ﷺ أداؤه إليها، ولم يكن ذلك لهن بعد التخيير؛ لما قد وصفتُ قبلُ فيما مضى من كتابنا هذا . فتأويلُ الكلام: لا يحلُّ لك يا محمدُ النساءُ من بعدِ اللواتى أَحْلَلْتُهن لك في الآية قبلُ، ولا أن تُطلِّق نساءَك اللواتي اخترن الله ورسوله والدار الآخرة، فتبدل بهن من أزواجٍ، ولو أَعْجَبك حسنُ من أردتَ أن تبدَّل به منهن، إلا ما ملكت يمينُك.

Bunun Sevde tarafından yapılmış olması, ancak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ona ifa etmesi gereken ve onun hakkı olan bir nöbet gününün bulunduğu durumda caizdir. Bu kitabımızın daha önceki kısımlarında anlattığım üzere , muhayyer bırakılmalarından sonra kadınlar için böyle bir hak kalmamıştı. Buna göre sözün tevili şudur: Ey Muhammed! Önceki ayette sana helal kıldığım kadınlardan başkası sana helal değildir; Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu seçen eşlerini boşayıp da -yerine almak istediğin kadının güzelliği hoşuna gitse bile- onları başka eşlerle değiştirmen de helal değildir; sağ elinin malik oldukları müstesnadır.

و {أَنْ} في قوله: {أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ}. رفعٌ؛ لأن معناها: لا يحلُّ لك النساءُ من بعدُ، ولا الاستبدالُ بأزواجك. و {إِلَّا} في قوله: {إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ}. استثناءٌ من النساء. ومعنى ذلك: لا يحلُّ لك النساءُ من بعدِ اللواتى أَحْلَلْتُهن لك، إلا ما ملكت يمينُك من الإماء، فإن لك أن تملك من أي أجناس الناسِ شئت من الإماء.

{أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} buyruğundaki {أَنْ} [edatı] ref konumundadır; çünkü cümlenin manası: "Bundan sonra sana kadınlar helal olmadığı gibi eşlerini başka kadınlarla değiştirmek de helal değildir" demektir. {إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} buyruğundaki {إِلَّا} ise "kadınlar" [ifadesin]den yapılmış bir istisnadır. Bunun manası şudur: "Daha önce sana helal kıldığım kadınlardan sonra, elinin malik olduğu cariyeler müstesna, başka kadınlar sana helal değildir; zira insanların dilediğin zümresinden cariye edinme hakkın vardır."

وقوله: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا}. يقولُ: وكان الله على كلِّ شيءٍ، ما أحل لك وحرَّم عليك، وغير ذلك من الأشياء كلِّها، حفيظًا لا يعزُبُ عنه علمُ شيءٍ من ذلك، ولا يؤوده حفظ ذلك كلِّه.

O'nun: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} “Allah her şeyi gözetleyicidir” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah, sana helal kıldığı ve haram kıldığı şeyler ile bunların dışındaki bütün her şeyi hakkıyla koruyup gözetendir; bunlardan hiçbirinin bilgisi O'ndan gizli kalmaz ve bütün bunları gözetip korumak O'na güç gelmez.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا}. أي: حفيظًا في قول الحسن وقتادة .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} “Allah her şeyi gözetleyicidir” hakkında; Hasan ve Katâde'nin görüşüne göre, yani 'her şeyi koruyup gözetendir' dediğini nakletti .

القول في تأويل قوله تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا (٥٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا (٥٣)} “Ey iman edenler! Yemek için size izin verilmedikçe -vaktini gözetmeksizin- Peygamber'in evlerine girmeyin. Fakat davet edildiğinizde girin; yemeği yiyince de hemen dağılın, sohbete dalmayın. Şüphesiz bu, Peygamber'i incitiyor, o da sizden utanıyordu. Fakat Allah haktan utanmaz. Onlardan bir eşya istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resulü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra eşlerini nikâhlamanız asla caiz değildir. Şüphesiz bu, Allah katında çok büyük [bir günah]tır” ayetinin teviline dair açıklama:

يقول تعالى ذكره لأصحاب رسول الله ﷺ: يأيُّها الذين آمنوا بالله ورسوله، لا تدخلوا بيوتَ نبيِّ الله إلا أن تُدْعَوْا إلى طعام تَطْعَمُونه، {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ}. يعنى: غير مُنتظرين إدراكه وبلوغه، وهو مصدرٌ من قولهم: قد قد أَنَى هذا الشيءُ يَأنِي إنًى وَأَنْيًا وَأَنَاء. قال الحُطَيئةُ :

Allah Teâlâ, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a ve Resulü'ne iman edenler! Yiyeceğiniz bir yemeğe çağrılmadıkça Allah'ın Peygamberi'nin evlerine girmeyin; {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “vaktini gözetmeksizin”. Yani yemeğin pişmesini ve hazır olmasını beklemeden [girin]. Bu kelime, Arapların 'şu şeyin vakti geldi' anlamında kullandıkları 'enâ hâze'ş-şey'u ye'nî inen ve enyen ve enâen' ifadesinden türemiş bir mastardır. el-Hutay'e şöyle demiştir :

وآنيْتُ العَشاء إلى سُهَيْلٍ … أو الشِّعْرَى فَطال بى الأناءُ

Süheyl [yıldızı doğuncaya] veya Şi‘râ [yıldızı doğuncaya] kadar akşam yemeğini geciktirdim de bekleyiş bana pek uzun geldi.

وفيه لغةٌ أُخرى، يقالُ: قد آن لك؛ [أي: يَئينُ لك] أَيْنا، ونال لك، وأنالَ لك. ومنه قولُ رُؤبَةَ بن العَجّاجِ .

Bunda başka bir lehçe de vardır; 'senin için vakti geldi' manasında 'kad âne leke; [yani: yeînu leke]' eynen, 'nâle leke' ve 'enâle leke' denilir. Ru'be b. el-Accâc'ın şu beyti de bundandır :

هاجَتْ وَمِثْلِى نَوْلُه أَن يَرْبَعا … حمامةٌ هاجَتْ حمامًا سُجَّعًا

Harekete geçirdi -ki benim gibisine yakışan sakinleşmektir- … ahenkle öten güvercinleri harekete geçiren bir güvercin.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قول الله: {إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ}. قال: مُتَحَيِّنين نُضْجَه .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “[vaktini gözetmeksizin] bir yemeğe [çağrılmadıkça]” kavli hakkında: "Pişmesini gözetmeksizin" dediğini [nakletti] .

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه: عن ابن عباس: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ}. يقولُ: غير ناظرين الطعامَ أَن يُصْنَعَ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “vaktini gözetmeksizin” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: Yemeğin pişirilmesini beklemeksizin .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ}. قال: غير مُتحَيِّنين طعامه.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “vaktini gözetmeksizin” [ayeti hakkında o]: "Yemeğin vaktini gözetmeksizin" dedi.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة مثله.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den bunun bir benzerini rivayet etti.

ونصْبُ {غَيْرَ} في قولِه: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ}. على الحالِ من الكافِ والميمِ في قولِه: {إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ}. لأن الكافَ والميمَ معرفةٌ، و"غيرَ" نكرةٌ، وهي من صفةِ الكافِ، والميمِ.

Allah Teâlâ'nın: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “vaktini gözetmeksizin” kavlindeki {غَيْرَ} kelimesinin mansub (üstün) okunması; {إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} “size izin verilmedikçe” kavlindeki kâf ve mîm [zamirinden] hâl olması sebebiyledir. Çünkü kâf ve mîm marife (belirli), "gayr" ise nekredir (belirsiz) ve kâf ile mîmin sıfatıdır.

وكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ: لا يجوزُ في "غيرُ" الجرُّ على الطعامِ، إلا أن تقولَ: أنتم. ويقولُ: ألا ترى أنك لو قلت: أبدَى لعبدِ اللَّهِ على امرأةٍ مُبغضًا لها. لم يكَنْ فيه إلا النصبُ، إلا أن تقولَ: مُبْغِضٍ لها هو. لأنك إذا أجريتَ صفتَه عليها، ولم تُظهرِ الضميرَ الذي يدُلُّ على أن الصفةَ له، لم يكنْ كلامًا، لو قلتَ: هذا رجلٌ مع امرأةٍ مُلازمِها. كان لحنًا، حتى ترفَعَ فتقولَ: ملازِمُها. أو تقولَ: مُلازمِها هو. فنجُر.

Basralı nahivcilerden bazıları şöyle derdi: 'Siz' [zamirini] söylemedikçe "gayr" kelimesinin "et-Taâm" kelimesine tâbi olarak mecrur (esreli) olması caiz değildir. Ve şöyle derdi: Görmez misin ki eğer "ebdâ li-Abdillâhi alâ imraetin mubğıdan lehâ" (Abdullah'a bir kadın aleyhine, ona buğzederek açığa vurdu) desen, ancak "mubğıdin lehâ hüve" demedikçe nasb (üstün) olmaktan başka bir şey caiz olmaz. Çünkü onun sıfatını kadına bağladığında ve sıfatın ona ait olduğunu gösteren zamiri açıkça belirtmediğinde bu [düzgün bir] kelam olmaz. Eğer: "Hâzâ racülün maa'mraetin mulâzimihâ" desen, ref (ötre) edip "mulâzimuhâ" diyene kadar yahut "mulâzimihâ hüve" deyip cer edene kadar bu bir dil hatası (lahn) olurdu.

وَكان بعضُ نحويِّى الكوفةِ يقول : لو جعَلتَ "غيرَ" في قولِه: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ}. خَفْضًا كان صوابًا؛ لأن قبلَها الطعامَ وهو نكرةٌ، فيُجعَلُ فعلُهم تابعًا للطعامِ، لرجوعِ ذكرِ الطعامِ في "إناهُ"، كما تقولُ العربُ: رأيتُ زيدًا مع امرأةٍ مُحسِنًا إليها، ومُحسنِ إليها. فمن قال: محسنًا، جعَله من صفةِ زيدٍ، ومَن خفَضه فكأنه قال: رأيتُ زيدًا مع التي يُحسِنُ إليها. فإذا صارت الصلةُ للنكرةِ أتبعَتْها، وإن كانت فعلًا لغيرِ النكرةِ، كما قال الأعشى :

Kûfeli nahivcilerden bazıları ise şöyle derdi : Allah'ın: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “vaktini gözetmeksizin” kavlindeki "gayr" kelimesini mecrur (esreli) yapsan doğru olurdu; çünkü ondan önce nekre olan "et-Taâm" (yemek) kelimesi vardır. "İnâhu"daki zamir taâma (yemeğe) döndüğü için onların fiili taâma tâbi kılınır. Nitekim Araplar: "Raeytü Zeyden maa'mraetin muhsinen ileyhâ" ve "muhsinin ileyhâ" derler. "Muhsinen" [mensub] diyen kimse onu Zeyd'in sıfatı kılmış olur; mecrur okuyan ise sanki: 'Zeyd'i, kendisine iyilik ettiği bir kadınla gördüm' demiş gibi olur. Sıla (bağlantı) nekrenin sıfatı olduğunda -her ne kadar nekre dışındakinin fiili olsa da- ona tâbi kılınır; nitekim el-A'şâ şöyle demiştir :